अमीर ख़ुसरो

अमीर खुसरो
पृष्ठ्भूमि
जन्म	१२५३ पटियाली, एटा, उत्तर प्रदेश, भारत
मृत्यु	१३२५
शैली(यां)	गजल, खयाल, कव्वाली, रुबाई, तराना
व्यवसाय	संगीतज्ञ, कवि

खुसरो हिन्दी खडीबोलीको पहिलो लोकप्रिय कवि मानिन्छ। अमीर खुसरो खडीबोली हिंदीका प्रथम कवि हुन्। उनी आफ्ना पहेलिहरू र मुकरिहरूका लागि जाने जान्छन्। सबैभन्दा पहिला उनैले हिन्दी भाषा (हिन्दवी)को उल्लेख गरेको थियो। ती फारसीका कवि पनि थिए। उनको दिल्ली सल्तनतको आश्रय मिलेको थियो। उनको ग्रन्थोहरुको सूची लामो छ। साथ नै यिनीहरुका इतिहास स्रोत रूप मा महत्त्व छ।

मध्य एशियाको लाचन जातिका तुर्क सैफुद्दीनका छोरा अमीर खुसरोको जन्म सन् (६५२ हि। )मा एटा उत्तर प्रदेशका पटियाली नामक कस्बेमा भएको थियो। लाचन जातिका तुर्क चंगेज खाँका आक्रमणहरूबाट पीडित भएर बलवन (१२६६ -१२८६ ई.)का राज्यकालमा ‘’शरणार्थीका रूपमा भारतमा आएर बसेका थिए। खुसरोको आमा बलबनको युद्धमंत्री इमादुतुल मुलकको केटी, एउटा भारतीय मुसलमान महिला थिइन्। सात वर्षको अवस्थामा खुसरोका पिताको देहान्त भयो। किशोरावस्थामा उनले कविता लेख्नु प्रारम्भ गरे र २० वर्षका हुँदै हुँदै ती कविका रूपमा प्रसिद्ध भएं। खुसरोमा व्यवहारिक बुद्धिको कमी थिएन। सामाजिक जीवनको खुसरोले कहिले अवहेलना गरेनन् खुसरोले आफ्नो सारा जीवन राज्याश्रयमा नैं बिताए। राजदरबारमा रहँदा पनि खुसरो सधैं कवि, कलाकार, संगीतज्ञ र सेनिक नैं बनि रहे।

जीवन

अमीर खुसरो दहलवीको जन्म उत्तर-प्रदेशका एटा जिल्लाहरूका पटियाली नामक ग्राममा गंगा किनार भएको थियो। गाउँ पटियाली उन दिनहरू मोमिनपुर वा मोमिनाबादका नामले जानिन्थ्यो। यस गाँवमा अमीर खुसरोका जन्मको कुरा हुमायूँ कालका हामीद बिन फजलुल्लाह जमालीले आफ्नो ऐतिहासिक ग्रन्थ 'तजकिरा सैरुल आरफीन'मा सबैभन्दा पहिला कही।

पारिवारिक पृष्ठभूमि

तेरहौं शताब्दीका आरंभमा दिल्लीको गडी गुलाम वंशका सुल्तानहरूका अधीन हो रह्यो थियो। त्यसै समय अमीर खुसरोका पिता अमीर सैफुद्दीन महमूद (मुहम्मद) तुर्किस्तानमा लाचीन कबीलेका सरदार थिए। केही मानिस यसलाई बलख हजारा अफगानिस्तान पनि मान्दछन्। चंगेज खाँका यस दौरमा मुगलहरूका अत्याचारबाट तंग आएर यी भारत आए थिए। केही मानिस यस्तो पनि मान्दछन् कि यी कुश नामक शहरबाट आए थिए जो अब शर-ए-सब्जका नामले जानिन्छ। यी वस्दै एशियाका तजाकिस्तान र उज्बेकिस्तान देशहरूको सीमामा स्थित हो। त्यस समय भारतमा कुतुबुद्दीन ऐबक (१२०६-१२१० ई। )को देहांत हो चुका थियो र त्यसको स्थानमा त्यसका एउटा दास शम्शुद्दीन अल्तमश (१२११-१२३६ ई। ) राज्य गर्थ्यो। अमीर खुसरोका पिता अमीर सैफुद्दीन आफ्नो लाचीन वालहरूका साथ पहिला लाहौर र फेरि दिल्ली (देहली) पहुँचे। यहाँ सौभाग्यबाट शम्शुद्दीन अल्तमशका दरबारमा तिनको पहुँच चाँडै भयो। आफ्नो सैनिक गुणहरूका कारण ती दरबारमा फौजी पदमा सरदार बन गए। शम्शुद्दीन अल्तमशका पश्चात शरीफ र अम्न पंसद बादशाह नासिरुद्दीन महमूदले यी नौकरी दी। गुलाम खानदाने शाहीका एउटा जबरदस्त र दबदबे भएका तख्तनशीं बलबनले अमीरलाई औहदा र पटियाली जिल्ला एटामा गंगा किनार जागीर दी।

अमीर खुसरोको सामान्या दौलत नाज हिन्दू (राजपूत) थिए। यी दिल्लीका एउटा रईस अमीर एमादुल्मुल्कको पुत्री थिए। यी बादशाह बलबनका युद्ध मंत्री थिए। यी राजनीतिक दवाबका कारण नए-नए मुसलमान बने थिए। यस ्लाम धर्म ग्रहण गर्नका बावजूद यिनको घरमा सारा रीति-रिवाज हिन्दुहरूका थिए। खुसरोका ननिहालमा गाने-बजाने र संगीतको माहौल थियो। खुसरोका नानालाई पान खाने एकदम शोख थियो। यसमा पछि खुसरोले 'तम्बोला' नामक एउटा मसनवी पनि लिखी। यस मिले जुले घराने एवं दुई परम्पराहरूका मेलको असर किशोर खुसरोमा पडा। जब खुसरो पैदा भए थिए तब यिनको पिता यी एउटा कपडेमा लपेट गर्न एउटा सूफी दरवेशका नजीकले गए थिए। दरवेशले नन्हे खुसरोका मासूम र तेजयुक्त चेहरेका देख्दै नैं तत्काल भविष्यवाणीको थियो - "आवरदी कसे राके दुइ कदम। अज खाकानी पेश ख्वाहिद बूद।" अर्थात तिमीमेरे नजीक एउटा यस्ता होनहार बच्चाहरूलाई लाए हो खाकानी नामक विश्व प्रसिद्ध विद्वानबाट पनि दुई कदम अघि निकल्नेछ। चार वर्षको अल्प आयुमा नैं खुसरो आफ्नो पिताका साथ दिल्ली आए र आठ वर्षको अवस्थासम्म आफ्नो पिता र भाइहरूबाट शिक्षा पाँदै रहे। अमीर खुसरोका पहिला भाइ एज्जुद्दीन (अजीउद्दीन) (इजजुद्दीन) अली शाह (अरबी-फारसी विद्वान) थिए। अर्का भाइ हिसामुद्दीन कुतलग अहमद (सैनिक) थिए। तीन भाइहरूमा अमीर खुसरो सबैभन्दा अधिक तीव्र बुद्धि भएका थिए। आफ्नो ग्रन्थ गुर्रतल कमालको भूमिकामा अमीर खुसरोले आफ्नो पितालाई उम्मी अर्थात् अनपढ भने हो। तर अमीर सैफुद्दीनले आफ्नो सुपुत्र अमीर खुसरोको शिक्षा-दीक्षाको धेरै नैं राम्रो (नायाब) प्रबंध गरेको थियो। अमीर खुसरोको प्राथमिक शिक्षा एउटा मकतब (मदरसा)मा भएको हो। ती छ: बरसको उमेरबाट नैं मदरसा जाने लागोस् थिए। स्वयं खुसरोका कथनानुसार जब उनले होश सम्भाला त तिनको वालिदले तिनलाई एउटा मकतबमा बिठाया र खुशनवीसीको महकाका लागि काजी असुदुद्दीन मुहम्मद (या सादुद्दीन)का सुपुर्द गरे। उन दिनहरू सुन्दर लेखनमा पर्याप्त बल दिइन्थ्यो। अमीर खुसरोको लेखन एकदम नैं सुन्दर थियो। खुसरोले आफ्नो फारसी दीवान तुहफतुसिग्र (साना उमेरको तोहफा - ६७१ हिज्री, सन १२७१, १६-१९ वर्षको आयु)मा स्वंय यस कुराको जिक्र गरेकोछ कि तिनको गहन साहित्यिक अभिरुचि र काव्य प्रतिभा देखेर तिनको गुरु सादुद्दीन वा असदुद्दीन मुहम्मद तिनलाई आफ्नो साथ नायब कोतवालका नजीकले गए। वहाँ एउटा अन्य महान विद्वान खवाजा इज्जुद्दीन (अजीज) बैठे थिए। गुरुले यिनको काव्य संगीत प्रतिभा तथा मधुर संगतीमयी वाणीको अत्यंत तारीफको र खुसरोको इम्तहान लिनेलाई भन्यो। ख्वाजा साहबले तब अमीर खुसरोबाट भने कि 'मू' (बाल), 'बैज' (अण्डा), 'तीर' र 'खरपुजा' (खरबूजा) - यी चार बेजोड, बेमेल र बेतरतीब चीजहरूलाई एउटा अशआरमा यस ्तमाल गरो।

ख्वाजा साहब खुसरोको यस शानदार रुबाईलाई सुनेर चौंक परोस र जी भरका खूब तारीफ गर्यो, तुरुन्त गलेबाट लगाया र भने कि तिम्रो साहित्यिक नाम त 'सुल्तानी' हुनुपर्दछ। यो नाम तिम्रो लागि ठूलो नैं शुभ साबित हुनेछ। यही कारण छ कि खुसरोका पहिला काव्य संग्रह 'तोहफतुसिग्र'को लगभग सी फारसी गजलहरूमा यो साहित्यिक नाम छन्। बाल्यकालबाट नैं अमीर खुसरोको मन पढाई-लेखाईको अपेक्षा शेरो-शायरी अनि काव्य रचनामा अधिक लगन्थ्यो। ती हृदयबाट ठूला नैं विनोदप्रिय, हसोड, रसिक, र अत्यंत महत्वकांक्षी थिए। ती जीवनमा केही अलग हट गर्न गर्नु चाहन्थे र वाकई यस्तो भयो पनि। खुसरोका श्याम वर्ण रईस नाना इमादुल्मुल्क र पिता अमीर सैफुद्दीन दुइटै नैं चिश्तिया सूफी सम्प्रदायका महान सूफी साधक एवं सन्त हजरत निजामुद्दीन औलिया उर्फे सुल्तानुल मशायखका भक्त अथवा मुरीद थिए। तिनको समस्त परिवारले औलिया साहबबाट धर्मदीक्षा ली थियो। त्यस समय खुसरो केवल सात वर्षका थिए। अमीर सैफुद्दीन महमूद (खुसरोका पिता) आफ्नो दुइटै पुत्रहरूलाई लिएर हजरत निजामुद्दीन औलियाको सेवामा उपस्थित भए। तिनको आशय दीक्षा दिलाउनले थियो। सन्त निजामुद्दीनको खानकाहका द्वारमा ती पहुँचे। वहाँ अल्पायु अमीर खुसरोलाई पिताका यस महान उद्देश्यको ज्ञान भयो। खुसरोले केही सोचकर न चाह्दै पनि आफ्नो पिताबाट अनुरोध गरे कि मुरीद 'इरादा गर्न' भएकालाई भन्दछन् र मेरो इरादा अहिले मुरीद हुने छैन। अत: अहिले केवल तपाईं नैं एक्लै भित्र जाउनुहोस्। म यही बाहिर द्वारमा बैठूँगा। यदि निजामुद्दीन चिश्ती वाकई कुनै सच्चे सूफी छन् त आफू बआफू म तिनको मुरीद बन जाऊँगा। तपाईं जाउनुहोस्। जब खुसरोका पिता भित्र गए त खुसरोले बैठे-बैठे दुई पद बनाए र आफ्नो मनमा विचार गरे कि यदि सन्त आध्यात्मिक बोध सम्पन्न हुनेछन् त ती मेरो मनको कुरा जान ल्नेछ्न् र आफ्नो द्वारा निर्मित पदहरूका द्वारा मेरो नजीक उत्तर पठाई्नेछ्न्। तभीमा भित्र जाएर उनीसित दीक्षा प्राप्त गर्रूँगा अन्यथा छैन।

खुसरोले ज्यहरू नैं यो पद सुना, ती आत्मविभोर र आनंदित हो उठे र लगत्तै भित्र जा गर्न संतका चरणहरूमा नतमस्तक भए। यसका पश्चात गुरुले शिष्यलाई दीक्षा दी। यो घटना प्रसिद्ध लेखक अनि इतिहासकार हसन सानी निजामीले आफ्नो पुस्तक तजकि-दह-ए-खुसरवीमा पृष्ठ ९मा सविस्तार दियो हो।

यस घटनाका पश्चात अमीर खुसरो जब आफ्नो घर पहुँचे त ती मस्त गजको भाँती झूम रहे थिए। ती गहिरो भावावेगमा डूबे थिए। आफ्नो प्रिय माताजीका समक्ष केही गुनगुना रहे थिए। आज कव्वाली र शास्रीय अनि उप-शास्रीय संगीतमा अमीर खुसरो द्वारा रचित जो 'रंग' गाइन्छ उ यसै अवसरको स्मरण स्वरूप हो।

सन १२६४ ई।मा जब खुसरो केवल सात वर्षका थिए तब यिनको बहादुर पिता ८५ वर्षको आयुमा एउटा लडाईमा शहीद भए। तब यिनको शिक्षाको भार यिनको रईस नाना अमीर नवाब एमादुलमुल्क रावत अर्जले आफ्नो माथिले लिया। यिनको सामान्या न यी नाजो नियामतबाट पाला। ती स्वंय पटियालीमा रहती थिए वा फेरि दिल्लीमा अमीर रईस पिताको शानदार ठूलो हवेली मा। नानाले केही नैं दिनहरूमा अमीर खुसरोलाई यस्तो शिक्षा-दीक्षा दियो कि यी धेरै विधाहरूमा विभूषित, निपुण, दक्ष एवं पारांगत भए। युद्ध कलाको बारीकीहरू पनि खुसरोले पहिला आफ्नो पिता र फेरि नानाबाट सीखीं। यिनको नाना पनि युद्धका मैदानमा आफ्नो जलवा अनेकहरू पल्ट प्रदर्शित गर्न चुके थिए। ती स्वंय धेरै नैं साहसी, बहादुर र निडर थिए र खुसरोलाई पनि त्यस्तो नैं शिक्षा उनले दी। एमादुलमुल्क खुसरोबाट प्राय भने गर्न्थे कि डरपोक र कमजोर सिपाही कुनै देशद्रोहीबाट कम छैन। यही उ जमाना अथवा दौर थियो जब खुसरो आफ्नो समयका धेरै बुद्धिजीविहरू र शासकहरूबाट सम्पर्कमा आए। खुसरोले बिना कुनै हिचक अनि संकोचका अनेक सर्वोत्तम गुणहरूलाई आत्मसात गरे।

किशोरावस्था

खुसरोमा लडकपनबाट नैं काव्य रचनाको प्रवृत्ति थियो। किशोरावस्थामा नैं उनले फारसीका महान र जानेमाने कविहरूको गहन अध्ययन शुरु गरिदिए थियो र उन मध्ये केहीका अनुकरणमा काव्य रचने प्रयास पनि गरेको थियो। अहिले उ २० वर्षका पनि छैन भए थिए कि उनले आफ्नो पहिलो दीवान (काव्य संग्रह) तुहफतुसिग्र (साना उमेरको तोहफा, ६७१ हिज्री सन १२७१, १६-१९ वर्ष) (जवानीका आरंभ कालमा रचित यो दीवान फारसीका प्रसिद्ध कवि अनवरी, खाकानी, सनाई आदि त्यस्तादहरूबाट प्रभावित हो। यसको भूमिकामा बाल्यकालको कुराहरू, जवानीका हालातको जिक्र छ तथा प्रत्येक कसीदेका आरम्भमा सिंह छ जो कसीदेका विषयलाई स्पष्ट गर्दछ। यी तमाम शेरहरूलाई जम्मा गर्नको लागि एउटा कसीदा हुन जान्छ जो खुसरोको ईजाद हो। यी जयादातर सुल्तान गयासुद्दीन बलबन र त्यसको ठूला छोरा सुल्तान नसीरुद्दीनको प्रशंसामा लेखिएका छन्। एउटा तरकीब बंदमा आफ्नो नाना इमादुल मुल्कको मर्सिया लेखेका छन् जो सुल्तान गयासुद्दीनका गरीबी सलाहकारहरू र हमराजहरू मध्येको एउटा थिए। तिनको नजीक धेरै नाजुक अनि गुप्त सियासी जानकारीहरू अनि सूचनाहरू रहती थिए। यस ग्रंथमा खुसरोले आफ्नो तखल्लुस वा उपनाम सुल्तानी राखयो हो।) पूर्ण गर्न लिया। बावजूद यसका कि अमीर खुसरोले केही फारसी कविहरूको शैलीको अनुक्रम गर्ने प्रयत्न गरेको थियो तिनको यी कविताहरूमा पनि एउटा विशेष प्रकारको नवीनता र नूतनता थियो। यसमा तिनको अभिनव प्रतिभाको स्पष्ट छाप हो। त्यस समय खुसरो केवल एउटा होनहार कविका रूपमा छैन उभरे थिए तर उनले संगीत सहित उन तमाम विधाहरूको ज्ञान पनि भली भाँति प्राप्त गर्न लिया थियो जो त्यस समय र दौरका कुनै पनि सुसभ्य व्यक्तिका लागि अनिवार्य थियो। उ एउटा प्रखर, संवेदनशील, हाजिर जवाब र जीवन्त व्यक्ति थिए। यसै कारण धेरै चाँडै ही, राजधानीमा हरेक एउटा व्यक्तिका ती प्रेम पात्र बन गए। हरेक व्यक्तिलाई तिनको रोचक र आनंदमय संगति प्रिय थियो। अमीर खुसरोले आफ्नो पुस्तक तुहफतुस्सग्रको भूमिकामा स्वंय लेखेका छन् कि - "ईश्वरको असीम कृपा र अनुकंपाबाट म बाह्र वर्षको साना अवस्थामा नैं रुबाई भन्न लाग्यो जसलाई सुनेर ठूला-ठूला विद्वानसम्म आश्चर्य गर्न्थे र तिनको आश्चर्यबाट मेरो उत्साह बढन्थ्यो। मलाई र अधिक क्रियात्मक कविता लेखन प्रेरणा मिलती थियो। त्यस समयसम्म मलाई कुनै काव्य गुरु छैन मिल्यो थियो जो मलाई कविताको उच्च शिक्षा दिएर मेरी लेखनीलोई बेचाल चलनाले रोकता। म प्राचीन र नवीन कविहरूका काव्हरूको गहिराई अनि अति गम्भीरताबाट मनन गरेर उनैबाट शिक्षा ग्रहण गरता रह्यो।" यसबाट यो साफ स्पष्ट हुन्छ कि कविता गर्ने प्रतिभा खुसरोमा जन्मजात थियो तथा यसलाई उनले स्वंय सीखा, कुनै गुरुबाट छैन। आशु कविता गर्नु तिनको लागि बाँए हातको खेल थियो।

यो पनि सर्वमान्य छ कि खुसरो सत्रह वर्षको साना आयुमा नैं एउटा उत्कृष्ट कविका रूपमा दिल्लीका साहित्यिक क्षेत्रमा छा गए थिए। तिनको यस अद्भुत काव्य प्रतिभामा तिनको गुरु हजरत निजामुद्दीन औलियालाई पनि फक्र थियो। यिनीहरुका मधुर कंथ यिनको सरस एवं प्रांजल कविताको ॠंगार थियो। जस काव्य गोष्ठी अथवा कवि सम्मेलनमा अमीर आफ्नो कविता सुनान्थे त्यसमा एउटा गम्भीर सन्नाटा छिन्थ्यो। निसंदेह अमीर खुसरो दहलवी जन्मजात कवि थिए। यिनले कविता लेखन अनि पढने ढंग कुनैबाट छैन सीखा, किन्तु यिनको काव्य गुरु खवाजा शमशुद्दीन मानिन्छन्। यसको कारण यो बताइन्छ कि ख्वारिजीले खुसरोका विश्व प्रसिद्ध ग्रन्थ 'पंचगंज' अथवा खम्साऐ खुसरोलाई शुद्ध गरेको थियो।

खम्साऐ खुसरो - वा पंचगंज वा खुसरोको पंचपदी।

लेखन र काल

अमीर खुसरोको विशाल र सार्वभौमिक प्रतिभाले 'आफूाए सुखन' अर्थात काव्य कलाका ईश्वर माने जाने कवि निजामी गंजवीका खम्सका जवाबमा यसलाई लेखेका छन्। यो उनले ६९८ हिज्रीबाट ७०१ हिज्रीका बीच लेखयो अथवा (१२९८ ई। - १३०१ ई। तक) यसमा कुल पाँच मसनवीहरू छन् -

(१) मतला उल अनवार - निजामीका 'मखजनुल असरार'को जवाब हो। ६९८ हि। १२९८ ई। (अर्थात प्रकाश निकालन जगह) कवि जामीले यसैका अनुकरणमा आफ्नो तोहफतुल अबरार (राम्रा मानिसहरूको तोहफा) लेखेको थियो। यसमा अधिकांश धार्मिक, नैतिक तथा आध्यात्मिक कुराहरू छन्। यसमा खुसरहरूले आफ्नो इकलौती लडकीलाई सीख दियो हो। उमेर ४५ वर्ष।

(२) शीर अनि खुसरो - निजामीका खुसरो अनि शीरींको जवाब हो। ६९८ हिज्री। सन १२९८ ई। उमेर ४५। खुसरोले प्रेमको पीरलाई तीव्रतर बना दिए हो। यसमा खुसरोले आफ्नो ठूला बेटेलाई सीख दियो हो।

(३) मजनूँ अनि लैला - निजामीका लैला मजनूँको जवाब। ६९९ हिज्री (१२९९ ई। ) उमेर ४६ प्रेम तथा ॠंगारको भावनाहरूको चित्रण।

(४) आइने सिकंदरी - निजामीका सिकंदरनामाको जवाब। ६९९ हिज्री। (सन १२९९ ई। ) वीर रस। यसमा सिकंदरे आजम र खाकाने चीनको लडाईको विस्तृत वर्णन हो। यसमा खुसरो आफ्नो सबैभन्दा साना केटा को सीख दिन्छन्। यसमा रोजी कमाने, हुनर (कला) सिक्न, मजहबको पाबंदी गर्न र सच बोल्न उ तरकीब छ जो उनले आफ्नो ठूला बेटेलाई आफ्नो मसनवी शीरी खुसरोमा दियो हो।

(५) हश्त-बहिश्त - निजामीका हफ्त पैकरको जवाब। (१७०१ हिज्री। १३०१ ई। ) फारसीको सर्वश्रेष्ठ कृति। यसमा इरानका बहराम चोर र एउटा चीनी हसीना (सुन्दरी)को काल्पनिक प्रेम गाथा हो। कहानी विदेशी हो। अत: भारतबाट सम्बन्धित कुराहरू धेरै कम छन्। यसको उ भाग एकदम नैं महत्वपूर्ण छ जसमा खुसरोले आफ्नो बेटीलाई संबोधित गर्न उपदेशजनक कुराहरू लिखी छन्।

अमीर खुसरोले स्वंय आफ्नो गुरुहरूका नामहरूको उल्लेख गरेकोछ जसको उनले अनुसरण गरेकोछ अथवा तिनको प्रत्यक्ष अथवा अप्रत्यक्ष रूपबाट इनमा प्रभाव पर्यो हो। गजलका क्षेत्रमा सादी, मसनवीका क्षेत्रमा निजामी, सूफी र नीति सम्बन्धी काव्यक्षेत्रमा खाकानी र सनाई एवं कसीदेका क्षेत्रमा कमाल यस ्माइल छन्। खुसरोको गजलहरू त भाव र कलाको दृष्टिबाट यति उत्तम छन् कि ठूला-ठूला संगीतज्ञ तिनलाई गा गा गर्न मानिसहरूलाई आनंद विभोर गर्न्थे। उनमा अनेक स्थलहरूमा उदात्त प्रेमका दर्शन हुन्छन्। यी सबै काव्हरूमा काव्यको मनोज्ञ रूप हमा दृष्टिगोचर हुन्छ। खुसरोले स्वयं आफ्नो कविताको अनेक स्थलहरूमा प्रशंसाको हो। ती आफ्नो दीवान गुर्रतुल कमाल (शुक्ल पक्षको पहिलो कलामको रात) (६९३ हिज्री। सन १२९३ ई। तेस्रो दीवान ३४-४३ वर्ष, सबैभन्दा ठूलो दीवान, यसको भूमिका एकदम ठूलो एवं विस्तृत हो। यसमा खुसरोले आफ्नो जीवन सम्बन्धी धेरै रोचक कुराहरू दियो छन्, कविताका गुण, अरबीबाट फारसी कविताको श्रेष्ठता, भारतको फारसी अन्य देशहरूका मुकाबले शुद्ध अनि श्रेष्ठ छन्, काव्य र छन्दहरूका भेद आदि अनेक बातहरूमा प्रकाश डालीएको हो। यस दीवानमा अनि मसनवीहरू, धेरै रुबाइयाँ, कते, गजलहरू, मरसिये, नता र कसीदे छन्। मसनविहरूमा मिफताहुल फतूह धेरै प्रसिद्ध हो। मरसिहरूमा खुसरोका छोरा तथा फीरोज खिलजीका ठूला केटा वा साहबजादे महमूद खानखानाका मरसिए उल्लेखनीय छन्। एउटा ठूलो नात (स्तुति काव्य : मुहम्मद साहबको स्तुति) छ जो खाकानीबाट प्रभावित जरुर छ तर आफ्नो अनोखा अनि नया अंदाज लागि हो। कसीदहरूमा खुसरोको सबैभन्दा अधिक प्रसिद्ध कसीदा 'दरियाए अबरार' (राम्रा मानिसहरूको नदी) यसैमा हो। यसमा हजरत निजामुद्दीन औलियाको तारीफ हो। अन्य कसीदे जलालुद्दीन र अलाउद्दीन खिलजीबाट सम्बन्धित हो। यसमा अरबी - र टर्की शब्दहरूको प्रयोग हो।)

अमीर खुसरो गुर्रतुल कमालको भूमिकामा गर्व से, शानबाट लिख्दछन् -

"जब म केवल आठ बरसको थियो मेरी कविताको तीव्र उडाने आकाशलाई छू रहीं थिए तथा जब मेरो दूधका दाँत गिर रहे थिए, त्यस समय मेरो मुखबाट दीप्तिमान मोती बिखरन्थे।" यही कारण छ कि ती शीघ्र नैं तूत-ए-हिन्दका नामले मशहूर भए थिए। यो नाम खुसरोलाई ईरान देशका मानिसहरूले दिए हो। हरू त खुसरोमा प्रतिभा नैसर्गिक थियो तथापि कवितामा सर्वत: सौंदर्य र माधुर्य खवाजा निजामुद्दीन औलियाका वरदानको पनि परिणाम मानिन्छ। उनैका प्रभावबाट खुसरोका काव्यमा सूफी शैली एवं भक्तिको गहिराई तथा प्रेमको उदात्त व्यञ्जन उपलब्ध हुन्छ। वास्तवमा औलिया साहबका आर्शीवादले तिनलाई ईश्वरीय दूत नैं बना दिए थियो। यति असीमित अनि गहिरो प्रेम।

अमीर खुसरो बहुमुखी प्रतिभा संपन्न व्यक्ति थिए। ती एउटा महान सूफी सन्त, कवि (फारसी अनि हिन्दवी), लेखक, साहित्यकार, निष्ठावान राजनीतिज्ञ, बहुभाषी, भाषाविद्, इतिहासकार, संगीत शास्री, गीतकार, संगीतकार, गायक, नृतक, वादक, कोषकार, पुस्तकालयाध्यक्ष, दार्शनिक, विदूषक, वैध, खगोल शास्री, ज्योतषी, तथा सिद्ध हस्त शूर वीर योद्धा थिए। सन १२७३ ई।मा खुसरो जब बीस वर्षका थिए तब ११३ वर्षको आयुमा तिनको नाना एमादुलमुल्क रावत अर्जको स्वर्गवास भयो। यस्ता समयमा जब कि खुसरोलाई यति अधिक लोकप्रियता मिलिरहेको थियो, तिनको नानाका देहावसानबाट तिनलाई जीवनको एउटा अति प्रचण्ड आघात पुगयो किनभनें तिनको वालिद त पहिला नैं परलोक सिधार चुके थिए। अब खुसरोलाई आफ्नो रोजी रोटीको चिन्ता भएको हो। अत: अब तिनलाई आफ्नो लागि एउटा स्थाई रोजगार खोजनेमा विवश हुन पर्यो। शीघ्र नैं खुसरोलाई एउटा स्नेही र उदारचेता संरक्षक प्राप्त भयो। यी थियो दिल्लीको सुलतान गयासुद्दीन बलबनको भतीजा अलाउद्दीन मुहम्मद किलशी खाँ उर्फे मलिक छज्जू। (सन १२७३ ई। कडा इलाहबादको हाकिम) यी आफ्नो वीरता र उदारताका लागि विख्यात थियो। यसको वीरताका चर्चे सुनेर र वर्चका दवाबका कारणवश प्रसिद्ध र शक्ति संपन्न मंगोल हलाकूले त्यसलाई आधा इराकको गर्वनरी प्रस्ताव दिए थियो र त्यसको स्वीकृति चाही थियो। अमीर खुसरोले त्यसलाई एउटा आदर्श व्यक्ति तथा शासक पाए र दुई वर्ष ती त्यसको राजदरबारमा शान बने रहे। मलिक छज्जू पनि खुसरोबाट ठूलो कृपा र प्रेमको व्यवहार गर्थ्यो। एउटा पल्ट अमीर खुसरो त्यसको दरबारमा धेरै नैं देरबाट पहुँचे। बादशाह धेरै गुस्सेमा थियो किनभनें केही चुगलखोर अनि खुसरोबाट बल्न भएका दरबारिहरूले खुसरोका खिलाफ बादशाहका कान भर दिए थिए। यी दरबारिहरूले बादशाहलाई भडका दिए कि अचेल खुसरो आफ्नो गुरु निजामुद्दीन औलियाको सेवामा अधिक समय व्यतीत गर्दछन् र राजदरबारबाट तिनलाई कुनै मतलब छैन। बादशाहले जरा सख्तीबाट खुसरोबाट दरबारमा देरबाट आउने कारण पुछा। खुसरोले आफ्नो विनोद प्रिय, चुलबुले स्वभाव अनि हाजिर जवाबीको सबूत दे्दै तुरन्त बादशाहको तारीफ र प्रश्नका जवाबमा एउटा फारसीको चुलबुला अनि हास्यजनक कसीदा सुनाया। यी छ -

"सुभा राव गुफ्तम कि खुर्शीद अद खुजास्त, आस्मां रुहे मलिक छज्जो नमोद।"

अर्थात - आज जब म घरबाट दरबारका लागि बाहिर निकला त मेरी सुबहबाट मुलाकात भयो। मने सुबहबाट पूछा कि बता तेरा सूर्य कहाँ छ? त आसमानले मलाई मलिक छज्जूको सूरत देखिा दी।" यो वाकया कसीदेका रूपमा सुनेर बादशाहका चेहरेमा अचानक नैं मुस्कुराहट आ गई र त्यसका सारा गुस्सा काफेूर भयो। दरबारिहरूका मुखबाट पनि वाह निकली। अमीर खुसरोबाट बल्न भएका समस्त दरबारी धेरै नैं मायूस भए तथा हतप्रभ रहए। बादशाहले प्रसन्न भएर अमीर खुसरोलाई दरबारमा देरबाट आउनको लागि माफ नैं छैन गरे तर यस हास्यजनक किस्सेलाई सुनाएर हँसानका लागि इनाम पनि दिए। मलिक छज्जूका राजदरबारमा खुसरो केवल दुइ वर्ष नैं टिक पाए। भयो यूँ कि एउटा रात शहनशाह हिन्दुस्तान गयासुद्दीन बलबनको बड साहबजादा, 'बुगरा खाँ' मिलन आयो मलिक छज्जूबाट। त्यसले तत्काल फरमाइश गर्यो, "मेरे अजीज भाइ छज्जू तिम्रो ठूलो नाम हो। अरे एकबाट एउटा नामवर तिम्रो अगाडी घाँटी झुकयो गर्न बैठ्दछ। सूरमाँ, गवैये र शायर पनि। हामी पनि त केही यसको झलक हेर्नुहोस्।" यो सुनेर मलिक छज्जूले हुक्म दिए - "यमीनुद्दीन खुसरो आफ्नो कलाम पेश गर्नुहोस्, हाम्रो मेहमाने अजीजका सामने"। तब अमीर खुसरोले आफ्नो एउटा ताजा फारसीको गजल सुनाई - "सर यी खदुदु जुई न दौरतको तिदौरी। यी नरगिसी जौबई न दौलत कि तिदौरी। इ नुश्दै अमा जुल खबमा श्यास खरामा यी हल्केई गेसूई न दौरतको तिदौरी।"

अर्थात - तेरी यी नरगिसी आँखाहरू र काली हसीन जुल्फहरूका अघि दौलत को चीज हो। यो मधुर अनि गर्णप्रिय गजल सुनेर बुगरा खाँ बोल्यो - "वाह ! अरे यस्ता हीरे लागि बैठे हो जाने ब्रादर। अरे यस्ता आबदार हीरे मोती त हाम्रो खजानेमा पनि छैन। हामी धेरै खुश भए। अशर्किफहरूको यी थाल हाम्रो तर्फबाट शायर खुसरोलाई ससम्मान दिए जाए। खुसरो अहिले त हामी सफरमा छन्, आफू नैं मेहमान छन्। कहिले हाम्रो तर्फ समाना आओ त तिमीलाई र पनि इनाम द्नेछ्न्। किन मेरो भाइ छज्जो तिमीलाई नागवारा त छैन गुकेही कि तिम्रो दरबारी शायरलाई हाम्रो सरकारको तर्फबाट इनाम दिए जाए। र त्यो पनि तुम्हारी उपस्थितगीमा तथा तुमसे बिना पूछे।" माथिबाट त मलिक छज्जूले कह दिए कि त्यसलाई नराम्रो छैन लगामा भित्रबाट त्यसलाई अमीर खुसरोमा एकदम गुस्सा आयो कि त्यसको दरबारमा बिना त्यसको इजाजतका अमीर खुसरोले अर्को सरकारबाट ईनाम लिया। कडाका हुने सूबेदार मलिक छज्जूको कडी नजरहरू अमीर खुसरोले पहिचाने थिए। यसबाट पहिला कि मलिक छज्जूका गुस्ले गरिंदै तीर, खुसरोलाई निशाना बनाता, ती तीरको प्रकार त्यसको कमानबाट निकल गए। र सीधै बलबनका साना केटा बुगरा खाँ (सन १२७६ ई। )का यहाँ गए जो मुलतान (पंजाब)का निकट सामानामा बलबनको छावनीको शासक अनि संरक्षक थियो जो अब उपस्थिता दौरमा पटियाला (पंजाब)मा हो। बुगरा खाँले अमीर खुसरोलाई आफ्नो 'नमीदे खास' (मित्र) बना गर्न राखयो। बुगरा खाँले खुसरोलाई बुलबले-हजार-दास्तानको उपाधि दी। मौज-मस्ती, शरो-शायरी, किताबखानी र शग्ले जवानीका रात-दिन हिड रहे थिए कि अचानक नैं बंगालबाट बगावतको खबर आई। बुगरा खाँले भने - "सामाने शफरलाई रुख गरो। तख्दै देहलीबाट यो हुक्म पुगयो छ कि पंजाबको फौजले गर्न बङ्गाल पहुँचो। हामी आफू लश्करले गर्न जानुहुनेछ। शायर खुसरो साथ जाऐगा। फेरि सामानाबाट लखनऊतर्फ कूच रहन्छन्।" मैदाने जंगमा भयंकर युद्ध भयो। जति जबरदस्त बगावत थियो उतनी नैं बेरहमीबाट कुचली गयी। देहली र पंजाबको फौजहरूले खडा खेत जला दिए। बागिहरूलाई गधेको खालमा भरवाएर सरे बजार जलाइएको हो। फाँसीहरू, कत्लगाहहरू भएको हो। आफू शहजादा बुगरा खाँले आफ्नो पिता बलबनबाट यस बेदुखाइ, चीड-फाड र अंधाधुंध लूटमारको शिकायत गरे अमीर खुसरोले आफ्नो जिंदगीमा पहिलो पल्ट यति गरीबबाट जंगलाई देख्यो तथा त्यसको दर्दलाई गहिराईबाट महसूस गरे। उनले ठूला पैमानामा तबाहीलाई महसूस गरे। एउटा कलाकार, शायर, लेखकका नाँदै तिनको नाजुक अनि भावुक दिललाई धेरै दुख भयो। तर खुसरोका होंठ सिले रहे। यस दर्दनाक मंमा खुसरोले केही छैन लेखयो। तिनको लेखनी मौन रह्यो। खुसरो जस्तै प्रेमी जीवलाई शायरीको कहाँ होश था? यस खूनी मं मा। लखनौतीमा विजय प्राप्त गर्नका पश्चात बलबनले बुगरा खाँलाई लखनौती अनि बंगालको मार्शल लौ (एडमिनिस्ट्रेटर) मुकरर्र गरका त्यहीं छोड दिए। शाहजादेलाई सल्लाह र राय देनका लागि प्रसिद्ध कवि शमशुद्दीन दबीरलाई नियुक्त गरिएको थियो। त्यसले अनि बुगरा खाँले दरबारी शायर खुसरोलाई धेरै रोकयो तर त्यो हजार बहाने गरका शाही लश्करका साथ दिल्ली चले आए। आफ्नो सामान्या दौलत नाज र गुरु निजामुद्दीन औलियाका कदमहरू मा। खुसरोले बुगरा खाँ र कलशी खाँको शत्रुताका कारण वहाँ रहन उचित न बुझयो र तत्काल सरकारी सेनाका साथ दिल्ली चले आए। दिल्लीमा यस विजयको खुशीमा घर-घर दीप जलाए गए थिए। स्वंय अमीर खुसरो आफ्नो एउटा दीवान मा, यस विषयमा विस्तारबाट लिख्दछन् कि - "माँको ममता, गुरुको आध्यात्मिक लगाव, र देहलीको मोहब्बत, गंगा-जमुनाका किनार मलाई हरेक ठाँउ से, हरेक एउटा कदरदानबाट खहरूच लाती थियो। मेरी शायरी त उडी फिरती थियो र म आफू उड फेरि गरि दिओस्हली वा पटियाल चला आन्थ्यो। तर आखिर घर बढा, खर्चे बढे, र दरबारी आना-बान अनि ठाट-बाटका त भन्न नैं क्या?"

यस समयमा अमीर खुसरोको मित्रा हसन सिज्जी देहलवीबाट भएको हो। हसन पनि फारसीमा किवता गर्थ्यो। त्यसको नानबाईको दोकान थियो। उ खुसरोको प्रकार रईस छैन थामा र पनि खुसरोले त्यसको नैसर्गिक गुण देख गर्न त्यो भन्दा मित्रता गरे यी जग प्रसिद्ध कृष्ण र सुदामाको मित्रताबाट कुनै पनि प्रकार कम थिएन। समय-समयमा खुसरोले आफ्नो मित्रका लागि कपट सहे। यसको जिक्र अघि रहन्छन्। पहिला यो हेर्नुहोस् कि यो मित्रता अनि भेट कसरी भएको? हसन आफ्नो दुकानमा रोटीहरू बेच रह्यो थियो। तँदूरबाट गरम-गरम गदबादी रोटीहरू थालमा आ रहीं थिए। ग्राहक हाथहरू हात खरीद रहे थिए। अमीर खुसरो दुकानका सामनाले गुजरे त तिनको दृष्टि हसन सिज्जीमा पडी। अमीर खुसरो बाल्यकालबाट नैं हँसी-मजाक अनि शरारतमा आनंद लिने भएका एकदम नैं विनोद प्रिय व्यक्ति थिए। उनले हँस्दै हसनबाट पूछा - 'नानबाई रोटीहरू को भाव दियो छन्?' हसनले पनि धेरै सोच समझ गर्न तत्काल उत्तर दिए - 'म एउटा पलडेमा रोटी रखता हूँ र ग्राहकबाट कहता हूँ अर्का पलडेमा सुन रख। सोने पलडा झुक्दछ त रोटी खरीददारलाई देता हूँ।' खुसरोले प्रश्न गरे कि ग्राहक गरीब छ भनेंब? हसनले एकदम नैं सहजताबाट जवाब दिए - 'तब आर्शीवादका बदले रोटी बेचता हूँ।' यस प्रश्नोत्तरका परिणामस्वरूप हसन र खुसरोमा यस्तो घनिष्ठ अनि अटूट मित्रता भएको कि ती जन्म भर संग-संगै रहे। शरीर दुई थिएमा आत्मा एक। यस मित्रताका लागि खुसरोलाई अनेक लांछन सहने पडेमा मित्रतामा कुनै प्रकारको कुनै कमी न आई। दुइटै मित्रहरूलाई गयासुद्दीन बलबनका दरबारमा उच्च स्थान मिल्यो।

राज दरबार र कविता

प्रारम्भिक दिनहरूमा खुसरोले बलबनको प्रशंसामा अनेक कसीदे लिखे। दिल्ली फर्कनुमिएकोसुद्दीन बलबनले आफ्नो जीतका उपलक्ष्यमा उत्सव मनाया। त्यसका ठूलो केटा सुल्तान मोहम्मद अहमद (मुल्तान, दीपालपुरको सरहदी छावनी) पनि उत्सवमा सम्मलित भयो। खुसरोलाई अब अर्का आश्रयदाताको आवश्यक थियो। उनले सुल्तान मुहम्मदलाई आफ्नो कविता सुनाई। त्यसले खुसरोको कविताहरू धेरै इच्छाको र तिनलाई आफ्नो साथ मुलतानले गया। यो सन १२८१को वाकया हो। वहाँ सिंधका रास्दै सूफिहरू, दरवेशहरू, साधुहरू र कविहरूको राम्रो आना जाना थियो। मुल्तानमा पंजाबी-सिन्धी बोलीहरू मिली-जुली चलती थिए। खुसरोले यहाँ लगभग पाँच साल शायरी र संगीतका नए-नए तजुर्बे गरे। शहजादेको परख गजबको थियो। हरेक कमालको जी खोल गर्न तारीफ गरता, दिल बढान्थ्यो। सुल्तान मोहम्मदले ईरानका प्रसिद्ध फारसी कवि शेख सादीलाई आफ्नो दरबारमा आउनको लागि सामान्यंत्रित गरे। शेख सादीले आफ्नो वृद्धावस्थाका कारण आउनेमा असमर्थता व्यक्तको र भने कि हिन्दुस्तानमा अमीर खुसरो जस्तो कमालको शायर उपस्थित हो। तिनको ठाँउ अत: खुसरोलाई बुलाया जाए। खुसरोका लागि सादीको यो सिफारिश तिनको महानताको नैं परिचायक हो। यसबाट ठेगाना चल्दछ कि त्यस समय खुसरोको ख्याति अनि प्रसिद्धि दूर-दूरसम्म फैली थियो। बीचमा खुसरो प्रति वर्ष दिल्ली आउँदै जाँदै रहे। अन्तिम वर्ष मंगोलहरूका एउटा लश्करले अचानक नैं हमला गरिदिए। बादशाहका साथ अमीर खुसरो पनि आफ्नो मित्र हसन सिज्जीका साथ लडाईमा सम्मलित भए। कितनी रोचक कुरा छ कि एउटा शायर युद्धका मैदानमा जंग लड रहेकोछ। भन्दछन् कि अमीर खुसरो जंगका मैदानमा एउटा हाथमा तरवार त अर्का हाथमा किताबदान लागि ठूलो शानबाट निकला गर्न्थे। खैर, यस युद्धमा दुश्मनको ताकतको ठेगाना धेरै देरबाट चला। हिन्दुस्तानी फौज बेखबरीको शिकार भयो। हावा पलट गई। शाहजादा जंगका मैदानमा मारिएको हो। खुसरो र हसन पनि मैदाने जंगमा गिरफ्तार भए। एउटा मंगोल सरदार खुसरोलाई घोडेका पछि दौडाता भयो र फेरि घसीटता भयो हिरात र बलखले गया। वहाँ खुसरोलाई किलेमा बंदी बना लिइएको हो। कारागारमा रहँदै समय खुसरोले अनेक शोक गीत (मर्सिये) लिखे जसमा मंगोलहरूका साथ युद्ध गर्दै समय राजकुमार सुलतान मोहम्मदको वीरतापूर्ण मृत्युको उल्लेख थियो। खुसरोले आफ्नो कारावास कथा ठूलो नैं मार्मिक शैलीमा लिखी छ - "शहीदहरूका रक्तले जलको प्रकार धरतीलाई लीप दिए। कैदिहरूका चेहरहरूलाई रस्सिहरूबाट यस प्रकार बाँध दिए जस्तै हारमा फूल गूँदे जान्छन्। जीनका तस्महरूको गाँठबाट तिनको टाउको टकरान्थे र लगामका फन्देमा तिनको घाँटी घुटती थियो। मलाई जल प्रवाहका समान तेजीबाट भागन पर्यो र लामो यात्राका कारण मेरो खुट्टाहरूमा बुदबदहरूको प्रकार फफोले उठ आए तथा खुट्टा छलनी भए। यी मुसीबतहरूका कारण जीवन तलवारको मूठको प्रकार कठोर जान पडने लाग्यो। र शरीर कुल्हाडीका हत्थेका समान सूख गया।" दुई वर्ष पश्चात कुनै प्रकार आफ्नो कौशल र साहसका बलमा अमीर खुसरो शत्रुहरूका चुंगलबाट छूट गर्न फिर्ता दिल्ली लौटे। फर्कनुमा ती गयासुद्दीन बलबनका दरबारमा गए र सुलतान मोहम्मदको मृत्युमा ठूलो गरुण मर्सिया पढा। यसलाई सुनेर बादशाह यति रोये कि तिनलाई ज्वरो आए र तेश्रो दिन त्यसका देहांत भयो। (सन १२८७)।

यस पश्चात खुसरो दिल्लीमा छैन रहे। आफ्नो सामान्याका नजीक पटियाली ग्राम गए। वहाँ केही समय चिंतनमा बिताया। स्वंय खुसरो लिख्दछन्-"म यिनैं अमीरहरूको सोहबतबाट कट गर्न सामान्याका साएमा रह्यो। दुनियादारीबाट आँखा मूँद गर्न गरमा गरम गजल लिखी, दोहे लिखे। आफ्नो भाईका भन्नले पहिलो दीवान तोहफतुस्सिग्र त तैयार हो चुका थियो। अर्को दीवान वस्तुल हयात (जिंदगीका बीचको भाग - ६८४ हिज्री सन १२८४) पूरा गर्नमा लाग्यो थियो। एउटा तर्फ किनार पर्यो भयो दिलहरूलाई गरमाने गजलहरू लिखता रहन्थ्यो। राग-रगानीहरू बुझान्थ्यो।" वसतुल हयातमा १८-२४ वर्ष र बत्तीसबाट तैंतीस सालको उमेर सम्मको कलाम हो। कसीदे ज्यादातर सुलतान मोहम्मद, ह। निजामुद्दीन औलिया, कशलू खाँ, बलबन, कैकुबाद, बुगरा खाँ, शमशुद्दीन दबीर तथा जलालुद्दीन खिलजीको तारीफमा छन्। सुल्तान मोहम्मदमा मर्सिया पनि हो। कसीदहरूमा खाकानी र कमाल अस्फहानीको काव्य शैलीलाई अपनान कोशिश गरिएको हो।

यस पछि सन १२८६ ई।मा खुसरो अवधका गवर्नर (सूबेदार) खान अमीर अली सृजनदार उर्फ हातिम खाँका यहाँ दुई वर्षसम्म रहे। यहाँ खुसरोले यिनैं अमीरका लागि 'अस्पनामा' नामक पुस्तक लिखी। खुसरो लिख्दछन् - "वाह को सादाब सरजमीं छ यी अवध गरे दुनिया जहानका फल-फूल उपस्थित। कसरी राम्रा गुलियो बोलीका मानिस। गुलियो अनि रंगीन तबियतका इंसान। धरती खुशहाल जमींदार मालामाल। अम्माको खत आयो थियो। सम्झना गरेकोछ। दुई महिना भए पाँचवा खत आए। अवधबाट जुदा हुनेलाई जी त छैन चाहता तर देहली मेरो वतन, मेरो शहर, दुनियाको अलबेला शहर र फेरि सबैभन्दा बढएर सामान्याको साया, जन्नतको छाँव। उफ्फो ओ दुई साल निकल गए अवध मा। भई धेरै भयो। अब म चला। हातिमा खाँ दिलो जानबाट तिम्रो शुक्रिया तर म चला। जरो माल पाए, लुटाया, खिलाया, तर म चला। वतन बुलाता धरती पुकार्दछ। अबसम्म अमीर खुसरोको भाषामा बृज अनि खडी (दहलवी)का अतिरिक्त पंजाबी, बंगला र अवधिको पनि चाश्नी आ गई थियो। अमीर खुसरोको यस भाषाबाट हिन्दीका भावी व्यापक स्वरूपको आधार तैयार भयो जसको सशक्त नींवमा आजको परिनिष्ठित हिन्दी खडी हो। सन १२८८ ई।मा खुसरो दिल्ली आ गए र बुगरा खाँका नौजवान छोरा कैकुबादका दरबारमा बुलाए गए। कैकुबादको पिता बुगरा खाँ बंगालको शासक थियो। जब त्यसले सुना कि कैकुबाद गद्दीमा बैठनेका पछि स्वेच्छाचारी र विलासी भयो छ त आफ्नो पुत्रलाई सबक सिखानका लागि सेनाले गर्न दिल्ली पुगयो। तर यसै बीच अमीर खुसरोले दुइटैका बीच शांति सन्धि गरानेमा एउटा महत्वपूर्ण भूमिक निभाई। यसै खुशीमा कैकुबादले खुसरोलाई राजसम्मान दिए। खुसरोले यसै सन्दर्भमा किरानुस्सादैन (दो शुभ सिताराहरूको मिलन) नामले एउटा मसनवी लिखी जो ६ मासमा पूर्ण भएको हो। (६८८ हिज्री। सन १२८८ उमेर ३५ वर्ष, मूल विषय छ बलबनका छोरा कैकुबादको गद्दीमा बस्न, फेरि पिता बुगरा खाँबाट झगडा र अंतमा दुइटैमा समझौता। त्यस समयका रहन सहन, तत्कालीन इमारतहरू, संगीत, नृत्य आदि कि चित्रण। यसमा दिल्लीको विशेष रूपबाट तारीफ हो। अत: यसलाई मसनवी दर सिफत-ए-देहली पनि भन्दछन्। शेरहरूको भरमार हो। अमीर खुसरो आफ्नो यस मसनवीमा लिख्दछन् कि कैकुबादलाई तिनको गुरु निजामुद्दीन औलियाको नाम पनि सुनना इच्छा छैन थियो। खुसरो अघि लिख्दछन् - "क्या तारीखी वाकया भयो। बेटेले अमीरहरूको साजिशबाट तख्त हथिया लिया, बापबाट जंगलाई निकला। बापले तख्त त्यसैलाई सुपुर्द गरिदिए। बादशाहको क्या? आज छ कल छैन। यस्तो केही लिख दिएका छन् कि आज पनि लुत्फ दे र कल पनि जिउँदो रहे। आफ्नो दोस्तहरू, दुश्मनहरू गर्यो, विवाह गर्यो, गमी गर्यो, मुफलिसहरू र खुशहालहरू गर्यो, यस्तो-यस्तो रंगीन, तस्वीरहरू मने यसमा खहरूच दियो छ कि रहती दुनियासम्म रह्नेछ। कैसा इनाम? कहाँका हाथी-घोडे? मलाई त चिन्ता छ कि यस मसनवीमा आफ्नो पीरो मुरशिद हजरत ख्वाजा निजामुद्दीनको जिक्र कसरी पिरोऊँ? मेरो दिलका बादशाह त त्यही छन् र त्यही मेरी यस नज्ममा न होउन्, यो कसरी हुन सक्छ? ख्वाजाबाट बादशाह खफा छ, नाराज छन्, दिलमा गाँठ छ, जल्दछ। ख्वाजा निजामुद्दीन औलियाले शायद यसै ख्यालबाट त्यस दिन भने हुनेछ कि देख्यो खुसरो, यी न भूलो कि तिमीदुनियादार पनि हो, दरबार सरकारबाट आफ्नो सिलसिला बनाए रखो। तर दरबारबाट सिलसिला को छसियत यस गरे तमाशा छ, आज केही कल केही।" खुसरोलाई किरानुस्सादैन मसनवीमा मलिकुश्ओराको उपाधिबाट विभूषित गरिएको हो। सन १२९०मा कैकुबाद मारिएको र गुलाम वंशको अन्त भयो।

बीचमा केही समयका लागि शमशुद्दीन कैमुरस बादशाह बनामा अंतत: सत्तर वर्षीय जलालुद्दीन खिलजी सन १२९०मा दिल्लीका तखतमा आसीन भयो। खुसरोबाट यसको सम्बन्ध पहिलाबाट नैं थियो। यिनले पनि आफ्नो दरबारमा खुसरोलाई सम्मान दिए। यी प्रेमबाट खुसरोलाई हुदहुद (एक सुरीला पक्षी) कह गर्न पुकारन्थे। यिनले अमीरको पदवी खुसरोलाई दी। अब अबुल हसन यमीनुद्दीन 'अमीर खुसरो' बन गए। यिनीहरुका वजीफा १२,००० तनका वर्षेनी तय भयो र बादशाहका यी खास मुहासिब भए। जलालुद्दीन सत्य, निष्ठा, साधु प्रकृति, विधा एवं कला प्रेमी तथा पारखी थियो। फारसी कवि खवाजा हसन, संगीतज्ञ मुहम्मद शाह, इतिहासकार जियाउद्दीन बरनी, संगीतज्ञाहरू फुतूहा, नुसरत नर्तकी, शम्शा खातून र तुर्मती आदिको तिनको दरबारबाट सम्बन्ध थियो। जालालुद्दीनको तारीफमा अमीर खुसरोले कसीदे लिखे जो गुर्रतुल कमालमा छन्। खुसरोले आफ्नो प्रसिद्ध मसनवी मफ्ताहुल फतूह (विजहरूको कंजी) (६९० हिज्री/ सन १२९० ई। , उमेर ३७मा जलालुद्दीनको चार विजहरूको वर्णन, मलिक छज्जूको बगावत र त्यसको सजाय, अवधको जीत, मुगलहरूलाई हरान, छाइनको विजय आदिको वर्णन हो। यसमा शेरहरूको भरमार हो। जलालुद्दीन खिलजीले खुसरोलाई मुसहफदार (प्रमुख लाइब्रेरियन) र कुरानको शाही प्रतिको रक्षक बना दिए। जलालुद्दीनले आफ्नो यस अधिक आयुमा पनि आफ्नो रुचिहरूलाई छैन बदलयो थियो। खुसरो हरेक शाम त्यसको महफिलमा एउटा गजल प्रस्तुत गर्दै र जब साकी जाम भर देता, सुन्दर किशोरी ललनाहरू नृत्य गर्न लगती त अमीर खुसरोको गजलहरू मधुर स्वर लहरिहरूमा उच्चारित हो उठतीं। तर यसका बावजूद पनि खुसरो आफ्नो सूफी भएका पक्षबाट पूर्णत: न्याय गरते। खुसरो अपेक्षाकृत एउटा धार्मिक व्यक्ति थिए। उनैका एउटा कसीदेबाट यो विदित हुन्छ कि ती मुख्य-मुख्य धार्मिक नियमहरूको पालन गर्न्थे, नमाज पढन्थे तथा उपवास रखन्थे। ती रक्सी छैन पीन्थे र न नैं त्यसको आदि थिए। बादशाहहरूको अय्याशीबाट उनले आफ्नो दामनलाई सदा बचाए राखयो। ती दिल्लीमा नियमित औलिया साहबको खानकाहमा जान्थे र पनि ती नीरस सन्त छैन थिए। ती गान्थे, हँसन्थे, नर्तकिहरूका नृत्य एवं गायनलाई पनि देखन्थे र सुनन्थे, तथा शाहहरू र शहजादहरूको शराब-महफिलहरूमा भाग जरुर लेन्थे तर तटस्थ भावबाट। यो कथन खुसरोका समकालीन इतिहासकार जियाउद्दीन बरनीको हो। खुसरो अबसम्म आफ्नो जीवनका अडतीस बसंत देख चुके थिए।

यस बीच मालवामा चित्तौडमा रणथम्भोरमा बगावतको खबर बादशाह जलालुद्दीनलाई एउटा सिपाहीले ला गर्न दी। बगावतलाई कुचलनका लागि बादशाह स्वंय मैदाने जंगमा गया। बादशाहले जानाले पूर्व भरे दरबारमा ऐलान गरे-' हामी युद्धलाई जानुहुनेछ। तरवार र साजहरूको झंकार साथ जाएगी। कहाँ छ त्यो हाम्रो हुदहुद। त्यो शायर। त्यो पनि हाम्रो साथ रह्नेछ सायेको प्रकार। किन खुसरो?' खुसरो आफ्नो स्थानबाट उठ खडा भए र बोले-"जी हुजूर। तपाईंको हुदहुद सायेको प्रकार साथ जानेछ। जब हुक्म हुनेछ चहचहाउँनेछ सरकार। जब तरवार र पायल दुइटैको झंकार थम जान्छ, जम्छ तब शायरको नगमा गूँजान्छ, कलमको सरसराहट सुनाई दिन्छ। अब जो म आँखाहरू देखी लिखूँगा त्यो कल सैक्ने सालसम्म आउने आँखाहरू हेर्नुहोस्गी हुजूर।" बादशाह खुश भए र बोले-शाबाश खुसरो। तुम्हारी बहादुरी र निडरताका को भन्ने। मैदाने जंग र महफिलहरू रंगमा हरदम उपस्थित रहन। तिमीको हामी अमीरको ओहदा दिन्छन्। तिमीहाम्रो मनसबदार हो। बाह्र सय तनगा वर्षेनी आजभन्दा तुम्हारी तन्ख्वा हुनेछ।

सन १२९६ ई।मा अलाउद्दीन खिलजीले राज्यका लोभ र लालचमा आफ्नो चाचा जलालुद्दीन खिलजीको हत्या गर्न दियो र दिल्लीको राज सिंहासन हडप लिया। स्वंय अमीर खुसरोले एउटा इतिहासकारका नाँदै आफ्नो ग्रंथमा यसको वर्णन यस प्रकार गरेकोछ-"अरे केही सुना अलाउद्दीन खिलजी सुलतान बन बस्यो। सुलतान बननाले पहिला यसले क्या-क्या नयाँ गरतब देखिाए। हाँ त्यहीं कडाबाट देहलीसम्म सडकका दुइटै तर्फ तोपहरूबाट दीनार र अशर्किफयाँ बाँटता आयो। मानिस भन्दछन् अलाउद्दीन खून बरसाता भयो उठयो र खूनको होली खेलता भयो तख्दै शाहीसम्म पुग्यो। हाँ भई, खल्के आफूालाई राजा प्रजालाई देखो। मानिस अशर्किफहरूका लागि दामन फैलाए लपके र खूनका धब्बे भूल गए। हे महालक्ष्मी सबै तेरी माया हो।" अलाउद्दीन रिश्तेमा जलालुद्दीनको भतीजा र दामाद थियो। अलाउद्दीनले खुसरोका प्रति ठूलो उदार दृष्टिकोण अपनाए। खुसरोले त्यस कालको ऐतिहासिक घटनाहरूको आँखाहरू देख्यो उल्लेख आफ्नो गद्य रचना खजाइनुल फतूह (तारीखे-अलाई, ६९५ हिज्री/७११ हिज्री, कन १२९५-सन-१३११ ई। सम्मको घटनाहरू। अर्थात फतहहरूको खजाना। (इस ग्रंथमा देवगिरी, देहली, गुजरात, मालवा, चितौड आदिका आक्रमणहरू एवं विजहरूको वर्णन हो। साथ नैं अलाउद्दीनको शासन प्रबंध, भवन निर्माण, जनताको सुख शांति हेतु त्यसको द्वारा गरियो यत्न आदिको उल्लेख हो।

अमीर खुसरोको विशाल र सार्वभौमिक प्रतिमाले 'आफूाए सुखन' अर्थात 'काव्य कलाका ईश्वर माने जाने कवि निजामी गंजवीका खम्सको जवाब लेखेका छन्। जो खम्साए खुसरोका नामले मशहूर हो। खम्सको अर्थ छ पाँच। खुसरोले यो उनै छन्दहरू मा, उनै विषयहरूमा लेखेका छन्। खुसरो आफ्नो यस खम्सेलाई निजामीका खम्सेबाट राम्रो मान्दछन्। केहीले यसलाई एउटा शेरलाई निजामीका पूरा खम्सेबाट राम्रो मानेको हो। यसलाई पंचगंज पनि भन्दछन्। यसमा कुल मिलाएर १८,००० पद छन्। केही मानिस यो पनि मान्दछन् कि यसलाई खुसरोले सुलतान अलाउद्दीन खिलजीका भन्नेमा लेखेका छन्। यसमा बादशाहहरूको प्रशंसा पनि हो।

यति मात्र होइन यसमा खुसरोले आफ्नो कवि उचित गर्तव्हरूको पालन गर्दै अलुउद्दीन जस्तै धर्माद, सनकी, जालिम अनि हठी बादशाहलाई जनताको भलाई र उदारताको व्यवहार गर्ने सुझाव दिए हो। एउटा स्थानमा खुसरोले लेखेका छन् कि जब आफूाले तुझे यो शाही तख्त प्रदान गरे त तुझे पनि जनताका कल्याणको ख्याल रखान चाहिन्छ। ताकि तू पनि प्रसन्न रहे र आफूा पनि तुझसे प्रसन्न रहे। यदि तू आफ्नो खास मानिसहरूमा कृपा गर्दछ त गर्न किन्तु उन मानिसहरूको पनि उपेक्षा मत गर्न जो मानिस बेचारे भूखे-प्यासे सो्दछन्। खुसरोको जलालुद्दीन खिलजी जस्तै बादशाहहरूलाई यस्तो हिदायद गर्नु निश्चित नैं खुसरोका नैतिक बलको प्रतीक छ तथा तिनको दिलेरीको पिरचायक छ।

रचना

अमीर खुसरोले आफ्नो पंचगंज ६९८ हिज्रीबाट ७०१ हिज्रीका बीच लेखयो अथवा सन १२९८ ई। बाट १३०१ ई। तक। यसमा पाँच मसनवीहरू छन्। यी खुसरोको पंचपदी पनि भन्दछन्। यी यस प्रकार छ -

(१) मतला-उल-अनवार : निजामीका मखजनुल असरारको जवाब हो। (६९८ हि। /सन १२९८ ई। ) अर्थात प्रकाश निकलने जगह। उमेर ४५ कवि जामीले यसैका अनुकरणमा आफ्नो 'तोहफतुल अबरार' (राम्रा मानिसहरूको तोहफा) लेखेको थियो। यसमा खुसरोले आफ्नो इकलौती लडकीलाई सीख दियो छ जो धेरै सुन्दर थियो। विवाहका फस्चात जब छोरी विदा हुने लगी त खुसरोले त्यसलाई उपदेश दिए थियो - खबरदार चर्खा कहिले न छोडना। झरोखेका नजीक बस्एर यता-उता न झाँकना।

प्राचीन कालमा यो रिवाज थियो कि जब कुनै बादशाह अथवा शाहजादा आफ्नो हमराहहरूका साथ सैर-सपाटा गर्नलाई निकलन्थे त जो पनि युवती अथवा कन्या इच्छा आ जाती थियो त उ आफ्नो सिपहसालारहरूका माध्यमबाट तिनको अभिभावक अथवा पति अथवा कन्याका पिताका नजीक पठाई गर्न कहलवान्थे कि तिनको पुत्री, कन्या अथवा पत्नीलोई राजदरबारमा पठाई दहरू। यदि कुनै तैयार हुँदैन थियो त आफ्नो सिपहसालारहरूका माध्यमले त्यसको उठवाएर आफ्नो हरममा डाल देन्थे तथा उ पहिला बाँदिहरूका रूपमा र पछि रखैल बन गर्न रखी जाती थियो। अत: उ बादशाहहरू अनि शाहजादहरूको बुरी नजरबाट त्यसलाई बचा गर्न राखन चाहन्थे। अमीर खुसरोले आफ्नो बेटीलाई फारसीका निम्न पदमा सीख दियो छ -

"दोलाई तोजन गुजाश्तन न पल अस्त, हालते-परदा पोकिंशशे बदन अस्त। पाक दामाने आफियत तद कुन, रुब ब देवलो पुश्त बर दर कुन। गर्न तमाशाए-रोजनत हवस अस्त, रोजनत चश्मे-तोजने त बस अस्त।।

भावार्थ यो छ कि - बेटी! चरखा कातना तथा सीना-पिरोना न छोडना। यसलाई छोडना राम्रो कुरा छैन किनभनें यो परदापोशी का, जि ढकने राम्रो तरीका हो। रतहरूलाई यही ठीक छ कि ती घरमा दरवाजेतर्फ पीठ गरका घरमा सुकूनबाट बैठहरू। यता-उता ताक-झाँक न गर्नुहोस्। झरोखेमा बाट झाँकने साधलाई 'सुई'को नकुएबाट देखेर पूर्ण गरो। सधैं परदेमा रह्यो गरो ताकि तिमीलाई कुनै देख न सके। उपर्युक्त प्रथम पंक्तिमा यो संदेश थियो कि जब कहिले आउने जानेलाई हेर्ने मन गरे त माथि मंजिलमा परदा डालेर सुईका धागो हालन भएका छेदलाई आँखमा लगाएर बाजारको नजारा देख्यो गरो। चरखा कातना यस कुरालाई इंगित गर्दछ कि घरमा जो सूत काता जाए त्यो भन्दा कढे वा गाढा (मोटा कपडा) बुनवाएर घरका सबै मर्द तथा रतहरू पहना गर्नुहोस्। महात्मा गाँधी जीले त धेरै सालहरूका पछि सूत कातकर खादी तैयार गरेर खादीका कपडे पहन्नमा जोर दिए थियो। तर हाम्रो नायक अमीर खुसरोले धेरै पहिला तेरहवीं-चौदहौं शताब्दीमा नैं खादी घरमा तैयार गरेर खादी कपडे पहननका लागि कह दिए थियो। मतला-उल-अनवार मसनवी पंद्रह दिनको अवधिमा लिखी बताए जान्छ। यसमा ३३२४ पद छन्। यसको विषय नैतिकता र सूफी मत हो। आफूाबख्श पुस्तकालय पटनामा यसको एउटा पांडुलिपि सुरक्षित रखी हो।

(२) शीरी अनि खुसरो - यो कवि निजामीको खुसरो अनि शीरीको जवाब हो। यो ६९८ हिज्री/ सन १२९८ ई। , उमेर ४५ वर्षमा लेखीएको। खुसरोले यसमा प्रेमको पीरलाई तीव्रतर बना दिए हो। यसमा ठूला बेटेलाई सीख दियो हो। यस रोमांटिक अभिव्यक्तिमा भावात्मक तन्मयताको प्रधान्दछ। मुल्ला अब्दुल कादिर बादयूनी, फैजी लिख्दछन् कि यस्तो मसनवी यी तीन सय वर्षहरूमा अन्य कुनैले छैन लिखी। डा। असद अलीका अनुसार यो रचना अब उपलब्ध छैन तथा यसको खोजको जानी चाहिन्छ।

(३) मजनूँ अनि लैला - निजामीका लैला मजनूँको जवाब ६९९ हिज्री, सन १२९९ ई। उमेर ४६ वर्ष। प्रेम तथा ॠंगारको भावनाहरूको चित्रण। यसमा २६६० पद छन्। यसको प्रत्येक सिंह गागरमा सागरका समान हो। यो पुस्तक प्रकाशित हो चुकी हो। केही विद्वान यसको समय ६९८ हिज्री पनि मान्दछन्। कलात्मक दृष्टिबाट जो विशेषताहरू 'मजनूँ अनि लैला'मा पाइन्छन्, वहरू र कुनै मसनवीमा छैनन्। प्रणयका रहस्य, प्रिय अनि प्रियाको रहस्यमयी कुराहरू, प्रभाव र मनोभाव जस सुन्दरता, सरलता, सहजता, रंगीनी र तडप तथा लगनका साथ खुसरोले यसलाई काव्यको रूप दिएका छन्, त्यसका उदाहरण खुसरोका पूर्वका कविहरूका काव्हरूमा अप्राप्य हो।

हामी यहाँ अमीर खुसरोको यस रुमानी मसनवी - 'मजनूँ अनि लैला'को संक्षिप्त वर्णन गर्दछन् -

मजनूँका काल्पनिक हुनेका सम्बन्धमा धेरै कथन वर्णित छन्। यी सबैको तात्पर्य यो छ कि बनी उम्मियाका खानदानको कुनै शहजादा कुनै परीरूप सुन्दरीमा आशिक थियो। आफ्नो प्रेमका रहस्यलाई छिपानका लागि उ जो अश्आर दीवानगीमा कहता, उ 'मजनूँ'का नामले कहता। यो सत्य छ कि लैला र मजनूँ वास्तवमा यस दुनियामा थिए। नज्द यिनीहरुका वतन थियो। यो अरबको एउटा भाग छ जो शामबाट मिल्यो भयो हो। यो स्थल धेरै नैं हरा-भार तथा खूबसूरत वादिहरू वाला हो। यसका हरे-भरे पहाड प्रकार-प्रकारको खुशबूमा महक्दछन्। लैला र मजनूँ दुइटै पनि बनी अमीर नामक कबीलेबाट सम्बन्धित थिए। बाल्यकालमा दुइटै आफ्नो-आफ्नो घरमा मवेशी (पशु) चराया गर्न्थे। यस स्थितिमा प्रेम भावनाले सर उठाया। जब दुवै केही ठूला भए र त्यसको हुस्न अनि खूबसूरतीको चारहरू तर्फ जोर-शोरबाट चर्चा हुने लगी त लैला पर्दानशीन भयो। मजनूँलाई यी नागवारा गुकेही। आखिर उ अब कसरी आफ्नो प्रियतमालाई निहारे। त्यसको विरहले मजनूँका पागलपनलाई र छिटो गरिदिए जसका कारण दुइटैको प्रेम कहानी पनि आगो भयो। अथवा कि मशहूर भयो। मजनूँका माता-पिताले ममताका भावबाट लैलाका घर शादीको पैगाम पठाईा तर लैलाका माता-पिताले बदनामीका डरबाट शादीबाट इंकार गरिदिए। बदनामीको डर यो थियो कि मजनूँ केही रोजी रोटी कमाता न थियो र एउटा आवाराका रूपमा पूरा शहरमा मशहूर थियो। यस इंकारबाट मजनूँका संयमको खलिहान जलेर खाक भयो। मानहरू त्यसको अरमानहरूको गला घोंट दिइएको हो। अंतत: र कुनै सकारात्मक परिस्थितिको कुनै गुंजाइश जब छैन न आएको तब मजनूँ आफ्नो सारा कपडे फा्डेर दीवाना सा जंगललाई निस्कियो। उ जंगलमा मारा-मारा फिरने लाग्यो। जंगलमा भ्रमर गर्दै प्रेमका चमत्कार प्रकट भए। प्रेम अग्निले यस दिशामा त्यो भन्दा जो दुखाइ भरे अशआर कहलवाए छन् ती प्रेमको विविध भावनाहरूको दपंण हो। यस भ्रमणमा सहराका हिरन मजनूँका खास राजदार थिए। पुत्रको यस तबाही र बरबादीबाट माता-पिताको दिल कुढन्थ्यो। एउटा दफा उ त्यसको हरमे-मोहतरममाले गए र भने कि काबेको गिलाफ थामकर लैलाका प्रेमबाट मुक्ति पान प्रार्थना गरो। मजनूँले गिलाफ पकड गर्न भने - "ऐ मेरो रब। लैलाको मुहब्बत मेरो दिलबाट कहिले न निकालन। आफूाको रहमत छ भनें्यस बंदेमा जो मेरी यस दुसामान्या सामान्यीन कहे।" (अरबी शेरको रूपांतर) सितम बलाए सितम यो भयो कि लैलाका कठोर माता-पिताले त्यसको विवाह कुनै र ठाँउ गर्न दी। त्यस समय मजनूँमा जो संकटको पहाड टूट गिरा हुनेछ त्यसका वर्णन जरुरी छैन। लैलाको बेचैनी र विकलताले त्यसको पतिको जीवन दूभर गरिदिए। त्यसले तंगा आ गर्न त्यो भन्दा सम्बन्ध तोड दिए। मजनूँ कहिले कभार दीवानगीका जोशमा आफ्नो प्रियाको गलीमा निकल आता र आफ्नो दुखाइ भरे अशआरबाट लैला तथा त्यसको कबीले वालहरूलाई तडपा जाता। परिणाम स्वरूप लैलाले यसै विरही दशामा आफ्नो प्राण दे दिए। लैलाको मृत्युको दुखाइ भरी खबर सुनेर मजनूँ कब जीवित रह सकन्थ्यो। अमीर खुसरोले आफ्नो मसनवीमा कलाको दृष्टिबाट आवश्यक कुराहरू, हम्द, नात, र मुनाजात आदिका अतिरिक्त धेरै रमाइलो शीर्षक कायम गरे भए छन्। यिनको कुन ्ले गरिंदै संक्षिप्त रूपरेखा निम्नलिखित छ -

"लैला अनि मजनूँको पाठशालामा एकत्रित बस्न, प्रेम पाठको पुनरावृत्ति भेद प्रकट होना, सामान्याको लैलालाई उपदेश, पर्दा-नशीनी, मजनूँको पागलपन, पिताको मजनूँलाई समझाएर जंगलबाट लाना, लैलाका यहाँ शादीको पैगाम पठाईना, त्यसको माता-पिताको इंकार गर्नु, कबीलेका सरदार नौफिलको लैलाका परिवारबाट लडना, यस लडाईमा मजनूँको तर्फबाट कस्बहरूको दावत, मजनूँका पागलपनको र बढन, नौफिलको पुत्रीबाट मजनूँको निकाह, लैलाका निकाहको खबर सुनेर मजनूँलाई खत लेख्नु, मजनूँको उत्तर दिनु, दोस्तहरू द्वारा मजनूँलाई बागमाले जाना, तर त्यसका दीवानगीमा भाग खडा होना, मजनूँको बुलबुलबाट कुराहरू गर्नु, लैलाका कुकुरबाट मजनूँको भेट, लैलाको सपनाहरुमा ऊँटनीमा सवार हो गर्न मजनूका नजीक पुगन, लैलाको सखिहरूका साथ बागमा जाना, मजनूँका एउटा मित्रको लैलालाई पहिचान गर्न दुखाइ भरे स्वरमा मजनूँको गजल गाना, लैलाको विकल हो गर्न घर लौटना र मृत्यु शैय्यामा फँस जाना, लैलाको रोगको समाचार सुनेर मजनूँको त्यसको पुर्सेलाई आना र त्यसको अर्थी देखना, मजनूँको मस्त भएर गीत गाना, लैलाका अन्तिम संस्कारका समय मजनूँको दम तोड दिनु र साथ नैं दफन हुनु।"

मजनूँ अनि लैलाका किस्ले गरिंदै माथि दियो भएको रूपरेखामा ठूलो नैं सरलता र सहज्दछ, प्रेम अग्नि तथा विरहको यो अफसाना मनलाई अति प्रभावित गर्दछ र यो वन भ्रमणको एउटा आकर्षक दास्तान हो। यसका लागि भगवानको तर्फबाट खुसरोलाई एउटा दुखाइ भरा दिल प्राप्त भएको थियो। हजरत निजामुद्दीन औलिया प्रार्थना गर्दै समय तिनको हृदयको तडपको वास्ता देन्थे र तिनको चिश्ती वंशबाट सम्बन्धित हुनु तिनको यस उत्साहको कारण थियो। मजनूँको यस दास्तानमा गजलको तमाम विशेषताहरू पाइन्छन्। अत: वास्तववादिता अमीर खुसरोको वैशिष्टय थियो। मसनवीका हरेक किस्सेमा हामीलाई सत्यको आभास हुन्छ। खुसरोका काव्यमा प्राकृतिक चित्रकारी हो। तिनको लेखनिला जो शब्द चित्र खीचहरू छन्, ती 'माना' तथा बहजादको चित्र कोष नैं त हो।

(४) आइने-सिकंदरी-या सिकंदर नामा - निजामीका सिकंदरनामाको जवाब (६९९ हिज्री/सन १२९९ ई। ) यसमा सिकन्दरे आजम र खाकाने चीनको लडाईको वर्णन हो। यसमा अमीर खुसरोले आफ्नो साना लडकेराई सीख दियो हो। यसमा रोजीरोटी कमाने, अनि कुव्दै बाजूको रोटीलाई प्राथमिकता, हुनर (कला) सिक्न, मजहबको पाबंदी गर्न र सच बोल्न उ तरकीब छ जो उनले आफ्नो ठूला बेटेलाई आफ्नो मसनवी शीरी खुसरोमा दियो हो। यस रचनाका द्वारा खुसरो यो देखिाना चाहन्थे कि ती पनि निजामीको प्रकार वीर रस प्रधान मसनवी लेख्न सक्दछन्।

(५) हशव-बहिश्त- निजामीका हफ्त पैकरको जवाब (७०१ हिज्री/सन १३०१ ई। ) फारसीको सर्वश्रेष्ठ कृति। यसमा इरानका बहराम गोर र एउटा चीनी हसीना (सुन्दरी)को काल्पनिक प्रेम गाथाको एकदम नैं मार्मिक चित्रण छ जो दिललाई छू जाने हो। यसमा खुसरोले मानो आफ्नो व्यक्तिगत दुखाइ पिरो दिए हो। कहानी मूलत: विदेशी छ अत: भारतबाट सम्बन्धित कुराहरू कम छन्। यसको उ भाग एकदम नैं महत्वपूर्ण छ जसमा खुसरोले आफ्नो बेटीलाई संबोधित गर्न उपदेशजनक कुराहरू लिखी छन्। मौलाना शिबली (आजमगढ)का अनुसार यसमा खुसरोको लेखन कला अनि शैली चरमोत्कर्षलाई पहुँच गई हो। घटनाहरूका चित्रणको दृष्टिबाट फारसीको कुनै पनि मसनवी, चाहे उ कुनै पनि कालको हो, यसको मुकाबला छैन गर्न सकती।

आजका सन्दर्भमा खुसरोको कविताको अनुशीलन भावात्मक एकताका पुरस्कर्ताहरूका लागि पनि लाभकारी हुनेछ। खुसरो वतन परस्तहरू अर्थात देश प्रेमिहरूका सरताज कहलाए जाने योग्य छन्। तिनको सम्पूर्ण जीवन देश भक्तहरूका लागि एउटा संदेश हो। देश वासिहरूका दिलहरूलाई जीतनका लागि जाति, धर्म, आदिको एकताको कुनै आवश्यकता छैन। अपितु धार्मिक सहिष्णुता, विचारहरूको उदारता, मानव मात्रका साथ प्रेमको व्यवहार, सबैको भलाई (कल्याण)को कामना तथा राष्ट्रीय एकताको आवश्यकता हुन्छ। यस लेखमा उद्घृत खुसरोको विभिन्न मसनविहरूका उद्धरणहरूबाट यो कुरा भली-भाँति प्रभावित हुन्छ तथा तिनको भारत विषयक आत्यंतिक प्रेमको परिचय मिल्दछ।

यसै बीच मंगोलहरूले अचानक देहलीमा हमला बोल दिए। अलाउद्दीन खिलजीको फौजले खूब डटकर सामना गरे। मंगोलहरूलाई आखिरकार मुखको खानी पडी। केही भनें ो आफ्नो जान बचा गर्न भागनेमा सफल भए त धेरै बंदी बना लागि गए। इतिहासकार अमीर खुसरो आँखाहरू देख्यो हाल सुनाँदै भन्दछन् - को खबर लाए हो। हुजूर फतेह गरे त्यो तुमसे पहिला पहुँच चुकी हो। सच-सच बताओ कति मंगोल लश्करी मारिए छन्? हुजूर बीस हजारबाट जयादा। कति गिरफ्तार गरे? अहिले गनयो छैन तर हजारौं, जो सर झुकाहरू तौबा गर्नुहोस्, तिनको कानहरूमा हलका टिकाओ। शहरबाट दस कोस टाडा एउटा बस्ती बसाएर रहन इजाजत छ यी नामुरादहरू को। बस्ती हुनेछ मंगोल पुरी। पहरा चौगरे जसबाट सरकशीको अंदेशा हो, तिनको सर उतार गर्न मीनार बना दो। यिनको बाप हजुरवुवालाई खोपडिहरूका मीनार बनाउने धेरै शौक थियो र अब यिनको सर उतार्दै जाओ, मीनार बनाँदै जाओ। यी देखिाँदै जाओ। शहरको देवल बनाउनेमा जो गारा लग्नेछ, त्यसमा पानी छैन, देहलीमा चढाई गर्न वालहरूको खून डालो, लहू डालो। सुना मीरे तामीर, सुर्ख गारा (गाडा) खून। शहर पनाको सुर्ख देवल। अ ह ह ह हा। तैयारी गरिन्छ। गुजराततर्फ फौज रवाना हो। कुनै प्रकारको कुनै ढिलाइ न होस्। दरबार बर्खास्त।"

खुसरो अघि भन्दछन् कि शाही तलवारमा मंगोलहरूको जो गंदा रगत जम गयो थियो सुलतान अलाउद्दीन खिलजी सिकंदर सानी त्यसलाई गुजरात पुगएर समुन्दरका पानीबाट धोना चाहन्थ्यो। आफ्नो दिलको हाल बयां गर्दछन् खुसरो केही यस प्रकार - "फौज चली। म किन जाऊँ? मेरो दिल त अर्को तर्फ जान्छ, मेरो पीर मेरो गुरुको तर्फ, मेरो महबूबका तलवहरूमा म बल बल जाऊँ।" रात गए जमुना किनार गयासपुर गाँवका बाहिर, जहाँ अब हुमायूँको मकबरा छ, चिश्ती सूफी खानकाहमा एउटा फकीर बादशाह, नागारहरू, मोहताजहरू, मुसाफिरहरू, फकीरहरू दरवेशहरू, साधुओं, उलेमाहरू, संतहरू, सूफिहरू, आवश्यक मंदहरू, गवैहरू, र बैरागिहरूलाई खिला पिला गर्न अब आफ्नो तन्हा हुज्रेमा जौको बासी रोटी र पानीको कटोरा लागि बस्यो हो। यी हुन् ख्वाजा निजामुद्दीन चिश्ती। ख्वाजा निजामुद्दीन उर्फे महबूबे इलाही उर्फे सुल्तान उल मशायख, जसले किंजदगी भर रोजा राखयो र बानौं सालसम्म अमीरहरू र बादशाहहरूबाट बेनियाज आफ्नो फकीरीमा बादशाही गर्दैरहे"। अमीर खुसरो जब पनि दिल्लीमा हुँदै यिनैंका कदमहरूमा रहते। राजोन्यासको कुराहरू गर्दै र रुहानी शांतिको दौलत समेटा गरते। आफ्नो पीरबाट कठिन र नाजुक परिस्थितिहरूमा सल्लाह मशवरा गरे गर्दै र समय समयमा आफ्नो गलतिहरूको माफी आफ्नो गुरु अनि आफूाबाट माँगा गर्न्थे। खुसरो र निजामुद्दीन आफ्नो दिलको कुरा अनि राजको कुरा एक-अर्काबाट प्राय गरे गर्न्थे। धेरै बादशाहहरूले यस फकीर, दरवेश वा सूफी निजामुद्दीन औलियाको जबरदस्त मकबूलियतलाई चैलहरूज गरे तर त्यो आफ्नो जगहबाट न हिले। धेरै बादशाहहरूले निजामुद्दीनको खानकाहमा आउने इजाजत उनीसित चाही तर उनले कबूल न गरे

एक रात निजामुद्दीन चिश्तीको खानकाहमा हजरत अमीर खुसरो हाजिर भए। आउँदै नैं बोले - "ख्वाजा जी मेरो सरकार, शहनशाह अलाउद्दीन खिलजीले आज एउटा राजको कुरा मसित तन्हाईमा गरे कह दूँ क्या? ख्वाजा जीले भने कहो "खुसरो तुम्हारी जुबानलाईको रोक सक्दछ।' खुसरोले गंभीर हो गर्न भने कि "अलाउद्दीन खिलजी तपाईंको यस पवित्र खानकाहमा चुपकेबाट भेष बदल गर्न आना चाहन्छ। जहाँ अमीर-गरीब, हिन्दु-मुस्लमान, ऊँच-नीच, आदिको कुनै भेद भाव छैन। उ आफ्नो आँखाहरू यहाँको हाल देखना चाहन्छ। त्यसमा खोट छ, चोर छ, दिलाउन साफ, छैन त्यसका। त्यसलाई पनि दुश्मनहरूले बहका दिएका छन्, बरगला दिएका छन् कि हजारौं मानिस दुइटै समय यहाँ लँगरबाट खाना खान्छन् त कसरी? यति दौलत कहाँबाट आउँछ? र साथ नैं शाहजादा खिज्र खाँ किन बार-बार हाजिरी दिए गर्दछन्।' खवाजा बोले-'तिमी को चाह्दै हो खुसरो? खुसरो केही उदास हुँदै बेमनबाट बोले - हुजूर, बादशाहे वक्तका लागि हाजिरीको इजाजत।' खवाजा साहबले फरमाया - 'खुसरो तिमीसे जयादा मेरो दिलको राजदार कुनै छैन। सुन लो। फकीरका यस तगरेका दुइ दरवाजे छन्। यदि एकबाट बादशाह दाखिल भयो त अर्काबाट हामी बाहिर निकल जानुहुनेछ। हमा शाहे समय से, शाही हुकूमत से, शाही तखतबाट को लेना दिनु।" खुसरोले पूछा कि को ती यो जवाब बादशाहसम्म पुगयो दहरू? तब खवाजाले फरमाया - "और यदि अलाउद्दीन खिलजीले नाराजगीबाट तुमसे पूछा कि खुसरो यस्ता राज तुम्हारी जबान से? खुसरो यसमा तुम्हारी जानलाई खतरा छ? तिमीले मलाई यो राज आ भने नैं क्यहरू? खुसरो भारी आवाजमा बोले - 'मेरे खवाजा जी बता दिनेमा सिर्फे जानको खतरा थियो र न बताता त ईमानको खतरा थियो।' खवाजाले पूछा 'राम्रो खुसरो तिमीतो अमीरका अमीर हो। शाही दरबार र बादशाहहरूबाट आफ्नो सिलसिला रख्दै हो। को हाम्रो खानेमा तिमीआज शरीक होगे?' यो सुन्दै नैं खुसरोको आँखाहरूबाट आँसू टपक आए। ती भारी आवाजमा बोले - "यो को कह रहहरू छन् पीर साहब। शाही दरबारको को छसियत? आज तखत छ कल छैन? आज कुनै बादशाह छ त कल कुनै। तपाईंका थालका एउटा सुकेका टुकडेमा शाही दस्तरखान कुर्बान। राज दरबार झूठ र फरेबको घर हो। तर मेरो खवाजा यी को सितम छ कि तमाम दिन रोजा, तमाम रात इबादत र तपाईं सारा जहाँका खिला गर्न पनि यी आफू एउटा रोटी, जौको सूखी-बासी रोजी, पानीमा भिगो-भिगो गर्न खान्छन्।' खवाजा साहबले फरमाया, 'खुसरो यी टुकडे पनि गलेबाट छैन उतरते। आज पनि दिल्ली शहरको लाखौं मावलूखहरूमा न जानको लागितने हुनेछन् जसलाई भूखबाट नींद न आएको हुनेछ। मेरी किंजदगीमा आफूाको कुनै पनि बंदा भूखा रहे, म कल आफूालाई को मुख देखिाऊँगा? तिमीइन दिनहरू दिल्लीमा रहोगे न। कल हामी आफ्नो पीर फरीदुद्दीन गंज शकरको दरगाहलाई जान्छन्। हो सके त साथ चलना। खुसरो चहक्दै आफ्नो शायराना जबानमा बोले - 'मेरी खुशनसीबी बसत शौक' निजामुद्दीनले भने 'खुसरो हामीले तिमीलाई तुर्क अल्लाह खिताब दिए हो। बस चलता त वसीयत गर्न जाँदै कि तिमीलाई हाम्रो कब्रमा नैं सुलाया जाए। तिमीलाई जुदा गर्नलाई जी छैन चाहता तर दिन भर कमरबाट पटका बाँधे दरबार गर्दै हो जाओ कमर खोलो आराम गरो। तिम्रो नफ्जको पनि तुममा हक हो। शब्बा खैर!

यद्यपि अमीर खुसरो दरबारहरूबाट सम्बन्धित थिए र त्यसै प्रकारको जीवन पनि व्यतीत गर्न्थे जो साधारणतया दरबारीको हुन्थ्यो। यसका अतिरिक्त ती सेनाका कमान्डर जस्तै ठूला-ठूला पदहरूमा पनि रहे किन्तु यो तिनको स्वभावका विरुद्ध थियो। अमीर खुसरोलाई दरबारदारी र चाटुकारिता आदिसित धेरै चिड अनि घृणा थियो र उ समय समयमा यसका विरुद्ध विचार पनि व्यक्त गरे गर्न्थे। तिनको स्वंयका लिखे ग्रंथहरूका वाहेक तिनको समकालीन तथा पछिका साहित्यकारहरूका ग्रन्थ यसको जीतयो जागता प्रमाण हो। जस्तै अलाई राज्यका शाही इतिहासकार अमीर खुसरोले ६९० हिज्री (१२९१ ई। )मा मिफताहुल फुतूह, ७११ हिज्री (१३११-१२ ई। )मा खजाइनुल फुतूह, ७१५ हिज्री (१३१६ ई। )मा दिवल रानी खिज्र खाँको प्रेम कथा ७१८ हिज्री (१३१८-१९ ई। )मा नुह सिपहर, ७२० हिज्री (१३२० ई। )मा तुगलकनामा लेखयो। यसका अतिरिक्त एमामीले रविउल अव्वल ७५१ हिज्री (मई १३५० ई। ) ४० वर्षको आयुमा 'फुतूहुस्सलातीन', फिरदौसीको शाहनामा, (एमामीले अमीर खुसरोका यस्ता ग्रन्थ पनि पढे थिए जो यस समय छैन मिलते। त्यसले अमीर खुसरोको कविताहरूको अध्ययन गरेको थियो। जियाउद्दीन बरनीको तारीखहरू फीरोजशाही ७४ वर्षको अवस्थामा ७५८ हिज्री (१३७५ ई। )मा समाप्त गरे चौदहौं शताब्दी ई। को तानजीरको प्रसिद्ध यात्री अबू अब्दुल्लाह मुहम्मद इब्ने बतूता (७३७ हिज्री / १३३३ई। )मा सिंध पुगयो। भारत वर्ष फर्कनुमा त्यसको यात्राको वर्णन इब्बे-तुहफनुन्नज्जार फी गराइबिल अमसार अनि अजाइबुल असफार रखिएको हो। माहंदी हुसैनले यसको नाम रेहला राखयो। (REHLA (BARODA १९५३) अनुवादमा केवल अनाइबुल असफार रखिएको हो। मुहम्मद कासिम हिन्दू शाह अस्तराबादी जो फरिश्ताका नामले प्रसिद्ध छ सोह्रौं शतीको ठूलो नैं विख्यात इतिहासकार हो। त्यसले आफ्नो ग्रन्थ 'गुलशने इब्राहीमी' (जो तारीखहरू फरिश्ताका नामले प्रसिद्ध छ)को रचना १०१५ हिज्री (१६०६-०७ ई। )मा समाप्त गरे आदि।

उदाहरण

दोहा

खुसरो दरिया प्रेम का, सो उलटी वाको धार,
जो उबरो सो डूब गया, जो डूबा हुवा पार।

---

सेज त्यो सूनी देखका रोवुँ म दिन रैन,
पिया पिया म गरत हूँ पहरहरू, पल भर सुख ना चैन।

पद

छाप तिलक सबै छीनी रे मोसे नैना मिल्योइके
छाप तिलक सबै छीनी रे मोसे नैना मिल्योइके
प्रेम बटीको मदवा पिलाइके
मतवाली गर्न लीन्ही रे मोसे नैना मिल्योइके
गोरी गोरी बईयाँ, हरियो हरी चूडीहरू
बईयाँ पकड धर लीन्ही रे मोसे नैना मिल्योइके
बल बल जाऊं म तोरे रंग रजवा
आफ्नो सी गर्न लीन्ही रे मोसे नैना मिल्योइके
खुसरो निजामका बल बल जाए
मोहे सुहागन कीन्ही रे मोसे नैना मिल्योइके
छाप तिलक सबै छीनी रे मोसे नैना मिल्योइके

गजल

जिहाल-ए मिस्कीं मकुन तगाफुल,

दुराये नैना बनाये बतीहरू |

कि ताब-ए-हिजरां नदारम ए जान,

न लेहो काहे लगाये छानाीहरू ||

शबां-ए-हिजरां दरज चूं जुल्फ

वा रोज-ए-वस्लत चो उमेर कोताह,

सखि पियालाई जो म न देखूं

तो कसरी काटूं अंधेरी रतीहरू ||

यकायक अज दिल, दुई चश्म-ए-जादू

ब सद फरेबम बाबुर्द तस्कीं,

कसलाई पडी छ जो जा सुनावे

पियारे पहेंलोई हाम्रो बतीहरू ||

चो शम्मा सोजान, चो जर्रा छरान

सधैं गिरयान, बे इश्क आं मेह |

न नींद नैना, ना अङ्ग चैना

ना तपाईं आवहरू, न पठाईहरू पतीहरू ||

बहक्क-ए-रोजे, विसाल-ए-दिलबर

कि दाद मारा, गरीब खुसरौ |

सपेट मन के, वराये राखूं

जो जाये पांव, पियाका खटीहरू ||

टीका टिप्पणी

म हिन्दुस्तानको तूती हूँ। यदि तिमीवास्तवमा मसित जान्न चाह्दै छ भनें हिन्दवीमा पूछो। म तिमीलाई अनुपम कुराहरू बता सकूँगा” - अमीर खुसरो

बाहिरी कडीहरू

• kavitakosh। org/kk/index। php?title=%E0%A4%85%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%B0_%E0%A4%96%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8B अमीर खुसरोको रचनाहरु कविताकोश मा
• hindikunj। com अमीर खुसरो(हिंदीकुंजमा )

अमीर खुसरोको रचनाहरू (श्रव्यात्मक) http://tdil। mit। gov। in/coilnet/ignca/amir0001। htm