अन्तरिक्ष विज्ञान

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
यो लेख वा खण्ड नेपाली भाषामा नभएर अर्को भाषामा लेखिएको छ।
यदि यो लेखमा तपाईंको योगदान छ भने यसलाई नेपाली भाषामा उल्था गर्नुहोला।
एक महिनासम्म उल्थानभएमा यसलाई हटाएर नयाँ लेख बनाइने छ ।

यो लेख हिन्दीबाट अनुवाद गरिएको हो। यहाँ क्लिक गरेर यस लेखमा रहेका त्रुटिहरु सुधार्न सक्नुहुन्छ।

गैलेक्सीका एक भागलाई प्रदर्शित गर्दो एक तस्वीर

अन्तरिक्ष विज्ञान एक व्यापक शब्द छ जो ब्रह्माण्डका अध्ययनसित जोड़िएका विभिन्न विज्ञान क्षेत्रहरुको वर्णन गर्दछ तथा सामान्य तौरमा यसको अर्थ "पृथ्वीका अतिरिक्त" तथा "पृथ्वीका वातावरणदेखि बाहिर" पनि छ। मूलतः, यी सबै क्षेत्रहरुलाई खगोल विज्ञानको भाग मानिएको थियो। तर पनि, हालका वर्षहरुमा खगोलका केही क्षेत्रहरु, जस्तो कि खगोल भौतिकी,को यति विस्तार भएकोछ कि अब यी आफ्नो प्रकारको एक अलग क्षेत्र मानिन्छ। कुल मिलाएर आठ श्रेणीहरु छन्, जसको वर्णन अलग्गै गर्न सकिन्छ; खगोल भौतिकी, गैलेक्सी विज्ञान, तारकीय विज्ञान, पृथ्वीदेखि असम्बन्धित ग्रह विज्ञान, अन्य ग्रहहरुको जीव विज्ञान, एस्ट्रोनटिक्स/ अन्तरिक्ष यात्रा, अन्तरिक्ष औपनिवेशीकरण र अन्तरिक्ष रक्षा. लाइब्रेरी अफ कांग्रेस र डेवी दशमलव प्रणालीमा एक "वर्णनात्मक खगोल विज्ञान" नामक प्रमुख वर्गीकरण हो, जसको प्रयोग ती आफ्नो विशाल "भूगोल"का संग्रहहरुका वर्णनात्मक कामहरुका स्थानमा गर्दछन्। अन्तरिक्ष विज्ञानलाई अन्तरिक्ष अनुसंधान र अन्तरिक्षको खोजका साथ जोडेर हेर्नु हुँदैन।

खगोल विज्ञान[सम्पादन गर्ने]

खगोलीय विधि[सम्पादन गर्ने]

पालोमर दूरबीन.

खगोलीय पद्धतिहरु ती उपकरण तथा प्रविधिहरु छन्, जसको प्रयोग अन्तरिक्षको वस्तुहरुका बारेमा आँकड़ा एकत्र गर्नका लागि गरिन्छ। गैलीलियोको पहिलो खगोलीय पद्धति त्यस समयको सबैभन्दा राम्रो दूरबीन खोज्न अनि किन्न तथा त्यस दूरबीनलाई आकाशतर्फ तान्नु थियो। यी पद्धतिहरुलाई तिनको द्वारा दर्ता गरिने तरंग दैर्ध्यका अनुसार वर्गीकृत गर्न सकिन्छ।

रेडियो खगोल विज्ञानमा रेडियो दूरबीनहरु सामेल हुन्छन्, जो कि यस्ता उपकरण छन् जो पृथ्वीका बाहिरदेखि रेडियो तरंगहरु प्राप्त तथा दर्ज गर्दछन्। ती बिग ब्यांग, पल्सर तथा अन्य स्त्रोतहरुदेखि उत्पन्न हुने ब्रह्माण्डीय माइक्रोवेव पृष्ठभूमि विकिरणलाई दर्ज गर्दछन्। अप्टिकल खगोल विज्ञान प्राचीनतम खगोल विज्ञान छ। एक्स - रे वेधशालाहरुमा चन्द्रा एक्स-रे वेधशाला र अन्य सामेल छन्। गामा रेमा कम्पटन गामा रे वेधशाला र अन्य सामेल छन्। न्यूट्रिनो खगोल वेधशालाहरुको निर्माण पनि मुख्य रुपले हाम्रो सूर्यको अध्ययन गर्नका लागि गरिएको छ। गुरुत्वीय तरंग वेधशालाहरुको पनि सुझाव दिइएको छ।

एक अन्तरिक्ष दूरबीन त्यो दूरबीन छ जो पृथ्वीको परिक्रमा वा यात्रा गर्दछ, जस्तै हबल अन्तरिक्ष दूरबीन। आरएक्सटीई (RXTE) एक लंग एक्सपोजर समय खगोल विज्ञान छ जसको प्रयोग मिलीसैकैंड पल्सरका अध्ययन गर्नमा तथा पल्सरलाई विलम्बित गर्नमा गरिन्छ।

प्रतिबिंबदर्शन (स्पेक्ट्रोस्कपी)

खगोल विज्ञानका शिक्षण उपकरणहरु मा तारामण्डल र अन्य सामेल छन्।

अधिक जानकारी लाइब्रेरी अफ कांग्रेसका सामान्य खगोल विज्ञानका वर्गीकरण क्यूबी1-139 (QB1-139) (डेवी 520), व्यवहारिक र गोलाकार खगोल विज्ञान (डेवी 522 वेधशालाहरु)का क्यूबी140-237 (QB140-237) तथा खगोल विज्ञानको गैर अप्टिकल पद्धतिहरुका क्यूबी140-237 (QB468-480) वर्गीकरणमा पाई जा सक्छ।

वर्णनात्मक खगोल विज्ञान[सम्पादन गर्ने]

गैलीलियोको अर्को खगोलीय पद्धति त्यस चीजको वर्णन गर्नु थियो जो त्यसले दूरबीन द्वारा देखी थियो। वर्णनात्मक खगोल विज्ञान, खगोल विज्ञानमा लाइब्रेरी अफ कांग्रेस तथा डेवी दशमलव प्रणाली द्वारा सबैभन्दा अधिक प्रयोग हुने उप-वर्ग छ जसको उपयोग आकाशीय पिण्डहरुदेखि सम्बन्धित कुनै पनि ज्ञानलाई वर्गीकृत गर्नका लागि गरिन्छ। किनभनें हामी आज ब्रह्माण्डका जो भागहरु देख रहे। छन्, ती वास्तवमा लाखौं वा अरबहरु वर्ष पहिला कसरी देखिन्थे, त्यसका हाम्रो छेउ खगोल विज्ञानमा वर्णनात्मक ऐतिहासिक अनुभाग हुनुपर्दछ: ब्रह्माण्डका इतिहास मा आकार, आकृति तथा ऐतिहासिक ब्रह्माण्डको संरचना, ऐतिहासिक ब्रह्माण्डको मानचित्रण , शुरूआती ब्रह्माण्ड तथा अन्य सामेल छन्। वर्तमान ब्रह्माण्ड मा आकार, आकृति तथा वर्तमान ब्रह्माण्डको संरचना, वर्तमान ब्रह्माण्डको मानचित्रण तथा अन्य सामेल छन्।

अन्तरिक्ष पिण्डहरुको मानचित्रण अन्तरिक्षदेखि पृथ्वीको सतहको छवि वा यसै प्रकारको छविहरुलाई दर्ज गर्नु एक भली झैं विकसित विज्ञान हो, तर पनि अन्तरिक्ष वा वातावरणबाट लिइएको छविहरुका वास्तविक रेजोल्यूशनमा प्रगति तथा छविहरुका डिजिटलीकरण तथा उनमे हेर फेर गर्ने तकनिकमा हुने प्रगतिहरुका कारण यसको अहिले पनि विस्तार हुँदैछ। इनमे भन्दा अधिकांश प्रगतिहरुको उपयोग अन्तरिक्ष स्थित पिण्डहरुका मानचित्रणका लागि गरिंदैछ, यद्यपि यी पिण्डहरुको वास्तविक छवीहरु प्राप्त गर्नु अत्यन्त जटिल तथा महंगो हो, किनभनें क्यामेराहरुलाई लिएर जानका लागि लामो दूरीका उपकरणहरुको आवश्यकता हुनेछ। अधिक जानकारी लाइब्रेरी अफ कांग्रेसका आकाशीय मानचित्रहरुका वर्गीकरण: G3190-3191मा उपलब्ध छ।

ब्रह्माण्डमा देखिने भएका तत्व निश्चित तौरमा ठूलो फरकका साथ भौगोलिक दृष्टिले संरचनाहरुका रूपमा संगठित छन्; यो फरक वा त ग्रहहरुका बीच, ताराहरुका बीच वा गैलेक्सीहरुका बीचको फरक छ। यहाँसम्म कि गैलेक्सीहरु पनि समान रुपले पहिलेका छैनन् तर एक सूत्रसित बाँधिएको प्रतीत हुन्। यस कारण ब्रह्माण्डलाई भौगोलिक दृष्टिले यस्ता क्षेत्रहरुमा विभाजित गर्न सकिन्छ जो यस संरचनाको पालन गर्दछन्। देखिने संरचनाहरुमा गैलेक्सीहरुका सूत्र सबैभन्दा टाड़ा स्थित छन्।

ये सूत्र सुपर क्लस्टरका बनेका हुन्छन्, जो एक सूत्रमा हालिएको प्रतीत हुन्छन्। हाम्रो आकाशगंगा (मिल्की वे) गैलेक्सी एक यस्तो गैलेक्सी हो, जसलाई नेशनल ज्योग्राफिक सोसायटी द्वारा हाम्रो गैलेक्सीहरुको सुपर क्लस्टर भनिन्छ। गरीब 150 लाख प्रकाश वर्ष का, हमारा सुपर क्लस्टर शायद हजारौं मंदाकिनिहरुका साना समूहहरुको एक महान सम्मिश्रण छ। यी साना समूहहरुमा देखि सबैभन्दा ठूला समूहलाई विरगो क्लस्टर भनिन्छ। नेशनल ज्योग्राफिकका अनुसार, विरगो तारा मण्डलमा हाम्रो सुपर तारा मण्डलका द्रव्यमानको केन्द्र छ। तर पनि मिल्की वे गैलेक्सी हाम्रो तारा मण्डलको एक भाग हो, किन्तु यो विरगो क्लस्टरको भाग छैन। हाम्रो मिल्की वे गैलेक्सीका त्यस समूहको एक भाग छ जसलाई स्थानीय समूह भनिन्छ। गुरुत्वीय रूपबाट, हमारा स्थानीय समूह हाम्रो तारा मण्डलमा एक सानो भूमिका निभाउँदछ किनभनें यो सानो छ तथा केन्द्रदेखि टाड़ा स्थित समूह छ। हाम्रो तारा मण्डलको एक धेरै ठूलो समूह सप्तऋषि तारा मण्डल छ। निम्नलिखित तत्व हाम्रो सुपर क्लस्टरमा स्थित छन् किन्तु स्थानीय समूहमा सामेल छैनं; यी छन् सूर्यदेखि 10,00,00,000 प्रकाश वर्षदेखि ले गर्न 1,00,00,000 प्रकाश वर्ष टाड़ा स्थित ग्रह : M49, M51, M58, M59, M60, M61, M63, M64, M65, M66। नेशनल ज्योग्राफिक पत्रिकाले अक्टूबर 1999 अंकका ब्रह्माण्ड अनुपूरकका नक़्शेमा यस क्षेत्रको एक धेरै राम्रो रेखा-चित्र निर्मित गरेकोछ।

स्थानीय समूह : हाम्रो मिल्की वे गैलेक्सी स्थानीय समूहका रूपमा जानी जाने लगभग 30 गैलेक्सीहरु मध्येको एक छ। स्थानीय समूह लगभग 4 मिलियन प्रकाश वर्षसम्म फैला भएको छ। हाम्रो मिल्की वे गैलेक्सी स्थानीय समूहमा एक ठूलो गुरुत्वाएर्षात्मक भूमिका निभाउँदछ, किनभनें हाम्रो गैलेक्सी स्थानीय समूहमा एंड्रोमेडा गैलेक्सीका पछि अर्को सबैभन्दा ठूलो गैलेक्सी छ। हाम्रो स्थानीय समूहको अन्य मंदाकिनीहरु वा त एंड्रोमेडा गैलेक्सी वा हाम्रो मिल्की वे गैलेक्सीदेखि गुरुत्वीय रुपले जोड़िएका छन्। हाम्रो स्थानीय समूहका भित्र किन्तु हाम्रो आकाश गंगादेखि बाहिरको जो वस्तुएं सूर्यदेखि 40,00,000 प्रकाश वर्षदेखि लिएर 10,00,000 प्रकाश वर्षसम्म स्थित छन्, ्दछन्: M31, M32, M33.

ओरियन र पड़ोसी हथियारहरुका छवि

मिल्की वे गैलेक्सी : हाम्रो मिल्की वे गैलेक्सी अत्यधिक द्रव्यमान युक्त एक संरचना हो, जो 100000 प्रकाश वर्षसम्म पहिलेका छ र 30,000 प्रकाश वर्ष लंबी छ। यसका अरबहरु सूर्हरुमा भन्दा अधिकांश विभिन्न संरचनाहरुमा संगठित छन् जसलाई "शाखा" भनिन्छ। हमारा सूर्य "ओरियन शाखा"मा स्थित छ। हाम्रो सौर मण्डलका बाहिर स्थित अगली शाखा "पर्सियस शाखा" कहलाउँछ। क्रैब नेबुला एम1 पर्सियस शाखामा स्थित छ। पर्सियस शाखादेखि बाहिर स्थित शाखालाई बाह्य शाखा भनिन्छ। पेलोमर 1 बाह्य शाखामा स्थित छ। हाम्रो सौरमण्डलमा स्थित अगली शाखालाई धनु शाखा भनिन्छ। रिंग नेबुला एम57 र गरीना नेबुला (एनजीसी (NGC) 3372) धनु शाखामा स्थित छन्। धनु शाखाका बगलमा स्थित अगली शाखालाई क्रक्स शाखा भनिन्छ। भीतरी शाखाहरु अधिक सानो छन्, जो कि जाहिर तौरमा गुरुत्वाकर्षण बलहरु द्वारा स्थानान्तरित हुने कारणले यस्तो छन्। हुन सक्छ कि जो शाखाहरु आज एक अर्काका बगलमा स्थित छन्, ती एक समयमा एक नैं शाखा रहेकोछ.

ओरियन शाखा : तर्फियन नेबुला एम42 शाखा हाम्रो शाखामा स्थित छ। सूर्यदेखि 1000 प्रकाशदेखि ले गर्न 100 प्रकाश वर्षका बीचको आकाशीय वस्तुएं : एम39, एम44, एम45। सूर्यदेखि 100 प्रकाशदेखि ले गर्न 16 प्रकाश वर्षका बीचको आकाशीय वस्तुएं सूर्यदेखि 16 प्रकाश वर्ष टाड़ा स्थित आकाशीय वस्तुएं : निकटतम ताराहरुको सूची.

सौर प्रणालीका निकट स्थित ताराहरु: निकट ताराहरुको अत्यन्त सूक्ष्म गतिहरुको अध्ययन गर्नका पश्चात् खगोलविद यो साबित गर्नमा सफल भए छन् कि धेरै ग्रह यी सूर्हरुका इर्द गिर्द चक्कर काट्दछन्, यस कारण यी सूर्य "सौर प्रणाली" बने छन्।

सौर प्रणालीमा सौर प्रणालीका ग्रहहरु शुक्र, बुध, शनि, बृहस्पति, यूरेनस, नेपच्यून, मंगल तथा चन्द्रमा, का वैज्ञानिक अध्ययन सामेल छन्।

अधिक जानकारी लाइब्रेरी अफ कांग्रेसका वर्णनात्मक खगोल विज्ञानका वर्गीकरण QB495-903 (डेवी 523)मा पाई जा सक्छ। गैलीलियोको अर्को खगोलीय पद्धतिको आधार दूरबीन द्वारा देखी गई चीजहरुको वर्णन गर्नु थियो।

ब्रह्माण्डको भौतिक विज्ञान / खगोल भौतिकी[सम्पादन गर्ने]

अन्तरिक्षको उत्पत्तिको समयरेखा.

पहिला ग्रहहरुलाई हेर्ने अनि त्यसको पछि देखी गई चीजहरुको वर्णन गर्नका पछि गैलीलियोको तेस्रो खगोलीय पद्धति दूरबीन द्वारा देखी गई वस्तुहरुका लागि सिद्धान्त स्थापित गर्नु थियो, जसमा विशेष रुपले पृथ्वी द्वारा सूर्यका इर्द गिर्द चक्कर लगाने सिद्धान्त बनाउनु सामेल थियो। ब्रह्माण्डका भौतिकी विज्ञानलाई धेरै व्यापक श्रेणिहरुमा विभाजित गर्न सकिन्छ:

खगोल भौतिकी सिद्धान्त मा सामान्य सापेक्षता र अन्य सामेल छन्।

खगोल भौतिकी प्रक्रियाहरु मा बेरियोनिक र अन्य सामेल छन्।

सामान्य भौतिक प्रक्रियाहरु मा यान्त्रिकी, विद्युतीय चुम्बकत्व, विद्युत चुम्बकीय बल, सांख्यिकीय यान्त्रिकी, ऊष्मप्रवैगिकी, क्वांटम यान्त्रिकी, सापेक्षता गुरुत्वाकर्षण, अनि अन्य सामेल छन्।

ब्रह्माण्डको मूल ब्रह्माण्डको उत्पत्तिका सिद्धान्त, बिग ब्यांग सिद्धान्त, शुरुआती ब्रह्माण्ड, प्रमाण, कस्मिक माइक्रोवेव पृष्ठभूमि, आदिम युग, अन्तरतारकीय माध्यम , शून्यता, गैलेक्सीहरुका तन्तु, गैलेक्सी समूह तथा अन्य.

खगोल भौतिकी प्लाज्मा मा प्लाज्माअर्धतटस्थता तथा अन्य सामेल छन्।

ताराहरुका बीच कस्मिक प्लाज्माहरु (विसरित प्लाज्मा) मा अन्तरिक्षका बीचको स्थान, अन्तरिक्ष माध्यम, ताराहरुका बीचको माध्यम, ग्रहहरुका बीचको मध्यम, हेलिओस्फेरिक गरंट शीट, ग्रहहरुका बीचको माध्यम, सौर हवा र अन्य सामेल छन्।

ताराहरुका भीतर कस्मिक प्लाज्माहरु (घने प्लाज्माहरु) मा ताराहरु, प्लाज्मा भौतिकविद, सक्रिय गैलेक्सी नाभिक, संलयन शक्ति, चुंबकीय पनगतिशीलता, एक्स - रे, चुंबकीय विद्युत् विकिरण, ब्रह्माण्ड विज्ञान, पुर्नआयनीकरण, अस्पष्ट प्रसार, कण भौतिकी र अन्य सामेल छन्।

अधिक जानकारी लाइब्रेरी अफ कांग्रेसका खगोल भौतिकीका सैद्धान्तिक खगोल विज्ञानका QB460-466, र खगोलीय यान्त्रिकीका QB349-421 तथा विश्वोत्पत्तिवादका QB980-991 वर्गीकरणमा पाई जा सक्छ। ब्रह्माण्ड विज्ञान (केवल भौतिक ब्रह्माण्ड विज्ञान), (डेवी "सैद्धान्तिक खगोल विज्ञान" 521)

ब्रह्माण्ड विज्ञान[सम्पादन गर्ने]

हबल डीप फिल्डमा गैलेक्सी.

भौतिक विज्ञान कुनै गैलेक्सीका अन्तर्निहित भौतिक विज्ञानको व्याख्या गर्न सक्छ, र पनि मंदाकिनिहरुका धेरै पहलुहरुलाई अहिलेसम्म तिनको भौतिकीका माध्यमदेखि राम्रो प्रकारदेखि वर्णित छैन गरिएको छ। गांगेय भौतिक विज्ञान सबै भौतिक विज्ञानहरुका लागि प्रयुक्त हुने शब्द छ जसलाई ब्रह्माण्डमा कुनै पनि गैलेक्सी वा कुनै विशेष गैलेक्सीका लागि लागू गर्न सकिन्छ।

गैलेक्सीको संरचना र विकास मा गैलेक्सीहरु, र अण्डाकार विशालकाय गैलेक्सीहरु, घुमावदार गैलेक्सीहरु, M31 एंड्रोमेडा गैलेक्सी तथा अन्य सामेल छन्।

सामान्य अन्तर-गैलेक्सी प्रक्रियाहरु मा ब्ल्याक होल, गोलाकार समूह, उपग्रह गैलेक्सी, पछितर्फ आवर्तन, हेलो सिताराहरु, तीव्र गति भएका बादल, अंगूठीनुमा ताराहरु, अभिवृद्धि डिस्क , गुरुत्व, कोणीय गति, केन्द्राभिमुख शक्ति, ज्वारीय प्रभाव, श्यानता, कक्षाको गति, अभिवृद्धि डिस्क, सक्रिय गैलेक्सी नाभिक, प्रोटोप्लिनेटरी डिस्क हो, गामा किरण विस्फोट र अन्य सामेल छन्।

मिल्की वे गैलेक्सी भौतिक विज्ञान मा मिल्की वे गैलेक्सीदेखि प्रत्यक्ष रुपले सम्बन्धित संपूर्ण विज्ञान सामेल छ हेलो ताराहरु, मिल्की वे तीव्र गतिका बादल, मिल्की वे अंगूठीनुमा ताराहरु, मिल्की वे अभिवृद्धि डिस्क , मिल्की वे गुरुत्व, मिल्की वे कोणीय गति, मिल्की वे केन्द्राभिमुख शक्ति, मिल्की वे ज्वारीय प्रभाव, मिल्की वे श्यानता, मिल्की वे कक्षाको गति, मिल्की वे क्षितिज घटना, मिल्की वे ब्ल्याक होल र अन्य सामेल छन्।

तारकीय विज्ञान[सम्पादन गर्ने]

कुइंटुप्लेट क्लस्टर- धेरै जवान र गेलेक्टिक केन्द्रका नजिक.

तर पनि भौतिक विज्ञान कुनै पनि ताराहरुको अन्तर्निहित भौतिक विज्ञान हो, तथापि सिताराहरुका धेरै पहलुहरुलाई अहिलेसम्म सबैभन्दा तिनको भौतिकीका माध्यमदेखि राम्रो प्रकारदेखि वर्णित छैन गरिएको छ। तारकीय विज्ञान सबै भौतिक विज्ञानहरुका लागि प्रयुक्त हुने शब्द छ जसलाई ब्रह्माण्डका कुनै पनि ताराहरु वा कुनै विशेष ताराहरुका लागि लागू गर्न सकिन्छ। सूर्यको सौर विज्ञान एक संपूर्ण विज्ञान छ जसमा हाम्रो स्थानीय सूर्यदेखि सम्बन्धित सबै भौतिक विज्ञान सामेल छन्।

तारकीय-प्रक्रियाहरुमा सामान्य तारकीय गतिशीलता, ताराहरु, तारकीय विकास, क्षितिज घटना, ब्ल्याक होल, एक्सरे, नाभिकीय संलयन र अन्य सामेल छन्। खगोल विज्ञानमा, तारकीय विकास ती परिवर्तनहरुको क्रम छ जो एक ताराहरुका सैंक्ने, हजारौं, लाखौं वा अरबहरु वर्षहरुका जीवनकालका बेला आउँछन्, जसका बेला यो प्रकाश र ऊष्मा छोड़्दछ। त्यस समयका बेला, तारा पूर्ण रुपले बदल जानेछ.

तारकीय विकासको अध्ययन एक ताराहरुका जीवन कालका विश्लेषण द्वारा गरेनन् जाता-धेरै तारकीय परिवर्तन यति धीमा गतिदेखि हुन्छन् कि तिनको थाहा लगाउनमा धेरै शताव्दीहरु लाग्छन्। यसका बद्ला, खगोलविद यिनको जीवनकालका अलग-अलग बिन्दुहरुमा धेरै ताराहरुका विश्लेषण द्वारा तथा कंप्यूटर मडलहरु द्वारा तारकीय संरचनाको अनुकरण गरका योपत्ता लगाउँछन् कि ताराहरु कसरी विकसित हुन्छन्।

ताराहरुका उद्भव को चर्चा मुख्य लेख: ताराहरुको उद्भव मा गरिएको छ।

तारकीय विकास एक विशाल आणविक बादल (जीएमसी (GMC))का रूपमा शुरू हुन्छ जसलाई तारकीय नर्सरी पनि भन्दछन्। एक गैलेक्सीका अधिकांश 'खाली स्थान'का भित्र वास्तवमा 0.1 देखि 1 कण प्रति सेमी³ जग्गा हुन्छ, किन्तु एक जीएमसी (GMC)का भित्रको विशिष्ट घनत्व केही लाख कण प्रति सेमी³ छ। एक जीएमसी (GMC)मा हाम्रो सूर्यको तुलनामा 50 देखि 300 प्रकाश वर्षका बराबर अधिक द्रव्यमान हुन्छ जो कि आकारका आधारमा 1,00,000 देखि 1,00,00,000 गुना अधिक छ।

धेरै साना बाउन्ने ताराहरुको तापमान कहिले पनि यति अधिक छैन पाता जो हाइड्रोजनको आणविक संलयन शुरू गर्नका लागि वांछितछ; 0.1 सौर द्रव्यमान भएका यी ताराहरु भूरे बाउन्ने वा ब्राउन ड्वार्फ कहलाउँछन्। बृहस्पतिका द्रव्यमानदेखि 13 गुना अधिक M_J(एम_जे) भारी भूरे बाउन्ने ड्यूटिरियमको संलयन गर्दछन्, र केही खगोलविद कुनै ग्रह भन्दा अधिक ठूला तर एक उप-ग्रहभन्दा सानो वस्तुका रूपमा यी वर्गीकृत गरेर केवल यी वस्तुहरुलाई ब्राउन ड्वार्फ कहना इच्छा गर्दछन्। ड्यूटिरियम द्वारा प्रज्वलित वा प्रज्वलित छैन हुने दुइटै प्रकारका ताराहरुको चमक फिका हुन्छ र यी सैंक्ने वा लाखौं वर्षहरुमा बिस्तारै चीसो हो गर्न मर्छन्। तर पनि यस भन्दा अधिक भारी बाउन्ने ताराहरुको केन्द्रीय तापमान अन्ततः 10 मेगाकेल्विनसम्म पुग जानेछ जो कि त्यो तापमान छ जसमा पहिला ड्यूटिरियममा तथा फेरि हीलियममा प्रोटोन-प्रोटोन श्रृंखला प्रतिक्रिया द्वारा हाइड्रोजनको संलयन आरम्भ हुन जान्छ। नाभिकीय संलयनको शुरुआत धेरै नैं कम समयमा अघि चल गर्न हाइड्रोस्टेटिक संतुलनमा परिवर्तित हुन जान्छ जसमा केन्द्रदेखि निस्कन ऊर्जा र अधिक गुरुत्वाकर्षणका कारण हुने दुर्घटनादेखि बचाउँदछ। यस प्रकार तारा ततेजीसित एक स्थिर स्थितिमा पुग जान्छ।

नए ताराहरु विभिन्न प्रकारका आकारहरु र रंगहरुमा पाइन्छन्। ती गरम र निला रंगदेखि ले गर्न शान्त र रातो वर्णक्रम कुन ्महरुमा पाइन्छन् र तिनको द्रव्यमान 0.5 देखि लिएर 20 सौर द्रव्यमानौं भन्दा अधिक हुन्छ। एक ताराहरुको चमक र रंग यसको सतहका तापमानमा निर्भर गर्दछ, जो कि बदलामामा यसका द्रव्यमानमा निर्भर हुन्छ।

हर्ट्जस्प्रंग-रसेल आरेखका मुख्य अनुक्रमका विशिष्ट बिंदुमा एक नयाँ ताराहरुको अन्त हुनेछ। साना, शान्त रेड ड्वार्फ ताराहरु हाइड्रोजनलाई बिस्तारै जल्याउँछन् तथा सैंक्ने अरबहरु वर्षहरुसम्म मुख्य अनुक्रममा रहनसक्छन्, जबकि ठूला गरम अति विशाल ताराहरु केवल केही लाख वर्षहरु पछि नैं मुख्य अनुक्रमलाई छोड़ द्नेछ्न्। सूर्य जस्तो एक माध्यम आकारको तारा लगभग 10 अरब वर्षहरुसम्म मुख्य अनुक्रममा रहे। गा। यस्तो मानिन्छ कि यस समय सूर्य आफ्नो जीवन कालका मध्य माछ; अतः, यो मुख्य अनुक्रममा छ। एक पल्ट जब एक तारा आफ्नो नाभिकको अधिकांश हाइड्रोजन खर्च गर्दछ त यो मुख्य अनुक्रमदेखि टाड़ा हटेर जान्छ।

परिपक्वता लाखौंदेखि ले गर्न अरबहरु वर्षहरु पछिसम्म यसका शुरुआती द्रव्यमानका अनुसार, हीलियममा हाइड्रोजनको निरंतर संलयन यसका नाभिकमा हीलियमको निर्माण हुने कारण बन्नेछ.

बादका वर्ष र ताराहरुको अन्त:

कम द्रव्यमानको तारा केही भनें ारे आफ्नो नाभिकको केही जग्गाहरुमा हीलियमको संलयन गर्न सक्छौं, जसदेखि एक अस्थिर र असमान प्रतिक्रिया हुनको साथ बाक्ला सौर आंधीहरु आ सक्छौं। यस मामलेमा, तारा कुनै ग्रह-सम्बन्धी नेबुला बन्ने छैन तर यसका अतिरिक्त एक साना ब्राउन ड्वार्फका रूपमा सामान्य रुपले लुप्त हुनेछ। तर 0.5 सौर द्रव्यमानभन्दा सानो तारा नाभिक द्वारा हाइड्रोजन संलयन समाप्त गर्नका पछि पनि हीलियमका संलयनमा सक्षम हुँदैन। किनभनें यसका नाभिकमा पर्याप्त दबाव सहन गर्नका लागि तारकीय गहिराई अधिक छैन। यी रेड ड्वार्फ छन्, जस्तो कि प्रोक्सिमा सेन्टरी, जसमध्ये केही सूर्यदेखि हजारौं वर्ष अधिक समयसम्म जीवित रहनेछन्। हालैका खगोल भौतिक मडलहरुदेखि यो थाहा लाग्दछ कि 0.1 सौर द्रव्यमान तकका रेड ड्वार्फ लगभग छ ख़राब वर्षहरुसम्म मुख्य अनुक्रममा बनी रहनसक्छन्, तथा बिस्तारै व्यहाइट ड्वार्फका रूपमा परिवर्तित हुनमा तिनलाई धेरै सैक्ने खरबहरु वर्षहरुको समय र लग सक्छ। (एस एंड टी, 22)

मध्यम आकारका ताराहरु एक पल्ट जब एक मध्यम आकार (0.4 र 3.4 सौर द्रव्यमानौंका बीच)को तारा रातो विशाल चरणसम्म पुग जान्छ, तब पनि यसको बाह्य परतको विस्तार जारी रहन्छ, नाभिक भित्रतर्फ चाउरिन्छ र हीलियमको कार्बनमा संलयन शुरू हुन जान्छ। 1.4 सौर द्रव्यमानदेखि कम वजनका ताराहरुमा, हीलियम संलयन प्रक्रिया ऊर्जा उत्पादनका एक विस्फोटदेखि शुरू हुन्छ जसलाई हीलियम फ्लैशका रूपमा जानिन्छ। [१]

हीलियम प्रज्ज्वलन क्रियाहरु तापमानका प्रति अत्यन्त संवेदनशील छन् जो अत्यधिक अस्थिरताको कारण बन्दछ। विशाल स्पंदनको निर्माण हुन्छ, जो अन्ततः एक ताराहरुको बाह्य परतहरुलाई पर्याप्त गतिज ऊर्जा दिन्छ जो ग्रह-सम्बन्धी नेबुलाका रूपमा निस्कन्छ। नेबुलाका केन्द्रमा ताराहरुको नाभिक स्थित हुन्छ, जो ठंडा हो गर्न एक सानो किन्तु घना व्यहाइट ड्वार्फ बन्न जान्छ, जसको वजन लगभग 0.6 सौर द्रव्यमानका बराबर हन्छ, तर आयतन मात्र पृथ्वीका समान छ।

व्यहाइट ड्वार्फ मुख्य लेख: व्यहाइट ड्वार्फ व्यहाइट ड्वार्फ स्थिर हुन्छन् किनभनें गुरुत्वाकर्षणको भित्रतर्फ लागेको बल ताराहरुका इलेक्ट्रोनहरु स्टारका अपकर्ष दबावका कारण संतुलित रहन्छ। (यस्तो पाउली अपवर्जन सिद्धान्तका परिणामस्वरूप हुन्छ। ) किनभनें जलानका लागि कुनै ईंधन छैन बचता, तारा आफ्नो बची भएको ऊष्मालाई हजारौं लाखौं सालहरुका लागि अन्तरिक्षमा छोड़ दिन्छ। अन्तमा, एक ठंडा गहिरा रंगको पिण्ड शेष रहन्छ जसलाई ब्ल्याक ड्वार्फ भन्दछन्। तर पनि, ब्रह्माण्ड यति पुराना छैन कि यसमा कुनै ब्ल्याक ड्वार्फ देख्न सकियोस्.

अत्यधिक विशालकाय ताराहरु ताराहरुको बाह्य परतहरुका पाँच सौर द्रव्यमान भन्दा अधिक भएमा अति विशाल रातो महाकायका रूपमा परिवर्तन गरे पछि, नाभिक गुरुत्वाकर्षणको उत्पादन शुरू गर्दछ तथा चाउरिन शुरू गर्दछ। जस्तै-जस्तै यो चाउरिन्छ, यो र अधिक गरम तथा घछैनतिन्छ, र परमाणु प्रतिक्रियाहरुको एक नयाँ श्रृंखला शुरू हुन्छ। यी प्रतिक्रियाहरु उत्तरोत्तर भारी तत्वहरुलाई गल्याउँछन्, जो नाभिकलाई अस्थायी तौर नष्ट हुनाले बचाउँदछन्।

न्यूट्रोन ताराहरु

यो ज्ञात छ कि केही सुपरनोवामा, अति विशाल बलहरुका भित्र तीव्र गुरुत्वाकर्षण इलेक्ट्रोनलाई परमाणु नाभिकमा धकेल्दछ, जहाँ ती प्रोटोनका साथ मिलेर न्यूट्रोन बनाउँदछन्। नाभिकलाई परे राख्ने भएका विद्युत् चुंबकीय बल हटेर जान्छन् (आनुपातिक रूपबाट, यदि नाभिक धूलका कणका आकारका थिए, त परमाणु फुटबल स्टेडियमहरु जति ठूला हुन्छन्), र ताराहरुको पूरा नाभिक एक सन्निहित न्यूट्रोनको बाक्ला गहरुद वा एकल परमाणु नाभिक बन्न जान्छ।

ब्ल्याक होल मुख्य लेख : ब्ल्याक होल यस्तो व्यापक तौरमा मानिन्छ कि सबै सुपरनोवा फार्म न्यूट्रोन ताराहरुमा छैन बदलते। यदि तारकीय भार पर्याप्त अधिक हो, त न्यूट्रोन स्वयं नैं कुचल दिए जाहरुगे र यदि यसको त्रिज्या श्वार्जचिल्ड त्रिज्यादेखि कम हुनेछैन त तारा नष्ट हुनेछ। यसका पछि तारा एक ब्ल्याक होल बन्न जान्छ।

गैर-पृथ्वी ग्रह विज्ञान[सम्पादन गर्ने]

सौर प्रणालीका ग्रह.

सामान्य ग्रह प्रक्रियाहरु मा ग्रह विज्ञान, एक्स्ट्रासोलर ग्रह, बाउन्ने ग्रह, धूमकेतु, क्षुद्र ग्रह र अन्य सामेल छन्।

भूभौतिकी मा मात्रात्मक भौतिक विधिहरु, विशेष रुपले भूकंपीय, विद्युतचुंबकीय, र रेडियोधर्मिता पद्धतिहरु, देखि पृथ्वीको अध्ययन गरिन्छ, यस कारण ग्रह भूभौतिकी मात्रात्मक भौतिक तरीकहरु, विशेष रुपले भूकंपीय, विद्युतचुंबकीय तथा रेडियोधर्मिता पद्धतिहरुदेखि गरिने वाला ग्रहहरुको अध्ययन छ। यसमा सामेल हुने शाखाहरु छन्: भूकम्प विज्ञान (भूकंप र लोचदार लहरहरु), ग्रहहरुको गुरुत्वाकर्षण, भूगणित), टेक्टोनोभौतिकी (ग्रहहरुमा भू-विज्ञानंदेखि सम्बन्धित प्रक्रियाहरु), खनिज भौतिकी र अन्य। भूभौतिकी भौतिकी र भू-विज्ञान दुइटैको भाग हुन सक्छ।

सौर प्रणालीको भूगणित , सौर प्रणालीको जियोडेटिक्स पनि भनिन्छ, एक वैज्ञानिक शाखा छ जो सौर प्रणालीका ग्रहहरुका माप तथा प्रतिनिधित्व, तिनको गुरुत्वाकर्षण क्षेत्रहरु तथा भू-गतिशीलताका घटनाक्रम (अन्तरिक्षमा समयका साथ त्रि-आयामी ध्रुवीय गति)देखि सम्बन्धित छ। भूगणितका विज्ञानमा खगोल भौतिकी र ग्रह विज्ञान दुइटैका नैं तत्व छ। पृथ्वीको ठूलो आकार पर्याप्त हदसम्म यसका घूर्णनका कारण हो, जो यसका भूमध्य उभारहरुको कारण हो, तथा परतहरुको का टक्राउने, तथा ज्वालामुखी जस्ता भूगर्भिक प्रक्रियाहरुको प्रतिरोध पृथ्वीका गुरुत्वाकर्षण क्षेत्र द्वारा गरिन्छ। यी सिद्धान्तहरुलाई पृथ्वीको ठोस सतहमा लागू गर्न सकिन्छ (ओरोगेनी; केही पर्वत 10 किमी भन्दा अधिक उँचा छन्, केही समुद्री खाइयाँ केवल यस कारणले यसबाट पनि अधिक गहरी छन् किनभनें, उदाहरणका लागि, एक 15 किमी लंबा पर्वत आफ्नो आधारमा यति अधिक दबाव उत्पन्न गर्नेछ कि गुरुत्वाकर्षणका कारण वहाँ स्थित चट्टाउने पिघल जाहरुगी, तथा भूगर्भिक रूपसित धेरै नैं कम समयमा पर्वत लगभग 10 किमी गहिरो धंस जानेछ। इनमेदेखि केही वा सबै भूगर्भिक सिद्धान्तहरुलाई पृथ्वीका अतिरिक्त अर्का ग्रहहरुमा लागू गर्न सकिन्छ। उदाहरणका लागि, मंगल, जसको सतही गुरुत्वाकर्षण धेरै कम छ,मा सबैभन्दा ठूलो ज्वालामुखी ओलंपस मन्स आफ्नो चोटीसम्म 27 किमी ऊंचा हो, जो कि यस्तो ऊंचाई छ जो पृथ्वीमा सम्भव छैन सकती। पृथ्वीको संभावित क्षेत्र अनिवार्य रुपले यसको स्थलाकृतिको विशेषताहरु द्वारा अलग गरिएको पृथ्वीको रेखा चित्र छ। यस कारण मंगल ग्रहको संभावित क्षेत्र अनिवार्य रुपले यसको स्थलाकृतिको विशेषताहरु द्वारा अलग गरियो मंगल ग्रहको रेखा चित्र छ। सर्वेक्षणमानचित्र भूगणितका दुइ महत्वपूर्ण क्षेत्र छन्।

भौतिक विज्ञान कुनै पनि ग्रहको अन्तर्निहित भौतिक विज्ञान हो, र पनि ग्रहहरुका धेरै पहलुहरुलाई तिनको भौतिकीका माध्यमदेखि राम्रो प्रकारदेखि वर्णित छैन गरिएको छ। ग्रह विज्ञान सबै भौतिक विज्ञानहरुका लागि प्रयुक्त हुने एक सामान्य शब्द छ जसलाई ब्रह्माण्डका ग्रहहरु वा कुनै विशेष ग्रहका लागि लागू गर्न सकिन्छ। पृथ्वीको ग्रह विज्ञान एक संपूर्ण भौतिक विज्ञान छ जसमा हाम्रो पृथ्वीदेखि प्रत्यक्ष रुपले जोड़िएका सबै भौतिक विज्ञान सामेल छन्। ग्रह विज्ञानलाई मोटो तौरमा धेरै प्रमुख विज्ञानहरुमा विभाजित गर्न सकिन्छ: भूविज्ञान, समुद्र विज्ञान र वातावरण.

सौर प्रणाली ग्रहहरुका भूविज्ञान मा बुधको भूविज्ञान, शुक्रको भूविज्ञान, चन्द्रमाको भूविज्ञान, मंगलको भूविज्ञान, बृहस्पतिको भूविज्ञान, शनिको भूविज्ञान, यूरेनसको भूविज्ञान, नेपच्यूनको भूविज्ञान अनि प्लूटोको भूविज्ञान सामेल छ।

अन्य ग्रहहरुको भूविज्ञान ग्रह-सम्बन्धी भूविज्ञान (जो कहिले-कहिले खगोल भूविज्ञानका रूपमा जानिन्छ) भूगर्भिक सिद्धान्तहरुलाई सौर प्रणालीका अन्य पिण्डहरुमा अमलमा लानाले सम्बन्धित छ। तर, विशिष्ट परिभाषाहरु जस्तै सेलेनोलजी (चन्द्रमाका अध्ययन), एरोलजी (मंगलका अध्ययन) इत्यादि पनि प्रचलित छन्। पृथ्वीदेखि सम्बन्धित अधिकांश भूविज्ञानलाई गैर-पृथ्वी ग्रहहरुका अध्ययनका लागि सीधै नैं लागू गर्न सकिन्छ: भूविज्ञान क्षेत्र वा सम्बन्धित शाखाहरु , संरचनात्मक भूविज्ञान, भूआकृतिविज्ञान, आर्थिक भूविज्ञान, खनन भूविज्ञान भूमण्डल नाप्ने विज्ञान भूशब्दविज्ञान भूभौतिकी, ऐतिहासिक भूविज्ञान, वा हाइड्रोभूविज्ञान वा खगोल जलविज्ञान खनिज विज्ञान, जलवायु विज्ञान, तलछट विज्ञान, भूकम्प विज्ञान, स्ट्रेटीग्राफी, संरचनात्मक भूविज्ञान, ज्वालामुखी विज्ञान, जल विज्ञान । भूतापमापी विज्ञान (धरतीको गर्मी, गर्मी प्रवाह, ज्वालामुखी विज्ञान र गरम झरने), जल विज्ञान (भूमि र सतहको पानी, जसमा कहिले कहिले हिमनद विज्ञान पनि सामेल छ).

एक्स्ट्रासोलर भूविज्ञान वर्तमानमा एक नया विज्ञान छ किनभनें अहिले हालैमा एक्स्ट्रासोलर ग्रहहरुको थाहा लाग्यो छ।

सौर प्रणालीका ग्रहहरुको वातावरण सौर प्रणालीका अन्य ग्रहहरुमा मौसम सम्बन्धी सिद्धान्तहरुलाई लागू गर्नको लागि सम्बन्धित छ जसमा यी लागू गर्नु पनि सामेल छ वायुमण्डलीय विद्युत् तथा स्थानीय चुंबकत्व (आयनीकरण, वान एलन बेल्ट, धरातलको गरंट, प्रकाश ऊर्जा इत्यादि), मौसम विज्ञान तथा जलवायुविज्ञानशास्र। एरोनोमी भौतिक संरचना तथा वातावरणको रासायनिक अध्ययन छ। सौर प्रणालीका ग्रहहरुका वातावरण मा सामेल छन् http://www.astronomy.org/astronomy-survival/outer.html मंगलका वायुमण्डल मा सामेल छन् मंगल वायुमण्डल, शुक्रको वायुमण्डल बृहस्पतिको वायुमण्डल बृहस्पति#चुंबकीयवृत्त बृहस्पति वायुमण्डल ग्रेट रेड स्पोट ग्रेट रेड स्पोट http://www2.jpl.nasa.gov/galileo/mess44/promysso.html, बृहस्पति-चन्द्रमाहरुको वायुमण्डल, शनिको वायुमण्डल http://www.nasm.si.edu/ceps/rpif/saturn/saturn.html http://www.physics.purdue.edu/astr263l/SStour/saturn.html http://www.abc.net.au/science/news/stories/s872839.htm। यूरेनसको वायुमण्डल http://www.physics.purdue.edu/astr263l/SStour/uranus.html

एक्स्ट्रासोलर ग्रहहरुको वायुमण्डल अहिले एक नया विज्ञान छ किनभनें केवल हालैमा एक्स्ट्रासोलर ग्रहहरुको थाहा लाग्यो छ। वर्तमानमा खगोलविद यस विषयमा सिद्धान्त प्रतिपादित गर्न रहे। छन् कि हालैमा खोजे गए बृहस्पतिका आकारका एक्स्ट्रासोलर ग्रहहरुको सतहमा हजारौं मील प्रति घंटाको रफ्तारदेखि निरंतर बग्ने हावाको कारण तिनको अत्यन्त अण्डाकार कक्षा छ जो तिनलाई आफ्नो अभिभावक ताराहरुका गरीब ल्याउँछ।

ग्रह जीवविज्ञान / अन्य ग्रहहरुमा जीवन[सम्पादन गर्ने]

सिलिकन आधारित जीवन.सिलेन, मीथेनको सिलिकन आधारित एनालगको एक तस्वीर.

पृथ्वीको दूरबीने आफ्नो नजिक स्थित केही सतहहरुको जानकारी दिन सक्छ र अहिलेसम्म दूरबीनहरु द्वारा जीवनको कुनै साक्ष्य छैन मिल्यो छ। तर पनि, पृथ्वीको दूरबीनहरु सौर प्रणालीका बाहिर स्थित कुनै ग्रहको सतहको विशेषताहरु छैन बता सकतीं, यस कारण अन्य ग्रहहरुमा जीवनको खोज जारी रहन्छ। तर पनि अहिलेसम्म पृथ्वीका बाहिर जीवनको कुनै निर्विवाद सबूत छैन मिल्यो हो, अन्य ग्रहहरुमा जीवनका लागि सैद्धान्तिक आधारहरुको वैज्ञानिक अध्ययन प्रगतिमा छ। केही वैज्ञानिकहरु ती ताराहरुका लागि सिद्धान्त प्रतिपादित गर्न रहे। छन् जसको ग्रहहरुमा जीवन हुन सक्छ। किनभनें जीवनका अस्तित्वका लागि समग्र मापदंड नाजुक छन्, अतः आम सहमति यो छ कि केवल पुरानो ताराहरुका इर्द गिर्द चक्कर लगाने भएका ग्रहहरुमा जीवन हुन सक्छ। यस देखि ती यो सिद्धान्त बानाउनुहोस्गे कि हाम्रो मिल्की वे गैलेक्सीका कुन भागमा जीवन हुने संभावना सबैभन्दा अधिक छ। अन्य वैज्ञानिकहरु गैलेक्सीमा उपस्थित सभ्यताहरुको सङ्ख्यामा सिद्धान्त प्रतिपादित गर्न रहे। छन् र अन्य वास्तवमा एक सम्भव रेडियो ध्वनिहरुलाई सुन रहे। छन् जो अलौकिक प्रविधि सभ्यताहरुमा देखि कुनैको हुन सक्छ। अन्य ग्रहहरुमा जीव विज्ञानका यी उप-विज्ञानहरुलाई निम्न रुपले वर्गीकृत गर्न सकिन्छ:

आवासीय क्षेत्र खगोल जीवविज्ञान मा गैलेक्सीका आवासीय क्षेत्र तथा सौर प्रणालीका आवासीय क्षेत्रको चर्चा गरिन्छ।

खगोलजैवरसायन एक्सोजेनेसिस अधिकांश वैज्ञानिकहरुको मान्नु छ कि यदि अन्य ग्रहहरुमा जीवन उपस्थित हो, त यसको विकास ब्रह्माण्डमा अलग स्थानहरुमा स्वतन्त्र रुपले भयो हुनेछ। कम सङ्ख्यामा मानी जाने एक वैकल्पिक परिकल्पना, पैनस्पर्मिया हो, जसमा यो सुझाव दिइएको छ कि हुन सक्छ कि ब्रह्माण्डमा जीवनको उत्पत्ति साना मूलहरुदेखि भएको छ भनेंथा यसका पछि पूरा ब्रह्माण्डमा एक आवासीय ग्रहदेखि अर्का आवासीय ग्रहमा फैली हो। यी दुइ परिकल्पनाहरु परस्पर विशेष छैनन्। वैकल्पिक जैव रसायन मा वैकल्पिक कार्बन जैव रसायन सामेल छ जसमा पानी कार्बन श्रृंखलाहरुको विलायक छैन यसमापनि विचार गरिएको छ जीवनको आधार पानीको बजाए अमोनियामा आधारित हो, तर पनि यो समाधान पानीको तुलनामा अधिक राम्रो प्रतीत हुँदैन।[२] यस साथ वैकल्पिक गैर कार्बन जैव रसायन पनि सामेल छ गैर कार्बन आधारित रसायन सिलिकनलाई आमतौरमा कार्बनको सबैभन्दा अधिक संभावित विकल्प मानिन्छ, तर पनि यस्तो असम्भव बनेका छ। सिलिकन जीवन रूपहरुका लागि एक क्रिस्टलीय आकृति विज्ञानको आवश्यकता छ र यसमा उच्च तापमानौं जस्तै सूर्यका नजिक स्थित ग्रहहरुमा जीवित रहने क्षमता खोजी जाँदैछ।

खगोल जैव क्षेत्र एक ग्रहको त्यो संपूर्ण क्षेत्र छ जो जीवनका लागि सहायता प्रदान गर्दछ तथा यसमा जैव क्षेत्र, जैव क्षेत्रको सिद्धान्त, एक्स्ट्रासोलर ग्रहहरुमा आवासीय संभावना। खगोलविद ती एक्स्ट्रासोलर ग्रहहरुको पनि खोज गर्न रहे। छन् जो जीवनका लागि अनुकूल छन्, विशेष रुपले OGLE-2005-BLG-390Lb जस्तै ग्रह जहाँ पृथ्वी जस्तै गुण पाए गए छन्।

अन्य ग्रहहरुमा पौधों मा एक्स्ट्रीमोफाइल्स[३] सैद्धान्तिक खगोल वनस्पति विज्ञान, बृहस्पतिमा जीवन, मंगलमा जीवनको वैज्ञानिक सिद्धान्त, 1996मा ALH84001 उल्कामा स्वतन्त्र रुपले बैक्टीरिया जस्ता संरचनाहरुको थाहा लाग्यो थियो जो कि मंगलदेखि निस्केको चट्टानहरुदेखि से बनी थियो। यो रिपोर्ट पनि विवादास्पद छ र यसमावैज्ञानिक बहस जारी रहन्छ। (वाइकिंग जैविक प्रयोग हेर्नुहोस्.)[४]

अन्य ग्रहहरुमा मानव सदृश प्राणीहरु मा सामेल छ अन्य ग्रहहरुका मूलमा मानव सदृश प्राणी - अटकलहरु तथा पैनस्पर्मिया वैज्ञानिक सिद्धान्त। अन्य ग्रहहरुमा जीवनका साथ अन्य ग्रहका जीवहरुको जैव रसायन आधार, यिनको विकास र आकृति विज्ञानमा व्यापक खोज बाकी छ।

अन्य ग्रहहरुमा मानव सदृश प्राणी प्रविधि सभ्यताहरु मा सामेल छ - अन्य ग्रहहरुमा मानव सदृश प्राणीहरुको प्रविधि सभ्यताहरु, अटकलहरु र सिद्धान्त.

अन्य ग्रहहरुमा मानव सदृश प्राणी प्रविधि सभ्यताहरु , प्रवास अधिकांश वैज्ञानिक यो मान्दछन् कि यदि अन्य ग्रहहरुमा जीवन हो, त यिनको विकास ब्रह्माण्डको अलग-अलग जग्गाहरुमा स्वतन्त्र रुपले भयो हुनेछ। कम सङ्ख्यामा मानी जाने एक वैकल्पिक परिकल्पना, पैनस्पर्मिया हो, जसमा यो सुझाव दिइएको छ कि हुन सक्छ कि ब्रह्माण्डमा जीवनको उत्पत्ति साना मूलहरुदेखि भएको छ भनेंथा यसका पछि पूरा ब्रह्माण्डमा एक आवासीय ग्रहदेखि अर्का आवासीय ग्रहमा फैली हो.

अन्य ग्रहहरुमा मानव सदृश प्राणी प्रविधि सभ्यताहरु , ड्रेक समीकरणको सङ्ख्या

अन्य ग्रहहरुमा मानव सदृश प्राणी स्थानीय ताराहरुमा सभ्यताहरु मा सामेल छ अन्य ग्रहहरु, स्थानीय ताराहरु, एसईटीआयो (SETI)मा जीवन, सभ्यताहरुको खोज

अन्तरिक्ष यात्राका माध्यमदेखि अन्तरिक्षको खोज[सम्पादन गर्ने]

ओरियन आयोएसएस (ISS)लाई आग्रह गर्दै.

खगोल विज्ञान पृथ्वीमा स्थित उपकरणहरुका माध्यमदेखि खोज अन्तरिक्षको खोज छ। निजी रुपले वा मानव रहित विमानदेखि अन्तरिक्ष यात्राका माध्यमदेखि यात्रा द्वारा अन्तरिक्षको खोज अन्तरिक्ष अन्वेषण कहलाउँछ। अन्तरिक्ष यात्राका साथ आबाद वा मानव रहित अन्तरिक्ष स्टेशन पनि बारीकीदेखि जोड़िएका छन्। सबै मानव निर्मित उपग्रह मानवरहित वा मानवयुक्त अन्तरिक्ष स्टेशनहरुका रूप छन्।

मानव रहित अन्तरिक्ष यात्रा मा अन्तरिक्ष यान संचालन, रकेट प्रक्षेपण प्रविधि, रकेट, खगोल गतिशीलता मानव रहित अन्तरिक्ष मिशनका विज्ञान तथा अन्य सामेल छन्।

मानवयुक्त अन्तरिक्ष यात्रा मा यसबाट अघि सूक्ष्म गुरुत्वाकर्षण वातावरण, अन्तरिक्ष परिवहन, मानव युक्त अन्तरिक्ष मिशन, ग्रहहरुका बीचको यात्रा, अन्तरतारकीय यात्रा तथा जनरेशन शिपका विज्ञान सामेल छन्।

मानव रहित अन्तरिक्ष स्टेशन[सम्पादन गर्ने]

इसमा खगोलीय उपग्रह, जैवउपग्रह, संचार उपग्रह, साना उपग्रह, खोजी उपग्रह, जासूसी उपग्रह, पृथ्वीको अवलोकन गर्ने उपग्रह, पृथ्वीको अवलोकन गर्ने उपग्रह र अन्य सामेल छन्। यी उपकरणहरुका लागि धेरै विभिन्न प्रकारको कक्षाहरु छन्।

मानवयुक्त अन्तरिक्ष स्टेशन मा अन्तरिक्ष स्टेशन र तैर्दै सहरहरुको विज्ञान सामेल छ।

अधिक जानकारी लाइब्रेरी अफ कांग्रेसका अन्तरिक्ष विज्ञानका TL787-4050, रकेट प्रक्षेपणका TL780 785.8, अन्तरिक्ष यात्राका TL787-4050 वर्गीकरणमा पाई जा सक्छ।

अन्तरिक्ष औपनिवेशीकरण[सम्पादन गर्ने]

अन्तरिक्ष बसाना एक विशाल विज्ञान छ जसमा गैर-पृथ्वी ग्रहहरु तथा उप ग्रहहरुमा कालोनिहरुको निर्माण गर्नमा सक्षम हुनका लागि आवश्यक सबै विषय सामेल छन्।

अन्तरिक्ष औपनिवेशीकरण औचित्य मा अन्तरिक्ष र अस्तित्वका विज्ञान सामेल छन्।

अन्तरिक्ष कलोनी अनुसन्धान र विकास मनुष्य पृथ्वीदेखि अत्यन्त प्रतिकूल वातावरण: ध्रुवहरु तथा रेगिस्तानमा स्थाई रुपले आवासीय सहर बनाएको गर्न अर्को संसारमा रहने अभ्यास गर्न सक्छ। यसको चर्चा जैव क्षेत्र 2 र BIOS-3 लेखहरुमा गरिएको छ। वर्तमानमा आबाद पृथ्वीमा प्रतिकूल पर्यावरण स्टेशनहरुमा अमुंडसेन-स्कट दक्षिण ध्रुव स्टेशन, डेवोन द्वीप, मार्स आर्कटिक रिसर्च स्टेशन, मार्स डेजर्ट रिसर्च स्टेशन, जलवायु महासागरहरु वा धेरै भारी वातावरणहरुका साथ ग्रहहरुको पानीका तलको संरचनाहरु र अन्य सामेल छन्।

अन्तरिक्ष कलोनी स्थान सबैभन्दा राम्रा ग्रहहरुको खोज तथा ती ग्रहहरुमा कलोनीहरु बसानका लागि राम्रो जग्गाहरुलाई खोज्नले सम्बन्धित विज्ञान छ। किनभनें मानव अस्तित्वका लागि पानी अत्यधिक महत्वपूर्ण हो, यस कारण यस्ता स्थानहरुको खोज हुँदैछन् जहाँ कुनै पनि रूपमा पानी उपलब्ध छ। यी मुद्दहरु र इनदेखि सम्बन्धित अन्य मुद्दहरुमा मंगल ग्रहको औपनिवेशीकरण, मंगल ग्रह समाज, बुध ग्रहको औपनिवेशीकरण, शुक्र ग्रहको औपनिवेशीकरण, वेनुजियन टेराफोर्मिंग, चन्द्रमाको औपनिवेशीकरण, आर्टेमिस प्रोजेक्ट, यूरोपा, फोबोस, क्षुद्रग्रहहरु तथा अन्यको औपनिवेशीकरण लेखहरुमा चर्चा गरिएको छ।

अन्तरिक्ष औपनिवेशीकरण आवास विज्ञानमा अन्तरिक्षमा वास, अन्तरिक्षमा मानव अनुकूलन, मानवनिर्मित पारिस्थितिक तन्त्र, ग्रहहरुमा आवासको संभावना, गुंबददार सहर महासागर बसाना, भूमिगत सहरका विज्ञान तथा अन्य उप-विज्ञान सामेल छन्। अधिक जानकारी अन्तरिक्ष औद्योगीकरण डेवी 629.44मा उपलब्ध छ।

अन्तरिक्ष औपनिवेशीकरण स्वास्थ्य (अन्तरिक्ष चिकित्सा डेवी 616.9)

अन्तरिक्ष औपनिवेशीकरण कृषि मा जैवक्षेत्र 2 तथा बीआयोओएस-3 (BIOS-3) र अन्य सामेल छन्।

अन्तरिक्ष औपनिवेशीकरण मल्य प्रसंस्करण मा अन्तरिक्ष भोजन र अन्य सामेल छन्।

अन्तरिक्ष औपनिवेशीकरण आवास मा अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेशन सामेल छ।

अन्तरिक्ष औपनिवेशीकरण वस्त्र मा अन्तरिक्षमा पहना जाने वाला सूट सामेल छ।

अन्तरिक्ष औपनिवेशीकरण निर्माण मा अंडाकार विशाल निर्माण, स्टेशन कीपिंग, अमुंडसेन-स्कट साउथ पोल स्टेशन, डेवोन द्वीप, मार्स आर्कटिक रिसर्च स्टेशन, मार्स डेजर्ट रिसर्च स्टेशन, जलवायु, महासागरहरु वा धेरै भारी वातावरणहरुका साथ ग्रहहरुको पानीका तलको संरचनाहरु र अन्य सामेल छन्।

अन्तरिक्ष औपनिवेशीकरण परिवहन मा लूनर रोवर सामेल छ।

अन्तरिक्ष औपनिवेशीकरण सामग्री मा पुनर्चक्रण सामेल छ।

अन्तरिक्ष औपनिवेशीकरण ऊर्जा मा अक्षय ऊर्जा सामेल छ।

अन्तरिक्ष औपनिवेशीकरण सामान्य विनिर्माण मा अन्तरिक्ष विनिर्माण सामेल छ।

अन्तरिक्ष औपनिवेशीकरण अर्थशास्त्र मा अन्तरिक्ष फ्रंटियर फाउंडेशन, निजी अन्तरिक्ष यान र अन्तरिक्ष पर्यटन, सौर शक्ति उपग्रह क्षुद्रग्रह खनन अनि अन्तरिक्ष विनिर्माण सामेल छ।

अन्तरिक्ष औपनिवेशीकरण संचालन मा अन्तरिक्ष एजहरुसीहरु, अन्तरिक्ष वकालत, ब्रह्माण्डको उपनिवेशीकरण, आर्टेमिस परियोजना, नेशनल स्पेस सोसाइटी, ग्रह सोसायटी, रोबोट द्वारा खोज, अन्य ग्रहहरुमा जीवनको खोज, स्पेस सेटलमाट इंस्टीटयूट, अन्तरिक्षको खोज तथा विकासका लागि छात्र, नासा (NASA), ईएसए (ESA), नक्षत्र परियोजना सामेल छ।

अन्तरिक्ष औपनिवेशीकरण कानून र सुरक्षामा अन्तरिक्ष कानून सामेल छ।

अन्तरिक्ष रक्षा[सम्पादन गर्ने]

अन्तरिक्ष लेजर.

अन्तरिक्ष रक्षा अन्तरिक्षदेखि प्राकृतिक वा अप्राकृतिक खप्रकाररुदेखि पृथ्वीको रक्षा गर्ने विज्ञान छ। प्राकृतिक खप्रकाररुमा धरतीका नजिकका क्षुद्रग्रह र समान चीजहरु सामेल छन्। अन्य मुद्दहरुको चर्चा मिसाइल डिफहरुस कमान,मा गरिएको छ। अमेरिकी सैन्य अन्तरिक्ष र मिसाइल डिफहरुस कमान, रक्षा मानव युक्त अन्तरिक्ष यान उड़ान सहायता कार्यालय विभाग, यूरोपीय अन्तरिक्ष विज्ञान रक्षा अनि संयुक्त रक्षा अन्तरिक्ष अनुसंधान एकाई।

अधिक जानकारी लाइब्रेरी अफ कांग्रेसका सैन्य अन्तरिक्ष विज्ञानका UG1500-1530, अन्तरिक्ष युद्धका 0UG1500-1530 (डेवी 358) वर्गीकरणमा पाई जा सक्छ।

यी पनि हेर्नुहोस्[सम्पादन गर्ने]

  • खगोल विज्ञान
  • अन्तरिक्ष अनुसंधान
  • अन्तरिक्षको खोज
  • अन्तरिक्ष विज्ञान प्रयोगशाला
  • सौर मण्डलको खोजको समयरेखा

संदर्भ[सम्पादन गर्ने]

बाह्य लिङ्क्स[सम्पादन गर्ने]