अमीर ख़ुसरो

अमीर खुसरो
पृष्ठ्भूमि
जन्म	१२५३ पटियाली, एटा, उत्तर प्रदेश, भारत
मृत्यु	१३२५
शैली(यां)	गज़ल, खयाल, कव्वाली, रुबाई, तराना
व्यवसाय	संगीतज्ञ, कवि

खुसरोलाई नेपाली खड़ीबोलीको पहिलो लोकप्रिय कवि मानिन्छ। अमीर ख़ुसरो खड़ीबोली हिंदीका प्रथम कवि छन्। ती आफ्नो पहेलिहरू र मुकरिहरूका लागि जाने जान्छन्। सबैभन्दा पहिला उनैले नेपाली भाषा (हिन्दवी)को उल्लेख गरेको थियो। ती फारसीका कवि पनि थिए। उनको दिल्ली सल्तनतको आश्रय मिल्यो भएको थियो। तिनको ग्रन्थोको सूची लम्बी हो। साथ नैं इनका इतिहास स्रोत रूपमा महत्त्व हो।

मध्य एशियाको लाचन जातिका तुर्क सैफुद्दीनका पुत्र अमीर खुसरोको जन्म सन् (६५२ हि। )मा एटा उत्तर प्रदेशका पटियाली नामक कस्बेमा भएको थियो। लाचन जातिका तुर्क चंगेज खाँका आक्रमणहरूबाट पीड़ित भएर बलवन (१२६६ -१२८६ ई0)का राज्यकालमा ‘’शरणार्थीका रूपमा भारतमा आ बसे थिए। खुसरोको सामान्या बलबनका युद्धमंत्री इमादुतुल मुलकको लड़की, एउटा भारतीय मुसलमान महिला थियो। सात वर्षको अवस्थामा खुसरोका पिताको देहान्त भयो। किशोरावस्थामा उनले कविता लेख्नु प्रारम्भ गरे र २० वर्षका हुँदै हुँदै ती कविका रूपमा प्रसिद्ध हो गएं। खुसरोमा व्यवहारिक बुद्धिको कमी छैन थियो। सामाजिक जीवनको खुसरोले कहिले अवहेलना छैन गरे खुसरोले आफ्नो सारा जीवन राज्याश्रयमा नैं बिताया। राजदरबारमा रहँदै पनि खुसरो सधैं कवि, कलाकार, संगीतज्ञ र सेनिक नैं बने रहे।

जीवन

अमीर खुसरो दहलवीको जन्म उत्तर-प्रदेशका एटा जिल्लाहरूका पटियाली नामक ग्राममा गंगा किनार भएको थियो। गाँव पटियाली उन दिनहरू मोमिनपुर वा मोमिनाबादका नामले जानिन्थ्यो। यस गाँवमा अमीर खुसरोका जन्मको कुरा हुमायूँ कालका हामीद बिन फ़जलुल्लाह जमालीले आफ्नो ऐतिहासिक ग्रन्थ 'तज़किरा सैरुल आरफीन'मा सबैभन्दा पहिला कही। तेरहौं शताब्दीका आरंभमा दिल्लीको राजसिंहासन गुलाम वंशका सुल्तानहरूका अधीन हो रह्यो थियो। त्यसै समय अमीर खुसरोका पिता अमीर सैफुद्दीन महमूद (मुहम्मद) तुर्किस्तानमा लाचीन कबीलेका सरदार थिए। केही मानिस यसलाई बलख हजारा अफ़गानिस्तान पनि मान्दछन्। चंगेज खाँका यस दौरमा मुगलहरूका अत्याचारबाट तंग आकर यी भारत आए थिए। केही मानिस यस्तो पनि मान्दछन् कि यी कुश नामक शहरबाट आए थिए जो अब शर-ए-सब्जका नामले जानिन्छ। यी वस््दै एशियाका तजाकिस्तान र उज्बेकिस्तान देशहरूको सीमामा स्थित हो। त्यस समय भारतमा कुतुबुद्दीन ऐबक (१२०६-१२१० ई। )को देहांत हो चुका थियो र त्यसको स्थानमा त्यसका एउटा दास शम्शुद्दीन अल्तमश (१२११-१२३६ ई। ) राज्य गर्थ्यो। अमीर खुसरोका पिता अमीर सैफुद्दीन आफ्नो लाचीन वालहरूका साथ पहिला लाहौर र फेरि दिल्ली (देहली) पहुँचे। यहाँ सौभाग्यबाट शम्शुद्दीन अल्तमशका दरबारमा तिनको पहुँच चाँड़ै हो गयी। आफ्नो सैनिक गुणहरूका कारण ती दरबारमा फ़ौजी पदमा सरदार बन गए। शम्शुद्दीन अल्तमशका पश्चात शरीफ र अम्न पंसद बादशाह नासिरुद्दीन महमूदले यी नौकरी दी। गुलाम खानदाने शाहीका एउटा ज़बरदस्त र दबदबे भएका तख्तनशीं बलबनले अमीरलाई औहदा र पटियाली जिल्ला एटामा गंगा किनार जागीर दी।

अमीर खुसरोको सामान्या दौलत नाज़ हिन्दू (राजपूत) थिए। यी दिल्लीका एउटा रईस अमीर एमादुल्मुल्कको पुत्री थिए। यी बादशाह बलबनका युद्ध मंत्री थिए। यी राजनीतिक दवाबका कारण नए-नए मुसलमान बने थिए। यस ्लाम धर्म ग्रहण गर्नका बावजूद यिनको घरमा सारे रीति-रिवाज हिन्दुहरूका थिए। खुसरोका ननिहालमा गाने-बजाने र संगीतको माहौल थियो। खुसरोका नानालाई पान खाने बेहद शौक थियो। यसमा पछि खुसरोले 'तम्बोला' नामक एउटा मसनवी पनि लिखी। यस मिले जुले घराने एवं दुई परम्पराहरूका मेलको असर किशोर खुसरोमा पड़ा। जब खुसरो पैदा भए थिए तब यिनको पिता यी एउटा कपड़ेमा लपेट गर्न एउटा सूफ़ी दरवेशका नजीकले गए थिए। दरवेशले नन्हे खुसरोका मासूम र तेजयुक्त चेहरेका देख्दै नैं तत्काल भविष्यवाणीको थियो - "आवरदी कसे राके दुइ कदम। अज़ खाकानी पेश ख्वाहिद बूद।" अर्थात तिमीमेरे नजीक एउटा यस्ता होनहार बच्चाहरूलाई लाए हो खाकानी नामक विश्व प्रसिद्ध विद्वानबाट पनि दुई कदम अघि निकल्नेछ। चार वर्षको अल्प आयुमा नैं खुसरो आफ्नो पिताका साथ दिल्ली आए र आठ वर्षको अवस्थासम्म आफ्नो पिता र भाइहरूबाट शिक्षा पाँदै रहे। अमीर खुसरोका पहिला भाई एज्जुद्दीन (अजीउद्दीन) (इजजुद्दीन) अली शाह (अरबी-फारसी विद्वान) थिए। अर्का भाई हिसामुद्दीन कुतलग अहमद (सैनिक) थिए। तीन भाइहरूमा अमीर खुसरो सबैभन्दा अधिक तीव्र बुद्धि भएका थिए। आफ्नो ग्रन्थ गुर्रतल कमालको भूमिकामा अमीर खुसरोले आफ्नो पितालाई उम्मी अर्थात् अनपढ़ भने हो। तर अमीर सैफुद्दीनले आफ्नो सुपुत्र अमीर खुसरोको शिक्षा-दीक्षाको धेरै नैं राम्रो (नायाब) प्रबंध गरेको थियो। अमीर खुसरोको प्राथमिक शिक्षा एउटा मकतब (मदरसा)मा भएको हो। ती छ: बरसको उम्रबाट नैं मदरसा जाने लागोस् थिए। स्वयं खुसरोका कथनानुसार जब उनले होश सम्भाला त तिनको वालिदले तिनलाई एउटा मकतबमा बिठाया र खुशनवीसीको महकाका लागि काजी असुदुद्दीन मुहम्मद (या सादुद्दीन)का सुपुर्द गरे। उन दिनहरू सुन्दर लेखनमा पर्याप्त बल दिइन्थ्यो। अमीर खुसरोको लेखन बेहद नैं सुन्दर थियो। खुसरोले आफ्नो फ़ारसी दीवान तुहफतुसिग्र (साना उम्रको तोहफ़ा - ६७१ हिज्री, सन १२७१, १६-१९ वर्षको आयु)मा स्वंय यस कुराको ज़िक्र गरेकोछ कि तिनको गहन साहित्यिक अभिरुचि र काव्य प्रतिभा देखेर तिनको गुरु सादुद्दीन वा असदुद्दीन मुहम्मद तिनलाई आफ्नो साथ नायब कोतवालका नजीकले गए। वहाँ एउटा अन्य महान विद्वान ख़वाजा इज्जुद्दीन (अज़ीज़) बैठे थिए। गुरुले इनकी काव्य संगीत प्रतिभा तथा मधुर संगतीमयी वाणीको अत्यंत तारीफको र खुसरोको इम्तहान लिनेलाई कहा। ख्वाजा साहबले तब अमीर खुसरोबाट भने कि 'मू' (बाल), 'बैज' (अण्डा), 'तीर' र 'खरपुजा' (खरबूजा) - यी चार बेजोड़, बेमेल र बेतरतीब चीज़हरूलाई एउटा अशआरमा यस ्तमाल गरो।

ख्वाजा साहब खुसरोको यस शानदार रुबाईलाई सुनेर चौंक पड़े र जी भरका खूब तारीफ़ की, तुरुन्त गलेबाट लगाया र भने कि तिम्रो साहित्यिक नाम त 'सुल्तानी' हुनुपर्दछ। यो नाम तिम्रो लागि ठूलो नैं शुभ साबित हुनेछ। यही वजह छ कि खुसरोका पहिला काव्य संग्रह 'तोहफतुसिग्र'को लगभग सी फ़ारसी गज़लहरूमा यो साहित्यिक नाम छन्। बचपनबाट नैं अमीर खुसरोको मन पढ़ाई-लेखाईको अपेक्षा शेरो-शायरी अनि काव्य रचनामा अधिक लगन्थ्यो। ती हृदयबाट ठूला नैं विनोदप्रिय, हसोड़, रसिक, र अत्यंत महत्वकांक्षी थिए। ती जीवनमा केही अलग हट गर्न गर्नु चाहन्थे र वाक़ई यस्तो भयो पनि। खुसरोका श्याम वर्ण रईस नाना इमादुल्मुल्क र पिता अमीर सैफुद्दीन दुइटै नैं चिश्तिया सूफ़ी सम्प्रदायका महान सूफ़ी साधक एवं सन्त हज़रत निजामुद्दीन औलिया उर्फ़े सुल्तानुल मशायखका भक्त अथवा मुरीद थिए। तिनको समस्त परिवारले औलिया साहबबाट धर्मदीक्षा ली थियो। त्यस समय खुसरो केवल सात वर्षका थिए। अमीर सैफुद्दीन महमूद (खुसरोका पिता) आफ्नो दुइटै पुत्रहरूलाई लिएर हज़रत निजामुद्दीन औलियाको सेवामा उपस्थित भए। तिनको आशय दीक्षा दिलाउनने थियो। सन्त निजामुद्दीनको ख़ानक़ाहका द्वारमा ती पहुँचे। वहाँ अल्पायु अमीर खुसरोलाई पिताका यस महान उद्देश्यको ज्ञान भयो। खुसरोले केही सोचकर न चाह्दै पनि आफ्नो पिताबाट अनुरोध गरे कि मुरीद 'इरादा गर्न' भएकालाई भन्दछन् र मेरो इरादा अहिले मुरीद हुने छैन। अत: अहिले केवल तपाईं नैं अकेले भीतर जाउनुहोस्। म यही बाहर द्वारमा बैठूँगा। यदि निजामुद्दीन चिश्ती वाक़ई कुनै सच्चे सूफ़ी छन् त आफू बआफू म तिनको मुरीद बन जाऊँगा। तपाईं जाउनुहोस्। जब खुसरोका पिता भीतर गए त खुसरोले बैठे-बैठे दुई पद बनाए र आफ्नो मनमा विचार गरे कि यदि सन्त आध्यात्मिक बोध सम्पन्न हुनेछन् त ती मेरे मनको कुरा जान ल्नेछ्न् र आफ्नो द्वारा निर्मित पदहरूका द्वारा मेरे नजीक उत्तर पठाई्नेछ्न्। तभीमा भीतर जाएर उनीसित दीक्षा प्राप्त गर्रूँगा अन्यथा छैन।

खुसरोले ज्यहरू नैं यो पद सुना, ती आत्मविभोर र आनंदित हो उठे र फौरन भीतर जा गर्न संतका चरणहरूमा नतमस्तक हो गए। यसका पश्चात गुरुले शिष्यलाई दीक्षा दी। यो घटना प्रसिद्ध लेखक अनि इतिहासकार हसन सानी निज़ामीले आफ्नो पुस्तक तजकि-दह-ए-खुसरवीमा पृष्ठ ९मा सविस्तार दियो हो।

इस घटनाका पश्चात अमीर खुसरो जब आफ्नो घर पहुँचे त ती मस्त गज़को भाँती झूम रहे थिए। ती गहरे भावावेगमा डूबे थिए। आफ्नो प्रिय माताजीका समक्ष केही गुनगुना रहे थिए। आज क़व्वाली र शास्रीय अनि उप-शास्रीय संगीतमा अमीर खुसरो द्वारा रचित जो 'रंग' गाइन्छ उ यसै अवसरको स्मरण स्वरूप हो।

सन १२६४ ई।मा जब खुसरो केवल सात वर्षका थिए तब यिनको बहादुर पिता ८५ वर्षको आयुमा एउटा लड़ाईमा शहीद हो गए। तब इनकी शिक्षाको भार यिनको रईस नाना अमीर नवाब एमादुलमुल्क रावत अर्ज़ले आफ्नो माथिले लिया। इनकी सामान्या न यी नाज़ो नियामतबाट पाला। ती स्वंय पटियालीमा रहती थिए वा फेरि दिल्लीमा अमीर रईस पिताको शानदार ठूलो हवेली मा। नानाले केही नैं दिनहरूमा अमीर खुसरोलाई यस्तो शिक्षा-दीक्षा दियो कि यी धेरै विधाहरूमा विभूषित, निपुण, दक्ष एवं पारांगत हो गए। युद्ध कलाको बारीकीहरू पनि खुसरोले पहिला आफ्नो पिता र फेरि नानाबाट सीखीं। यिनको नाना पनि युद्धका मैदानमा आफ्नो जलवा अनेकहरू बार प्रदर्शित गर्न चुके थिए। ती स्वंय धेरै नैं साहसी, बहादुर र निडर थिए र खुसरोलाई पनि वैसी नैं शिक्षा उनले दी। एमादुलमुल्क खुसरोबाट प्राय भने गरन्थे कि डरपोक र कमज़ोर सिपाही कुनै देशद्रोहीबाट कम छैन। यही उ ज़माना अथवा दौर थियो जब खुसरो आफ्नो समयका धेरै बुद्धिजीविहरू र शासकहरूबाट सम्पर्कमा आए। खुसरोले बिना कुनै हिचक अनि संकोचका अनेक सर्वोत्तम गुणहरूलाई आत्मसात गरे। खुसरोमा लड़कपनबाट नैं काव्य रचनाको प्रवृत्ति थियो। किशोरावस्थामा नैं उनले फ़ारसीका महान र जानेमाने कविहरूको गहन अध्ययन शुरु गरिदिए थियो र उन मध्ये केहीका अनुकरणमा काव्य रचने प्रयास पनि गरेको थियो। अहिले उ २० वर्षका पनि छैन भए थिए कि उनले आफ्नो पहिलो दीवान (काव्य संग्रह) तुहफतुसिग्र (साना उम्रको तोहफ़ा, ६७१ हिज्री सन १२७१, १६-१९ वर्ष) (जवानीका आरंभ कालमा रचित यो दीवान फ़ारसीका प्रसिद्ध कवि अनवरी, खाकानी, सनाई आदि त्यस्तादहरूबाट प्रभावित हो। यसको भूमिकामा बचपनको कुराहरू, जवानीका हालातको ज़िक्र छ तथा प्रत्येक कसीदेका आरम्भमा शेर छ जो कसीदेका विषयलाई स्पष्ट गर्दछ। यी तमाम शेरहरूलाई जमा गर्नको लागि एउटा कसीदा हुन जान्छ जो खुसरोको ईजाद हो। यी ज़यादातर सुल्तान गयासुद्दीन बलबन र त्यसको ठूला बेटे सुल्तान नसीरुद्दीनको प्रशंसामा लेखिएका छन्। एउटा तरक़ीब बंदमा आफ्नो नाना इमादुल मुल्कको मर्सिया लेखेका छन् जो सुल्तान गयासुद्दीनका गरीबी सलाहकारहरू र हमराजहरू मध्येको एउटा थिए। तिनको नजीक धेरै नाज़ुक अनि गुप्त सियासी जानकारीहरू अनि सूचनाहरू रहती थिए। यस ग्रंथमा खुसरोले आफ्नो तखल्लुस वा उपनाम सुल्तानी रखा हो।) पूर्ण गर्न लिया। बावजूद यसका कि अमीर खुसरोले केही फ़ारसी कविहरूको शैलीको अनुक्रम गर्ने प्रयत्न गरेको थियो तिनको यी कविताहरूमा पनि एउटा विशेष प्रकारको नवीनता र नूतनता थियो। यसमा तिनको अभिनव प्रतिभाको स्पष्ट छाप हो। त्यस समय खुसरो केवल एउटा होनहार कविका रूपमा छैन उभरे थिए तर उनले संगीत सहित उन तमाम विधाहरूको ज्ञान पनि भली भाँति प्राप्त गर्न लिया थियो जो त्यस समय र दौरका कुनै पनि सुसभ्य व्यक्तिका लागि अनिवार्य थियो। उ एउटा प्रखर, संवेदनशील, हाज़िर जवाब र जीवन्त व्यक्ति थिए। यसै कारण धेरै चाँड़ै ही, राजधानीमा हर एउटा व्यक्तिका ती प्रेम पात्र बन गए। हर व्यक्तिलाई तिनको रोचक र आनंदमय संगति प्रिय थियो। अमीर खुसरोले आफ्नो पुस्तक तुहफतुस्सग्रको भूमिकामा स्वंय लेखेका छन् कि - "ईश्वरको असीम कृपा र अनुकंपाबाट म बारह वर्षको साना अवस्थामा नैं रुबाई कहने लगा जसलाई सुनेर ठूला-ठूला विद्वानसम्म आश्चर्य गरन्थे र तिनको आश्चर्यबाट मेरो उत्साह बढ़न्थ्यो। मलाई र अधिक क्रियात्मक कविता लिखने प्रेरणा मिलती थियो। त्यस समयसम्म मलाई कुनै काव्य गुरु छैन मिल्यो थियो जो मलाई कविताको उच्च शिक्षा दिएर मेरी लेखनीलोई बेचाल चलनाले रोकता। म प्राचीन र नवीन कविहरूका काव्हरूको गहिराई अनि अति गम्भीरताबाट मनन गरेर उनैबाट शिक्षा ग्रहण गरता रह्यो।" यसबाट यो साफ़ स्पष्ट हुन्छ कि कविता गर्ने प्रतिभा खुसरोमा जन्मजात थियो तथा यसलाई उनले स्वंय सीखा, कुनै गुरुबाट छैन। आशु कविता गर्नु तिनको लागि बाँए हाथको खेल थियो।

यो पनि सर्वमान्य छ कि खुसरो सत्रह वर्षको साना आयुमा नैं एउटा उत्कृष्ट कविका रूपमा दिल्लीका साहित्यिक क्षेत्रमा छा गए थिए। तिनको यस अद्भुत काव्य प्रतिभामा तिनको गुरु हज़रत निजामुद्दीन औलियालाई पनि फक्र थियो। इनका मधुर कंथ इनकी सरस एवं प्रांजल कविताको ॠंगार थियो। जस काव्य गोष्ठी अथवा कवि सम्मेलनमा अमीर आफ्नो कविता सुनान्थे त्यसमा एउटा गम्भीर सन्नाटा छिन्थ्यो। निसंदेह अमीर खुसरो दहलवी जन्मजात कवि थिए। इन्होंने कविता लिखने अनि पढ़ने ढंग कुनैबाट छैन सीखा, किन्तु यिनको काव्य गुरु ख़वाजा शमशुद्दीन मानिन्छन्। यसको कारण यो बताइन्छ कि ख्वारिजीले खुसरोका विश्व प्रसिद्ध ग्रन्थ 'पंचगंज' अथवा ख़म्साऐ खुसरोलाई शुद्ध गरेको थियो।

खम्साऐ खुसरो - वा पंचगंज वा खुसरोको पंचपदी।

अमीर खुसरोको विशाल र सार्वभौमिक प्रतिभाले 'आफूाए सुखन' अर्थात काव्य कलाका ईश्वर माने जाने कवि निजामी गंजवीका खम्सका जवाबमा यसलाई लेखेका छन्। यो उनले ६९८ हिज्रीबाट ७०१ हिज्रीका बीच लिखा अथवा (१२९८ ई। - १३०१ ई। तक) यसमा कुल पाँच मसनवीहरू छन् -

(१) मतला उल अनवार - निजामीका 'मखजनुल असरार'को जवाब हो। ६९८ हि। १२९८ ई। (अर्थात प्रकाश निकालने जगह) कवि जामीले यसैका अनुकरणमा आफ्नो तोहफतुल अबरार (राम्रा मानिसहरूको तोहफा) लिखा थियो। यसमा अधिकांश धार्मिक, नैतिक तथा आध्यात्मिक कुराहरू छन्। यसमा खुसरहरूले आफ्नो इकलौती लड़कीलाई सीख दियो हो। उम्र ४५ वर्ष।

(२) शीर अनि खुसरो - निजामीका खुसरो अनि शीरींको जवाब हो। ६९८ हिज्री। सन १२९८ ई। उम्र ४५। खुसरोले प्रेमको पीरलाई तीव्रतर बना दिए हो। यसमा खुसरोले आफ्नो ठूला बेटेलाई सीख दियो हो।

(३) मजनूँ अनि लैला - निजामीका लैला मजनूँको जवाब। ६९९ हिज्री (१२९९ ई। ) उम्र ४६ प्रेम तथा ॠंगारको भावनाहरूको चित्रण।

(४) आइने सिकंदरी - निज़ामीका सिकंदरनामाको जवाब। ६९९ हिज्री। (सन १२९९ ई। ) वीर रस। यसमा सिकंदरे आजम र खाकाने चीनको लड़ाईको विस्तृत वर्णन हो। यसमा खुसरो आफ्नो सबैभन्दा छोटे लड़के को सीख दिन्छन्। यसमा रोजी कमाने, हुनर (कला) सिक्न, मज़हबको पाबंदी गर्न र सच बोलने उ तरक़ीब छ जो उनले आफ्नो ठूला बेटेलाई आफ्नो मसनवी शीरी खुसरोमा दियो हो।

(५) हश्त-बहिश्त - निजामीका हफ्त पैकरको जवाब। (१७०१ हिज्री। १३०१ ई। ) फ़ारसीको सर्वश्रेष्ठ कृति। यसमा इरानका बहराम चोर र एउटा चीनी हसीना (सुन्दरी)को काल्पनिक प्रेम गाथा हो। कहानी विदेशी हो। अत: भारतबाट सम्बन्धित कुराहरू धेरै कम छन्। यसको उ भाग बेहद नैं महत्वपूर्ण छ जसमा खुसरोले आफ्नो बेटीलाई संबोधित गर्न उपदेशजनक कुराहरू लिखी छन्।

अमीर खुसरोले स्वंय आफ्नो गुरुहरूका नामहरूको उल्लेख गरेकोछ जसको उनले अनुसरण गरेकोछ अथवा तिनको प्रत्यक्ष अथवा अप्रत्यक्ष रूपबाट इनमा प्रभाव पड़ा हो। गज़लका क्षेत्रमा सादी, मसनवीका क्षेत्रमा निज़ामी, सूफ़ी र नीति सम्बन्धी काव्यक्षेत्रमा खाकानी र सनाई एवं कसीदेका क्षेत्रमा कमाल यस ्माइल छन्। खुसरोको गज़लहरू त भाव र कलाको दृष्टिबाट यति उत्तम छन् कि ठूला-ठूला संगीतज्ञ तिनलाई गा गा गर्न मानिसहरूलाई आनंद विभोर गरन्थे। उनमा अनेक स्थलहरूमा उदात्त प्रेमका दर्शन हुन्छन्। यी सबै काव्हरूमा काव्यको मनोज्ञ रूप हमा दृष्टिगोचर हुन्छ। खुसरोले स्वयं आफ्नो कविताको अनेक स्थलहरूमा प्रशंसाको हो। ती आफ्नो दीवान गुर्रतुल कमाल (शुक्ल पक्षको पहिलो कलामको रात) (६९३ हिज्री। सन १२९३ ई। तेस्रो दीवान ३४-४३ वर्ष, सबैभन्दा ठूलो दीवान, यसको भूमिका काफ़ी ठूलो एवं विस्तृत हो। यसमा खुसरोले आफ्नो जीवन सम्बन्धी धेरै सी रोचक कुराहरू दियो छन्, कविताका गुण, अरबीबाट फ़ारसी कविताको श्रेष्ठता, भारतको फ़ारसी अन्य देशहरूका मुक़ाबले शुद्ध अनि श्रेष्ठ छन्, काव्य र छन्दहरूका भेद आदि अनेक बातहरूमा प्रकाश डालीएको हो। यस दीवानमा अनि मसनवीहरू, धेरै सी रुबाइयाँ, कते, गज़लहरू, मरसिये, नता र कसीदे छन्। मसनविहरूमा मिफताहुल फ़तूह धेरै प्रसिद्ध हो। मरसिहरूमा खुसरोका बेटे तथा फ़ीरोज़ खिलजीका ठूला लड़के वा साहबज़ादे महमूद ख़ानखानाका मरसिए उल्लेखनीय छन्। एउटा ठूलो नात (स्तुति काव्य : मुहम्मद साहबको स्तुति) छ जो खाकानीबाट प्रभावित ज़रुर छ तर आफ्नो अनोखा अनि नया अंदाज लागि हो। कसीदहरूमा खुसरोको सबैभन्दा अधिक प्रसिद्ध क़सीदा 'दरियाए अबरार' (राम्रा मानिसहरूको नदी) यसैमा हो। यसमा हज़रत निजामुद्दीन औलियाको तारीफ़ हो। अन्य कसीदे जलालुद्दीन र अलाउद्दीन खिलजीबाट सम्बन्धित हो। यसमा अरबी - र तुर्की शब्दहरूको प्रयोग हो।)

अमीर खुसरो गुर्रतुल कमालको भूमिकामा गर्व से, शानबाट लिख्दछन् -

"जब म केवल आठ बरसको थियो मेरी कविताको तीव्र उड़ाने आकाशलाई छू रहीं थिए तथा जब मेरे दूधका दाँत गिर रहे थिए, त्यस समय मेरे मुखबाट दीप्तिमान मोती बिखरन्थे।" यही कारण छ कि ती शीघ्र नैं तूत-ए-हिन्दका नामले मशहूर हो गए थिए। यो नाम खुसरोलाई ईरान देशका मानिसहरूले दिए हो। हरू त खुसरोमा प्रतिभा नैसर्गिक थियो तथापि कवितामा सर्वत: सौंदर्य र माधुर्य ख़वाजा निजामुद्दीन औलियाका वरदानको पनि परिणाम मानिन्छ। उनैका प्रभावबाट खुसरोका काव्यमा सूफ़ी शैली एवं भक्तिको गहिराई तथा प्रेमको उदात्त व्यंजन उपलब्ध हुन्छ। वास्तवमा औलिया साहबका आर्शीवादले तिनलाई ईश्वरीय दूत नैं बना दिए थियो। इतना असीमित अनि गहिरो प्रेम।

अमीर खुसरो बहुमुखी प्रतिभा संपन्न व्यक्ति थिए। ती एउटा महान सूफ़ी सन्त, कवि (फारसी अनि हिन्दवी), लेखक, साहित्यकार, निष्ठावान राजनीतिज्ञ, बहुभाषी, भाषाविद्, इतिहासकार, संगीत शास्री, गीतकार, संगीतकार, गायक, नृतक, वादक, कोषकार, पुस्तकालयाध्यक्ष, दार्शनिक, विदूषक, वैध, खगोल शास्री, ज्योतषी, तथा सिद्ध हस्त शूर वीर योद्धा थिए। सन १२७३ ई।मा खुसरो जब बीस वर्षका थिए तब ११३ वर्षको आयुमा तिनको नाना एमादुलमुल्क रावत अर्ज़को स्वर्गवास भयो। यस्ता समयमा जब कि खुसरोलाई यति अधिक लोकप्रियता मिल रही थियो, तिनको नानाका देहावसानबाट तिनलाई जीवनको एउटा अति प्रचण्ड आघात पहुँचा किनभनें तिनको वालिद त पहिला नैं परलोक सिधार चुके थिए। अब खुसरोलाई आफ्नो रोज़ी रोटीको चिन्ता भएको हो। अत: अब तिनलाई आफ्नो लागि एउटा स्थाई रोज़गार खोजनेमा विवश होना पड़ा। शीघ्र नैं खुसरोलाई एउटा स्नेही र उदारचेता संरक्षक प्राप्त भयो। यी थियो दिल्लीको सुलतान गयासुद्दीन बलबनको भतीजा अलाउद्दीन मुहम्मद किलशी खाँ उर्फ़े मलिक छज्जू। (सन १२७३ ई। कड़ा इलाहबादको हाकिम) यी आफ्नो वीरता र उदारताका लागि विख्यात थियो। यसको वीरताका चर्चे सुनेर र वर्चका दवाबका कारणवश प्रसिद्ध र शक्ति संपन्न मंगोल हलाकूले त्यसलाई आधा इराकको गर्वनरी प्रस्ताव दिए थियो र त्यसको स्वीकृति चाही थियो। अमीर खुसरोले त्यसलाई एउटा आदर्श व्यक्ति तथा शासक पाए र दुई वर्ष ती त्यसको राजदरबारमा शान बने रहे। मलिक छज्जू पनि खुसरोबाट ठूलो कृपा र प्रेमको व्यवहार गर्थ्यो। एउटा बार अमीर खुसरो त्यसको दरबारमा धेरै नैं देरबाट पहुँचे। बादशाह धेरै गुस्सेमा थियो किनभनें केही चुगलखोर अनि खुसरोबाट जलने भएका दरबारिहरूले खुसरोका ख़िलाफ़ बादशाहका कान भर दिए थिए। यी दरबारिहरूले बादशाहलाई भड़का दिए कि अचेल खुसरो आफ्नो गुरु निजामुद्दीन औलियाको सेवामा अधिक समय व्यतीत गर्दछन् र राजदरबारबाट तिनलाई कुनै मतलब छैन। बादशाहले जरा सख्तीबाट खुसरोबाट दरबारमा देरबाट आउने कारण पुछा। खुसरोले आफ्नो विनोद प्रिय, चुलबुले स्वभाव अनि हाज़िर जवाबीको सबूत दे्दै तुरन्त बादशाहको तारीफ़ र प्रश्नका जवाबमा एउटा फ़ारसीको चुलबुला अनि हास्यजनक क़सीदा सुनाया। यी छ -

"सुभा राव गुफ्तम कि खुर्शीद अद खुजास्त, आस्मां रुहे मलिक छज्जो नमोद।"

अर्थात - आज जब म घरबाट दरबारका लागि बाहर निकला त मेरी सुबहबाट मुलाक़ात हो गई। मने सुबहबाट पूछा कि बता तेरा सूर्य कहाँ छ? त आसमानले मलाई मलिक छज्जूको सूरत देखिा दी।" यो वाक़या कसीदेका रूपमा सुनेर बादशाहका चेहरेमा अचानक नैं मुस्कुराहट आ गई र त्यसका सारा गुस्सा काफ़ेूर भयो। दरबारिहरूका मुखबाट पनि वाह निकली। अमीर खुसरोबाट जलने भएका समस्त दरबारी धेरै नैं मायूस भए तथा हतप्रभ रह गए। बादशाहले प्रसन्न भएर अमीर खुसरोलाई दरबारमा देरबाट आउनका लागि माफ़ नैं छैन गरे तर यस हास्यजनक क़िस्सेलाई सुनाएर हँसानका लागि इनाम पनि दिए। मलिक छज्जूका राजदरबारमा खुसरो केवल दुइ वर्ष नैं टिक पाए। भयो यूँ कि एउटा रात शहनशाह हिन्दुस्तान गयासुद्दीन बलबनको बड़ साहबज़ादा, 'बुगरा खाँ' मिलने आया मलिक छज्जूबाट। त्यसले तत्काल फ़रमाइश की, "मेरे अज़ीज़ भाई छज्जू तिम्रो ठूलो नाम हो। अरे एकबाट एउटा नामवर तिम्रो सामने गर्दन झुका गर्न बैठ्दछ। सूरमाँ, गवैये र शायर पनि। हामी पनि त केही यसको झलक हेर्नुहोस्।" यो सुनेर मलिक छज्जूले हुक्म दिए - "यमीनुद्दीन खुसरो आफ्नो कलाम पेश गर्नुहोस्, हाम्रो मेहमाने अजीजका सामने"। तब अमीर खुसरोले आफ्नो एउटा ताजा फ़ारसीको गज़ल सुनाई - "सर यी खदुदु जुई न दौरतको तिदौरी। यी नरगिसी जौबई न दौलत कि तिदौरी। इ नुश्दै अमा जुल खबमा श्यास खरामा यी हल्केई गेसूई न दौरतको तिदौरी।"

अर्थात - तेरी यी नरगिसी आँखाहरू र काली हसीन जुल्फहरूका अघि दौलत के चीज हो। यो मधुर अनि गर्णप्रिय गज़ल सुनेर बुगरा खाँ बोला - "वाह ! अरे यस्ता हीरे लागि बैठे हो जाने ब्रादर। अरे यस्ता आबदार हीरे मोती त हाम्रो खजानेमा पनि छैन। हामी धेरै ख़ुश भए। अशर्किफ़हरूको यी थाल हाम्रो तर्फबाट शायर खुसरोलाई ससम्मान दिए जाए। खुसरो अहिले त हामी सफ़रमा छन्, आफू नैं मेहमान छन्। कहिले हाम्रो तरफ़ समाना आओ त तिमीलाई र पनि इनाम द्नेछ्न्। किन मेरे भाई छज्जो तिमीलाई नागवारा त छैन गुकेही कि तिम्रो दरबारी शायरलाई हाम्रो सरकारको तर्फबाट इनाम दिए जाए। र वो पनि तुम्हारी उपस्थितगीमा तथा तुमसे बिना पूछे।" माथिबाट त मलिक छज्जूले कह दिए कि त्यसलाई नराम्रो छैन लगामा भित्रबाट त्यसलाई अमीर खुसरोमा बेहद गुस्सा आया कि त्यसको दरबारमा बिना त्यसको इजाज़तका अमीर खुसरोले अर्को सरकारबाट ईनाम लिया। कड़ाका हुने सूबेदार मलिक छज्जूको कड़ी नज़रहरू अमीर खुसरोले पहचान ली थिए। यसबाट पहिला कि मलिक छज्जूका गुस्ले गरिंदै तीर, खुसरोलाई निशाना बनाता, ती तीरको प्रकार त्यसको कमानबाट निकल गए। र सीधै बलबनका छोटे लड़के बुगरा खाँ (सन १२७६ ई। )का यहाँ गए जो मुलतान (पंजाब)का निकट सामानामा बलबनको छावनीको शासक अनि संरक्षक थियो जो अब उपस्थिता दौरमा पटियाला (पंजाब)मा हो। बुगरा खाँले अमीर खुसरोलाई आफ्नो 'नमीदे खास' (मित्र) बना गर्न रखा। बुगरा खाँले खुसरोलाई बुलबले-हजार-दास्तानको उपाधि दी। मौज़-मस्ती, शरो-शायरी, किताबखानी र शग्ले जवानीका रात-दिन चल रहे थिए कि अचानक नैं बंगालबाट बगावतको खबर आई। बुगरा खाँले भने - "सामाने शफरलाई रुख गरो। तख््दै देहलीबाट यो हुक्म पहुँचा छ कि पंजाबको फौजले गर्न बंगाल पहुँचो। हामी आफू लश्करले गर्न जानुहुनेछ। शायर खुसरो साथ जाऐगा। फेरि सामानाबाट लखनऊतर्फ कूच रहन्छन्।" मैदाने जंगमा भयंकर युद्ध भयो। जति जबरदस्त बगावत थियो उतनी नैं बेरहमीबाट कुचली गयी। देहली र पंजाबको फौजहरूले खड़ा खेत जला दिए। बागिहरूलाई गधेको खालमा भरवाएर सरे बाज़ार जलाइएको हो। फाँसीहरू, कत्लगाहहरू भएको हो। आफू शहज़ादा बुगरा खाँले आफ्नो पिता बलबनबाट यस बेदर्द, चीड़-फाड़ र अंधाधुंध लूटमारको शिकायत गरे अमीर खुसरोले आफ्नो जिंदगीमा पहिलो पल्ट इतने गरीबबाट जंगलाई देखा तथा त्यसको दर्दलाई गहिराईबाट महसूस गरे। उनले ठूला पैमानामा तबाहीलाई महसूस गरे। एउटा कलाकार, शायर, लेखकका नाँदै तिनको नाजुक अनि भावुक दिललाई धेरै दुख भयो। परन्तु खुसरोका होंठ सिले रहे। यस दर्दनाक मंमा खुसरोले केही छैन लिखा। तिनको लेखनी मौन रह्यो। खुसरो जस्तै प्रेमी जीवलाई शायरीको कहाँ होश था? यस खूनी मं मा। लखनौतीमा विजय प्राप्त गर्नका पश्चात बलबनले बुगरा खाँलाई लखनौती अनि बंगालको मार्शल लौ (एडमिनिस्ट्रेटर) मुकरर्र गरका त्यहीं छोड़ दिए। शाहजादेलाई सलाह र राय देनका लागि प्रसिद्ध कवि शमशुद्दीन दबीरलाई नियुक्त गरिएको थियो। त्यसले अनि बुगरा खाँले दरबारी शायर खुसरोलाई धेरै रोका मगर वो हज़ार बहाने गरका शाही लश्करका साथ दिल्ली चले आए। आफ्नो सामान्या दौलत नाज र गुरु निजामुद्दीन औलियाका कदमहरू मा। खुसरोले बुगरा खाँ र कलशी खाँको शत्रुताका कारण वहाँ रहना उचित न समझा र तत्काल सरकारी सेनाका साथ दिल्ली चले आए। दिल्लीमा यस विजयको खुशीमा घर-घर दीप जलाए गए थिए। स्वंय अमीर खुसरो आफ्नो एउटा दीवान मा, यस विषयमा विस्तारबाट लिख्दछन् कि - "माँको ममता, गुरुको आध्यात्मिक लगाव, र देहलीको मोहब्बत, गंगा-जमुनाका किनार मलाई हर जगह से, हर एउटा कदरदानबाट खहरूच लाती थियो। मेरी शायरी त उड़ी फिरती थियो र म आफू उड़ फेरि गरि दिओस्हली वा पटियाल चला आन्थ्यो। मगर आखिर घर बढ़ा, खर्चे बढ़े, र दरबारी आना-बान अनि ठाट-बाटका त कहने नैं क्या?"

इस दौरान अमीर खुसरोको मित्रा हसन सिज्जी देहलवीबाट भएको हो। हसन पनि फारसीमा किवता गर्थ्यो। त्यसको नानबाईको दुकान थियो। उ खुसरोको प्रकार रईस छैन थामा र पनि खुसरोले त्यसको नैसर्गिक गुण देख गर्न त्यो भन्दा मित्रता गरे यी जग प्रसिद्ध कृष्ण र सुदामाको मित्रताबाट कुनै पनि प्रकार कम न थियो। समय-समयमा खुसरोले आफ्नो मित्रका लागि कपट सहे। यसको ज़िक्र अघि रहन्छन्। पहिला यो हेर्नुहोस् कि यो मित्रता अनि मुलाकात कसरी भएको? हसन आफ्नो दुकानमा रोटीहरू बेच रह्यो थियो। तँदूरबाट गरम-गरम गदबादी रोटीहरू थालमा आ रहीं थिए। ग्राहक हाथहरू हाथ खरीद रहे थिए। अमीर खुसरो दुकानका सामनाले गुजरे त तिनको दृष्टि हसन सिज्जीमा पड़ी। अमीर खुसरो बचपनबाट नैं हँसी-मज़ाक़ अनि शरारतमा आनंद लिने भएका बेहद नैं विनोद प्रिय व्यक्ति थिए। उनले हँस्दै हसनबाट पूछा - 'नानबाई रोटीहरू के भाव दियो छन्?' हसनले पनि धेरै सोच समझ गर्न तत्काल उत्तर दिए - 'म एउटा पलड़ेमा रोटी रखता हूँ र ग्राहकबाट कहता हूँ अर्का पलड़ेमा सोना रख। सोने पलड़ा झुक्दछ त रोटी ख़रीददारलाई देता हूँ।' खुसरोले प्रश्न गरे कि ग्राहक गरीब छ भनेंब? हसनले बेहद नैं सहजताबाट जवाब दिए - 'तब आर्शीवादका बदले रोटी बेचता हूँ।' यस प्रश्नोत्तरका परिणामस्वरूप हसन र खुसरोमा यस्तो घनिष्ठ अनि अटूट मित्रता भएको कि ती जन्म भर साथ-साथ रहे। शरीर दुई थिएमा आत्मा एक। यस मित्रताका लागि खुसरोलाई अनेक लांछन सहने पड़ेमा मित्रतामा कुनै प्रकारको कुनै कमी न आई। दुइटै मित्रहरूलाई गयासुद्दीन बलबनका दरबारमा उच्च स्थान मिल्यो।

प्रारम्भिक दिनहरूमा खुसरोले बलबनको प्रशंसामा अनेक कसीदे लिखे। दिल्ली लौटनेमिएकोसुद्दीन बलबनले आफ्नो जीतका उपलक्ष्यमा उत्सव मनाया। त्यसका ठूलो लड़का सुल्तान मोहम्मद अहमद (मुल्तान, दीपालपुरको सरहदी छावनी) पनि उत्सवमा सम्मलित भयो। खुसरोलाई अब अर्का आश्रयदाताको ज़रुरत थियो। उनले सुल्तान मुहम्मदलाई आफ्नो कविता सुनाई। त्यसले खुसरोको कविताहरू धेरै इच्छाको र तिनलाई आफ्नो साथ मुलतानले गया। यो सन १२८१को वाक़या हो। वहाँ सिंधका रास््दै सूफ़िहरू, दरवेशहरू, साधुहरू र कविहरूको राम्रो आना जाना थियो। मुल्तानमा पंजाबी-सिन्धी बोलीहरू मिली-जुली चलती थिए। खुसरोले यहाँ लगभग पाँच साल शायरी र संगीतका नए-नए तजुर्बे गरे। शहज़ादेको परख गज़बको थियो। हर कमालको जी खोल गर्न तारीफ़ गरता, दिल बढ़ान्थ्यो। सुल्तान मोहम्मदले ईरानका प्रसिद्ध फ़ारसी कवि शेख़ सादीलाई आफ्नो दरबारमा आउनका लागि सामान्यंत्रित गरे। शेख़ सादीले आफ्नो वृद्धावस्थाका कारण आउनेमा असमर्थता व्यक्तको र भने कि हिन्दुस्तानमा अमीर खुसरो जस्तो कमालको शायर उपस्थित हो। तिनको जगह अत: खुसरोलाई बुलाया जाए। खुसरोका लागि सादीको यो सिफ़ारिश तिनको महानताको नैं परिचायक हो। यसबाट ठेगाना चल्दछ कि त्यस समय खुसरोको ख्याति अनि प्रसिद्धि दूर-दूरसम्म फैली थियो। बीचमा खुसरो प्रति वर्ष दिल्ली आउँदै जाँदै रहे। अंतिम वर्ष मंगोलहरूका एउटा लश्करले अचानक नैं हमला गरिदिए। बादशाहका साथ अमीर खुसरो पनि आफ्नो मित्र हसन सिज्जीका साथ लड़ाईमा सम्मलित भए। कितनी रोचक कुरा छ कि एउटा शायर युद्धका मैदानमा जंग लड़ रहेकोछ। भन्दछन् कि अमीर खुसरो जंगका मैदानमा एउटा हाथमा तलवार त अर्का हाथमा किताबदान लागि ठूलो शानबाट निकला गरन्थे। खैर, यस युद्धमा दुश्मनको ताक़तको ठेगाना धेरै देरबाट चला। हिन्दुस्तानी फ़ौज बेख़बरीको शिकार हो गई। हवा पलट गई। शाहज़ादा जंगका मैदानमा मारिएको हो। खुसरो र हसन पनि मैदाने जंगमा गिरफ्तार भए। एउटा मंगोल सरदार खुसरोलाई घोड़ेका पछि दौड़ाता भयो र फेरि घसीटता भयो हिरात र बलखले गया। वहाँ खुसरोलाई क़िलेमा बंदी बना लिइएको हो। कारागारमा रहँदै समय खुसरोले अनेक शोक गीत (मर्सिये) लिखे जसमा मंगोलहरूका साथ युद्ध गर्दै समय राजकुमार सुलतान मोहम्मदको वीरतापूर्ण मृत्युको उल्लेख थियो। खुसरोले आफ्नो कारावास कथा ठूलो नैं मार्मिक शैलीमा लिखी छ - "शहीदहरूका रक्तले जलको प्रकार धरतीलाई लीप दिए। क़ैदिहरूका चेहरहरूलाई रस्सिहरूबाट यस प्रकार बाँध दिए जस्तै हारमा फूल गूँदे जान्छन्। ज़ीनका तस्महरूको गाँठबाट तिनको सिर टकरान्थे र लगामका फन्देमा तिनको गर्दन घुटती थियो। मलाई जल प्रवाहका समान तेज़ीबाट भागना पड़ा र लम्बी यात्राका कारण मेरे पैरहरूमा बुदबदहरूको प्रकार फफोले उठ आए तथा पैर छलनी हो गए। यी मुसीबतहरूका कारण जीवन तलवारको मूठको प्रकार कठोर जान पड़ने लगा। र शरीर कुल्हाड़ीका हत्थेका समान सूख गया।" दुई वर्ष पश्चात कुनै प्रकार आफ्नो कौशल र साहसका बलमा अमीर खुसरो शत्रुहरूका चुंगलबाट छूट गर्न वापस दिल्ली लौटे। लौटनेमा ती गयासुद्दीन बलबनका दरबारमा गए र सुलतान मोहम्मदको मृत्युमा ठूलो गरुण मर्सिया पढ़ा। यसलाई सुनेर बादशाह इतना रोये कि तिनलाई बुखार आए र तीसरे दिन त्यसका देहांत भयो। (सन १२८७)।

यस पश्चात खुसरो दिल्लीमा छैन रहे। आफ्नो सामान्याका नजीक पटियाली ग्राम चले गए। वहाँ केही समय चिंतनमा बिताया। स्वंय खुसरो लिख्दछन्-"म यिनैं अमीरहरूको सोहबतबाट कट गर्न सामान्याका साएमा रह्यो। दुनियादारीबाट आँख मूँद गर्न गरमा गरम गजल लिखी, दोहे लिखे। आफ्नो भाईका कहनाले पहिलो दीवान तोहफतुस्सिग्र त तैयार हो चुका थियो। अर्को दीवान वस्तुल हयात (जिंदगीका बीचको भाग - ६८४ हिज्री सन १२८४) पूरा गर्नमा लगा थियो। एउटा तरफ किनार पड़ा भयो दिलहरूलाई गरमाने गजलहरू लिखता रहन्थ्यो। राग-रगानीहरू बुझान्थ्यो।" वसतुल हयातमा १८-२४ वर्ष र बत्तीसबाट तैंतीस सालको उम्र सम्मको कलाम हो। कसीदे ज्यादातर सुलतान मोहम्मद, ह। निजामुद्दीन औलिया, कशलू खाँ, बलबन, कैकुबाद, बुगरा खाँ, शमशुद्दीन दबीर तथा जलालुद्दीन खिलजीको तारीफमा छन्। सुल्तान मोहम्मदमा मर्सिया पनि हो। कसीदहरूमा खाकानी र कमाल अस्फहानीको काव्य शैलीलाई अपनाने कोशिश गरिएको हो।

यस पछि सन १२८६ ई।मा खुसरो अवधका गवर्नर (सूबेदार) खान अमीर अली सृजनदार उर्फ हातिम खाँका यहाँ दुई वर्षसम्म रहे। यहाँ खुसरोले यिनैं अमीरका लागि 'अस्पनामा' नामक पुस्तक लिखी। खुसरो लिख्दछन् - "वाह के सादाब सरजमीं छ यी अवध गरे दुनिया जहानका फल-फूल उपस्थित। कसरी राम्रा गुलियो बोलीका मानिस। गुलियो अनि रंगीन तबियतका इंसान। धरती खुशहाल जमींदार मालामाल। अम्माको खत आया थियो। याद गरेकोछ। दुई महिने भए पाँचवा खत आए। अवधबाट जुदा हुनेलाई जी त छैन चाहता मगर देहली मेरो वतन, मेरो शहर, दुनियाको अलबेला शहर र फेरि सबैभन्दा बढ़कर सामान्याको साया, जन्नतको छाँव। उफ्फो ओ दुई साल निकल गए अवध मा। भई धेरै भयो। अब म चला। हातिमा खाँ दिलो जानबाट तिम्रो शुक्रिया मगर म चला। जरो माल पाए, लुटाया, खिलाया, मगर म चला। वतन बुलाता धरती पुकार्दछ। अबसम्म अमीर खुसरोको भाषामा बृज अनि खड़ी (दहलवी)का अतिरिक्त पंजाबी, बंगला र अवधिको पनि चाश्नी आ गई थियो। अमीर खुसरोको यस भाषाबाट नेपालीका भावी व्यापक स्वरूपको आधार तैयार भयो जसको सशक्त नींवमा आजको परिनिष्ठित नेपाली खड़ी हो। सन १२८८ ई।मा खुसरो दिल्ली आ गए र बुगरा खाँका नौजवान पुत्र कैकुबादका दरबारमा बुलाए गए। कैकुबादको पिता बुगरा खाँ बंगालको शासक थियो। जब त्यसले सुना कि कैकुबाद गद्दीमा बैठनेका पछि स्वेच्छाचारी र विलासी भयो छ त आफ्नो पुत्रलाई सबक सिखानका लागि सेनाले गर्न दिल्ली पहुँचा। तर यसै बीच अमीर खुसरोले दुइटैका बीच शांति संधि गरानेमा एउटा महत्वपूर्ण भूमिक निभाई। यसै खुशीमा कैकुबादले खुसरोलाई राजसम्मान दिए। खुसरोले यसै सन्दर्भमा किरानुस्सादैन (दो शुभ सिताराहरूको मिलन) नामले एउटा मसनवी लिखी जो ६ मासमा पूर्ण भएको हो। (६८८ हिज्री। सन १२८८ उम्र ३५ वर्ष, मूल विषय छ बलबनका पुत्र कैकुबादको गद्दीमा बैठना, फेरि पिता बुगरा खाँबाट झगड़ा र अंतमा दुइटैमा समझौता। त्यस समयका रहन सहन, तत्कालीन इमारतहरू, संगीत, नृत्य आदि कि चित्रण। यसमा दिल्लीको विशेष रूपबाट तारीफ हो। अत: यसलाई मसनवी दर सिफत-ए-देहली पनि भन्दछन्। शेरहरूको भरमार हो। अमीर खुसरो आफ्नो यस मसनवीमा लिख्दछन् कि कैकुबादलाई तिनको गुरु निजामुद्दीन औलियाको नाम पनि सुनना इच्छा छैन थियो। खुसरो अघि लिख्दछन् - "क्या तारीखी वाकया भयो। बेटेले अमीरहरूको साजिशबाट तख्त हथिया लिया, बापबाट जंगलाई निकला। बापले तख्त त्यसैलाई सुपुर्द गरिदिए। बादशाहको क्या? आज छ कल छैन। यस्तो केही लिख दिएका छन् कि आज पनि लुत्फ दे र कल पनि जिउँदो रहे। आफ्नो दोस्तहरू, दुश्मनहरू की, शादी की, गमी की, मुफलिसहरू र खुशहालहरू की, यस्तो-यस्तो रंगीन, तस्वीरहरू मने यसमा खहरूच दियो छ कि रहती दुनियासम्म रह्नेछ। कैसा इनाम? कहाँका हाथी-घोड़े? मलाई त फिक्र छ कि यस मसनवीमा आफ्नो पीरो मुरशिद हजरत ख्वाजा निजामुद्दीनको जिक्र कसरी पिरोऊँ? मेरे दिलका बादशाह त त्यही छन् र त्यही मेरी यस नज्ममा न होउन्, यो कसरी हुन सक्छ? ख्वाजाबाट बादशाह खफा छ, नाराज छन्, दिलमा गाँठ छ, जल्दछ। ख्वाजा निजामुद्दीन औलियाले शायद यसै ख्यालबाट त्यस दिन भने हुनेछ कि देखा खुसरो, यी न भूलो कि तिमीदुनियादार पनि हो, दरबार सरकारबाट आफ्नो सिलसिला बनाए रखो। मगर दरबारबाट सिलसिला के छसियत यस गरे तमाशा छ, आज केही कल केही।" खुसरोलाई किरानुस्सादैन मसनवीमा मलिकुश्ओराको उपाधिबाट विभूषित गरिएको हो। सन १२९०मा कैकुबाद मारिएको र गुलाम वंशको अंत भयो।

बीचमा केही समयका लागि शमशुद्दीन कैमुरस बादशाह बनामा अंतत: सत्तर वर्षीय जलालुद्दीन खिलजी सन १२९०मा दिल्लीका तख़तमा आसीन भयो। खुसरोबाट यसको सम्बन्ध पहिलाबाट नैं थियो। इन्होंने पनि आफ्नो दरबारमा खुसरोलाई सम्मान दिए। यी प्रेमबाट खुसरोलाई हुदहुद (एक सुरीला पक्षी) कह गर्न पुकारन्थे। इन्होंने अमीरको पदवी खुसरोलाई दी। अब अबुल हसन यमीनुद्दीन 'अमीर खुसरो' बन गए। इनका वज़ीफ़ा १२,००० तनका सालाना तय भयो र बादशाहका यी ख़ास मुहासिब हो गए। जलालुद्दीन सत्य, निष्ठा, साधु प्रकृति, विधा एवं कला प्रेमी तथा पारखी थियो। फ़ारसी कवि ख़वाजा हसन, संगीतज्ञ मुहम्मद शाह, इतिहासकार जियाउद्दीन बरनी, संगीतज्ञाहरू फुतूहा, नुसरत नर्तकी, शम्शा खातून र तुर्मती आदिको तिनको दरबारबाट सम्बन्ध थियो। जालालुद्दीनको तारीफ़मा अमीर खुसरोले कसीदे लिखे जो गुर्रतुल कमालमा छन्। खुसरोले आफ्नो प्रसिद्ध मसनवी मफ्ताहुल फ़तूह (विजहरूको कंजी) (६९० हिज्री/ सन १२९० ई। , उम्र ३७मा जलालुद्दीनको चार विजहरूको वर्णन, मलिक छज्जूको बगावत र त्यसको सजा, अवधको जीत, मुगलहरूलाई हराना, छाइनको विजय आदिको वर्णन हो। यसमा शेरहरूको भरमार हो। जलालुद्दीन खिलजीले खुसरोलाई मुसहफदार (प्रमुख लाइब्रेरियन) र क़ुरानको शाही प्रतिको रक्षक बना दिए। जलालुद्दीनले आफ्नो यस अधिक आयुमा पनि आफ्नो रुचिहरूलाई छैन बदला थियो। खुसरो हर शाम त्यसको महफ़िलमा एउटा गज़ल प्रस्तुत गर्दै र जब साक़ी जाम भर देता, सुन्दर किशोरी ललनाहरू नृत्य गर्न लगती त अमीर खुसरोको गज़लहरू मधुर स्वर लहरिहरूमा उच्चारित हो उठतीं। तर यसका बावजूद पनि खुसरो आफ्नो सूफ़ी भएका पक्षबाट पूर्णत: न्याय गरते। खुसरो अपेक्षाकृत एउटा धार्मिक व्यक्ति थिए। उनैका एउटा कसीदेबाट यो विदित हुन्छ कि ती मुख्य-मुख्य धार्मिक नियमहरूको पालन गरन्थे, नमाज पढ़न्थे तथा उपवास रखन्थे। ती शराब छैन पीन्थे र न नैं त्यसको आदि थिए। बादशाहहरूको अय्याशीबाट उनले आफ्नो दामनलाई सदा बचाए रखा। ती दिल्लीमा नियमित औलिया साहबको ख़ानक़ाहमा जान्थे र पनि ती नीरस सन्त छैन थिए। ती गान्थे, हँसन्थे, नर्तकिहरूका नृत्य एवं गायनलाई पनि देखन्थे र सुनन्थे, तथा शाहहरू र शहजादहरूको शराब-महफ़िलहरूमा भाग ज़रुर लेन्थे मगर तटस्थ भावबाट। यो कथन खुसरोका समकालीन इतिहासकार जियाउद्दीन बरनीको हो। खुसरो अबसम्म आफ्नो जीवनका अड़तीस बसंत देख चुके थिए।

इस बीच मालवामा चित्तौड़मा रणथम्भोरमा बगावतको ख़बर बादशाह जलालुद्दीनलाई एउटा सिपाहीले ला गर्न दी। बगावतलाई कुचलनका लागि बादशाह स्वंय मैदाने जंगमा गया। बादशाहले जानाले पूर्व भरे दरबारमा ऐलान गरे-' हामी युद्धलाई जानुहुनेछ। तलवार र साज़हरूको झंकार साथ जाएगी। कहाँ छ वो हमारा हुदहुद। वो शायर। वो पनि हाम्रो साथ रह्नेछ सायेको प्रकार। किन खुसरो?' खुसरो आफ्नो स्थानबाट उठ खड़ा भए र बोले-"जी हुजूर। तपाईंको हुदहुद सायेको प्रकार साथ जानेछ। जब हुक्म हुनेछ चहचहाउँनेछ सरकार। जब तलवार र पायल दुइटैको झंकार थम जान्छ, जम जान्छ तब शायरको नगमा गूँजान्छ, कलमको सरसराहट सुनाई दिन्छ। अब जो म आँखाहरू देखी लिखूँगा वो कल सैक्ने सालसम्म आउने आँखाहरू हेर्नुहोस्गी हुजूर।" बादशाह ख़ुश भए र बोले-शाबाश खुसरो। तुम्हारी बहादुरी र निडरताका के कहने। मैदाने जंग र महफ़िलहरू रंगमा हरदम उपस्थित रहना। तिमीको हामी अमीरको ओहदा दिन्छन्। तिमीहाम्रो मनसबदार हो। बारह सौ तनगा सालाना आजभन्दा तुम्हारी तन्ख्वा हुनेछ।

सन १२९६ ई।मा अलाउद्दीन खिलजीले राज्यका लोभ र लालचमा आफ्नो चाचा जलालुद्दीन खिलजीको हत्या गर्न दियो र दिल्लीको राज सिंहासन हड़प लिया। स्वंय अमीर खुसरोले एउटा इतिहासकारका नाँदै आफ्नो ग्रंथमा यसको वर्णन यस प्रकार गरेकोछ-"अरे केही सुना अलाउद्दीन खिलजी सुलतान बन बैठा। सुलतान बननाले पहिला यसले क्या-क्या नयाँ गरतब देखिाए। हाँ त्यहीं कड़ाबाट देहलीसम्म सड़कका दुइटै तरफ़ तोपहरूबाट दीनार र अशर्किफ़याँ बाँटता आया। मानिस भन्दछन् अलाउद्दीन ख़ून बरसाता भयो उठा र ख़ूनको होली खेलता भयो तख़्दै शाहीसम्म पहुँच गया। हाँ भई, खल्के आफूालाई राजा प्रजालाई देखो। मानिस अशर्किफ़हरूका लागि दामन फैलाए लपके र ख़ूनका धब्बे भूल गए। हे लक्ष्मी सब तेरी माया हो।" अलाउद्दीन रिश्तेमा जलालुद्दीनको भतीजा र दामाद थियो। अलाउद्दीनले खुसरोका प्रति ठूलो उदार दृष्टिकोण अपनाए। खुसरोले त्यस कालको ऐतिहासिक घटनाहरूको आँखाहरू देखा उल्लेख आफ्नो गद्य रचना खजाइनुल फतूह (तारीखे-अलाई, ६९५ हिज्री/७११ हिज्री, कन १२९५-सन-१३११ ई। सम्मको घटनाहरू। अर्थात फ़तहहरूको ख़ज़ाना। (इस ग्रंथमा देवगिरी, देहली, गुजरात, मालवा, चितौड़ आदिका आक्रमणहरू एवं विजहरूको वर्णन हो। साथ नैं अलाउद्दीनको शासन प्रबंध, भवन निर्माण, जनताको सुख शांति हेतु त्यसको द्वारा गरियो यत्न आदिको उल्लेख हो।

अमीर खुसरोको विशाल र सार्वभौमिक प्रतिमाले 'आफूाए सुखन' अर्थात 'काव्य कलाका ईश्वर माने जाने कवि निजामी गंजवीका खम्सको जवाब लेखेका छन्। जो खम्साए खुसरोका नामले मशहूर हो। खम्सको अर्थ छ पाँच। खुसरोले यो उनै छन्दहरू मा, उनै विषयहरूमा लेखेका छन्। खुसरो आफ्नो यस खम्सेलाई निजामीका खम्सेबाट राम्रो मान्दछन्। केहीले यसलाई एउटा शेरलाई निजामीका पूरा खम्सेबाट राम्रो मानेको हो। यसलाई पंचगंज पनि भन्दछन्। यसमा कुल मिलाएर १८,००० पद छन्। केही मानिस यो पनि मान्दछन् कि यसलाई खुसरोले सुलतान अलाउद्दीन खिलजीका कहनेमा लेखेका छन्। यसमा बादशाहहरूको प्रशंसा पनि हो।

यति मात्र होइन यसमा खुसरोले आफ्नो कवि उचित गर्तव्हरूको पालन गर्दै अलुउद्दीन जस्तै धर्माद, सनकी, जालिम अनि हठी बादशाहलाई जनताको भलाई र उदारताको व्यवहार गर्ने सुझाव दिए हो। एउटा स्थानमा खुसरोले लेखेका छन् कि जब आफूाले तुझे यो शाही तख्त प्रदान गरे त तुझे पनि जनताका कल्याणको ख्याल रखान चाहिन्छ। ताकि तू पनि प्रसन्न रहे र आफूा पनि तुझसे प्रसन्न रहे। यदि तू आफ्नो खास मानिसहरूमा कृपा गर्दछ त गर्न किन्तु उन मानिसहरूको पनि उपेक्षा मत गर्न जो मानिस बेचारे भूखे-प्यासे सो्दछन्। खुसरोको जलालुद्दीन खिलजी जस्तै बादशाहहरूलाई यस्तो हिदायद गर्नु निश्चित नैं खुसरोका नैतिक बलको प्रतीक छ तथा तिनको दिलेरीको पिरचायक हो। अमीर खुसरोले आफ्नो पंचगंज ६९८ हिज्रीबाट ७०१ हिज्रीका बीच लिखा अथवा सन १२९८ ई। बाट १३०१ ई। तक। यसमा पाँच मसनवीहरू छन्। यी खुसरोको पंचपदी पनि भन्दछन्। यी यस प्रकार छ -

(१) मतला-उल-अनवार : निजामीका मखजनुल असरारको जवाब हो। (६९८ हि। /सन १२९८ ई। ) अर्थात प्रकाश निकलने जगह। उम्र ४५ कवि जामीले यसैका अनुकरणमा आफ्नो 'तोहफतुल अबरार' (राम्रा मानिसहरूको तोहफा) लिखा थियो। यसमा खुसरोले आफ्नो इकलौती लड़कीलाई सीख दियो छ जो धेरै सुन्दर थियो। विवाहका फस्चात जब बेटी विदा हुने लगी त खुसरोले त्यसलाई उपदेश दिए थियो - खबरदार चर्खा कहिले न छोड़ना। झरोखेका नजीक बैठकर यता-उता न झाँकना।

प्राचीन कालमा यो रिवाज़ थियो कि जब कुनै बादशाह अथवा शाहज़ादा आफ्नो हमराहहरूका साथ सैर-सपाटा गर्नलाई निकलन्थे त जो पनि युवती अथवा कन्या इच्छा आ जाती थियो त उ आफ्नो सिपहसालारहरूका माध्यमबाट तिनको अभिभावक अथवा पति अथवा कन्याका पिताका नजीक पठाई गर्न कहलवान्थे कि तिनको पुत्री, कन्या अथवा पत्नीलोई राजदरबारमा पठाई दहरू। यदि कुनै तैयार हुँदैन थियो त आफ्नो सिपहसालारहरूका माध्यमले त्यसको उठवाएर आफ्नो हरममा डाल देन्थे तथा उ पहिला बाँदिहरूका रूपमा र पछि रखैल बन गर्न रखी जाती थियो। अत: उ बादशाहहरू अनि शाहजादहरूको बुरी नज़रबाट त्यसलाई बचा गर्न रखना चाहन्थे। अमीर खुसरोले आफ्नो बेटीलाई फ़ारसीका निम्न पदमा सीख दियो छ -

"दोलाई तोजन गुज़ाश्तन न पल अस्त, हालते-परदा पोकिंशशे बदन अस्त। पाक दामाने आफियत तद कुन, रुब ब देवलो पुश्त बर दर कुन। गर्न तमाशाए-रोज़नत हवस अस्त, रोज़नत चश्मे-तोजने त बस अस्त।।

भावार्थ यो छ कि - बेटी! चरखा कातना तथा सीना-पिरोना न छोड़ना। यसलाई छोड़ना अच्छी कुरा छैन किनभनें यो परदापोशी का, जि ढकने राम्रो तरीक़ा हो। औरतहरूलाई यही ठीक छ कि ती घरमा दरवाज़ेतर्फ पीठ गरका घरमा सुकूनबाट बैठहरू। यता-उता ताक-झाँक न गर्नुहोस्। झरोखेमा बाट झाँकने साधलाई 'सुई'को नकुएबाट देखेर पूर्ण गरो। सधैं परदेमा रह्यो गरो ताकि तिमीलाई कुनै देख न सके। उपर्युक्त प्रथम पंक्तिमा यो संदेश थियो कि जब कहिले आउने जानेलाई हेर्ने मन गरे त माथिी मंज़िलमा परदा डालेर सुईका धागो डालने भएका छेदलाई आँखमा लगाएर बाज़ारको नज़ारा देखा गरो। चरखा कातना यस कुरालाई इंगित गर्दछ कि घरमा जो सूत काता जाए त्यो भन्दा कढ़े वा गाढ़ा (मोटा कपड़ा) बुनवाएर घरका सबै मर्द तथा औरतहरू पहना गर्नुहोस्। महात्मा गाँधी जीले त धेरै सालहरूका पछि सूत कातकर खादी तैयार गरेर खादीका कपड़े पहन्नमा ज़ोर दिए थियो। तर हाम्रो नायक अमीर खुसरोले धेरै पहिला तेरहवीं-चौदहौं शताब्दीमा नैं खादी घरमा तैयार गरेर खादी कपड़े पहननका लागि कह दिए थियो। मतला-उल-अनवार मसनवी पंद्रह दिनको अवधिमा लिखी बताई जान्छ। यसमा ३३२४ पद छन्। यसको विषय नैतिकता र सूफ़ी मत हो। आफूाबख्श पुस्तकालय पटनामा यसको एउटा पांडुलिपि सुरक्षित रखी हो।

(२) शीरी अनि खुसरो - यो कवि निजामीको खुसरो अनि शीरीको जवाब हो। यो ६९८ हिज्री/ सन १२९८ ई। , उम्र ४५ वर्षमा लिखी गई। खुसरोले यसमा प्रेमको पीरलाई तीव्रतर बना दिए हो। यसमा ठूला बेटेलाई सीख दियो हो। यस रोमांटिक अभिव्यक्तिमा भावात्मक तन्मयताको प्रधान्दछ। मुल्ला अब्दुल कादिर बादयूनी, फैजी लिख्दछन् कि यस्तो मसनवी यी तीन सौ वर्षहरूमा अन्य कुनैले छैन लिखी। डॉ। असद अलीका अनुसार यो रचना अब उपलब्ध छैन तथा यसको खोजको जानी चाहिन्छ।

(३) मजनूँ अनि लैला - निजामीका लैला मजनूँको जवाब ६९९ हिज्री, सन १२९९ ई। उम्र ४६ वर्ष। प्रेम तथा ॠंगारको भावनाहरूको चित्रण। यसमा २६६० पद छन्। यसको प्रत्येक शेर गागरमा सागरका समान हो। यो पुस्तक प्रकाशित हो चुकी हो। केही विद्वान यसको काल ६९८ हिज्री पनि मान्दछन्। कलात्मक दृष्टिबाट जो विशेषताहरू 'मजनूँ अनि लैला'मा पाइन्छन्, वहरू र कुनै मसनवीमा छैनन्। प्रणयका रहस्य, प्रिय अनि प्रियाको रहस्यमयी कुराहरू, प्रभाव र मनोभाव जस सुन्दरता, सरलता, सहजता, रंगीनी र तड़प तथा लगनका साथ खुसरोले यसलाई काव्यको रूप दिएका छन्, त्यसका उदाहरण खुसरोका पूर्वका कविहरूका काव्हरूमा अप्राप्य हो।

हामी यहाँ अमीर खुसरोको यस  रुमानी मसनवी - 'मजनूँ अनि लैला'को  संक्षिप्त वर्णन गर्दछन् -

मजनूँका काल्पनिक हुनेका सम्बन्धमा धेरै कथन वर्णित छन्। यी सबका तात्पर्य यो छ कि बनी उम्मियाका खानदानको कुनै शहज़ादा कुनै परीरूप सुन्दरीमा आशिक़ थियो। आफ्नो प्रेमका रहस्यलाई छिपानका लागि उ जो अश्आर दीवानगीमा कहता, उ 'मजनूँ'का नामले कहता। यो सत्य छ कि लैला र मजनूँ वास्तवमा यस दुनियामा थिए। नज्द इनका वतन थियो। यो अरबको एउटा भाग छ जो शामबाट मिल्यो भयो हो। यो स्थल धेरै नैं हरा-भार तथा खूबसूरत वादिहरू वाला हो। यसका हरे-भरे पहाड़ प्रकार-प्रकारको खुशबूमा महक्दछन्। लैला र मजनूँ दुइटै पनि बनी अमीर नामक कबीलेबाट सम्बन्धित थिए। बचपनमा दुइटै आफ्नो-आफ्नो घरमा मवेशी (पशु) चराया गरन्थे। यस स्थितिमा प्रेम भावनाले सर उठाया। जब दोनो केही ठूला भए र त्यसको हुस्न अनि खूबसूरतीको चारहरू तरफ़ ज़ोर-शोरबाट चर्चा हुने लगी त लैला पर्दानशीन हो गई। मजनूँलाई यी नागवारा गुकेही। आखिर उ अब कसरी आफ्नो प्रियतमालाई निहारे। त्यसको विरहले मजनूँका पागलपनलाई र तेज गरिदिए जसका कारण दुइटैको प्रेम कहानी पनि आगो हो गई। अथवा कि मशहूर हो गई। मजनूँका माता-पिताले ममताका भावबाट लैलाका घर शादीको पैगाम पठाईा तर लैलाका माता-पिताले बदनामीका डरबाट शादीबाट इंकार गरिदिए। बदनामीको डर यो थियो कि मजनूँ केही रोजी रोटी कमाता न थियो र एउटा आवाराका रूपमा पूरा शहरमा मशहूर थियो। यस इंकारबाट मजनूँका संयमको खलिहान जलेर खाक भयो। मानहरू त्यसको अरमानहरूको गला घोंट दिइएको हो। अंतत: र कुनै सकारात्मक परिस्थितिको कुनै गुंजाइश जब छैन न आई तब मजनूँ आफ्नो सारे कपड़े फा्ड़ेर दीवाना सा जंगललाई निकल गया। उ जंगलमा मारा-मारा फिरने लगा। जंगलमा भ्रमर गर्दै प्रेमका चमत्कार प्रकट भए। प्रेम अग्निले यस दिशामा त्यो भन्दा जो दर्द भरे अशआर कहलवाए छन् ती प्रेमको विविध भावनाहरूको दपंण हो। यस भ्रमणमा सहराका हिरन मजनूँका खास राजदार थिए। पुत्रको यस तबाही र बरबादीबाट माता-पिताको दिल कुढ़न्थ्यो। एउटा दफा उ त्यसको हरमे-मोहतरममाले गए र भने कि काबेको गिलाफ थामकर लैलाका प्रेमबाट मुक्ति पाने प्रार्थना गरो। मजनूँले गिलाफ पकड़ गर्न भने - "ऐ मेरे रब। लैलाको मुहब्बत मेरे दिलबाट कहिले न निकालना। आफूाको रहमत छ भनें्यस बंदेमा जो मेरी यस दुसामान्या सामान्यीन कहे।" (अरबी शेरको रूपांतर) सितम बलाए सितम यो भयो कि लैलाका कठोर माता-पिताले त्यसको शादी कुनै र जगह गर्न दी। त्यस समय मजनूँमा जो संकटको पहाड़ टूट गिरा हुनेछ त्यसका वर्णन जरुरी छैन। लैलाको बेचैनी र विकलताले त्यसको पतिको जीवन दूभर गरिदिए। त्यसले तंगा आ गर्न त्यो भन्दा सम्बन्ध तोड़ दिए। मजनूँ कहिले कभार दीवानगीका जोशमा आफ्नो प्रियाको गलीमा निकल आता र आफ्नो दर्द भरे अशआरबाट लैला तथा त्यसको कबीले वालहरूलाई तड़पा जाता। परिणाम स्वरूप लैलाले यसै विरही दशामा आफ्नो प्राण दे दिए। लैलाको मृत्युको दर्द भरी खबर सुनेर मजनूँ कब जीवित रह सकन्थ्यो। अमीर खुसरोले आफ्नो मसनवीमा कलाको दृष्टिबाट आवश्यक कुराहरू, हम्द, नात, र मुनाजात आदिका अतिरिक्त धेरै दिलचस्प शीर्षक कायम गरे भए छन्। यिनको कुन ्ले गरिंदै संक्षिप्त रूपरेखा निम्नलिखित छ -

"लैला अनि मजनूँको पाठशालामा एकत्रित बैठना, प्रेम पाठको पुनरावृत्ति भेद प्रकट होना, सामान्याको लैलालाई उपदेश, पर्दा-नशीनी, मजनूँको पागलपन, पिताको मजनूँलाई समझाएर जंगलबाट लाना, लैलाका यहाँ शादीको पैगाम पठाईना, त्यसको माता-पिताको इंकार गर्नु, कबीलेका सरदार नौफिलको लैलाका परिवारबाट लड़ना, यस लड़ाईमा मजनूँको तर्फबाट कस्बहरूको दावत, मजनूँका पागलपनको र बढ़ना, नौफिलको पुत्रीबाट मजनूँको निकाह, लैलाका निकाहको खबर सुनेर मजनूँलाई खत लेख्नु, मजनूँको उत्तर दिनु, दोस्तहरू द्वारा मजनूँलाई बागमाले जाना, परन्तु त्यसका दीवानगीमा भाग खड़ा होना, मजनूँको बुलबुलबाट कुराहरू गर्नु, लैलाका कुकुरबाट मजनूँको मुलाकात, लैलाको सपनेमा ऊँटनीमा सवार हो गर्न मजनूका नजीक पहुँचना, लैलाको सखिहरूका साथ बागमा जाना, मजनूँका एउटा मित्रको लैलालाई पहचान गर्न दर्द भरे स्वरमा मजनूँको गजल गाना, लैलाको विकल हो गर्न घर लौटना र मृत्यु शैय्यामा फँस जाना, लैलाको बीमारीको समाचार सुनेर मजनूँको त्यसको पुर्सेलाई आना र त्यसको अर्थी देखना, मजनूँको मस्त भएर गीत गाना, लैलाका अंतिम संस्कारका समय मजनूँको दम तोड़ दिनु र साथ नैं दफन होना।"

मजनूँ अनि लैलाका क़िस्ले गरिंदै माथि दियो भएको रूपरेखामा ठूलो नैं सरलता र सहज्दछ, प्रेम अग्नि तथा विरहको यो अफ़साना मनलाई अति प्रभावित गर्दछ र यो वन भ्रमणको एउटा आकर्षक दास्तान हो। यसका लागि भगवानको तर्फबाट खुसरोलाई एउटा दर्द भरा दिल प्राप्त भएको थियो। हज़रत निजामुद्दीन औलिया प्रार्थना गर्दै समय तिनको हृदयको तड़पको वास्ता देन्थे र तिनको चिश्ती वंशबाट सम्बन्धित होना तिनको यस उत्साहको कारण थियो। मजनूँको यस दास्तानमा गज़लको तमाम विशेषताहरू पाइन्छन्। अत: वास्तववादिता अमीर खुसरोको वैशिष्टय थियो। मसनवीका हर क़िस्सेमा हमको सत्यको आभास हुन्छ। खुसरोका काव्यमा प्राकृतिक चित्रकारी हो। तिनको लेखनिला जो शब्द चित्र खीचहरू छन्, ती 'माना' तथा बहजादको चित्र कोष नैं त हो।

(४) आइने-सिकंदरी-या सिकंदर नामा - निजामीका सिकंदरनामाको जवाब (६९९ हिज्री/सन १२९९ ई। ) यसमा सिकन्दरे आजम र खाकाने चीनको लड़ाईको वर्णन हो। यसमा अमीर खुसरोले आफ्नो छोटे लड़केराई सीख दियो हो। यसमा रोज़ीरोटी कमाने, अनि कुव्दै बाज़ूको रोटीलाई प्राथमिकता, हुनर (कला) सिक्न, मज़हबको पाबंदी गर्न र सच बोलने उ तरक़ीब छ जो उनले आफ्नो ठूला बेटेलाई आफ्नो मसनवी शीरी खुसरोमा दियो हो। यस रचनाका द्वारा खुसरो यो देखिाना चाहन्थे कि ती पनि निजामीको प्रकार वीर रस प्रधान मसनवी लेख्न सक्दछन्।

(५) हशव-बहिश्त- निजामीका हफ्त पैकरको जवाब (७०१ हिज्री/सन १३०१ ई। ) फ़ारसीको सर्वश्रेष्ठ कृति। यसमा इरानका बहराम गोर र एउटा चीनी हसीना (सुन्दरी)को काल्पनिक प्रेम गाथाको बेहद नैं मार्मिक चित्रण छ जो दिललाई छू जाने हो। यसमा खुसरोले मानो आफ्नो व्यक्तिगत दर्द पिरो दिए हो। कहानी मूलत: विदेशी छ अत: भारतबाट सम्बन्धित कुराहरू कम छन्। यसको उ भाग बेहद नैं महत्वपूर्ण छ जसमा खुसरोले आफ्नो बेटीलाई संबोधित गर्न उपदेशजनक कुराहरू लिखी छन्। मौलाना शिबली (आजमगढ़)का अनुसार यसमा खुसरोको लेखन कला अनि शैली चरमोत्कर्षलाई पहुँच गई हो। घटनाहरूका चित्रणको दृष्टिबाट फ़ारसीको कुनै पनि मसनवी, चाहे उ कुनै पनि कालको हो, यसको मुक़ाबला छैन गर्न सकती।

आजका सन्दर्भमा खुसरोको कविताको अनुशीलन भावात्मक एकताका पुरस्कर्ताहरूका लागि पनि लाभकारी हुनेछ। खुसरो वतन परस्तहरू अर्थात देश प्रेमिहरूका सरताज कहलाए जाने योग्य छन्। तिनको सम्पूर्ण जीवन देश भक्तहरूका लागि एउटा संदेश हो। देश वासिहरूका दिलहरूलाई जीतनका लागि जाति, धर्म, आदिको एकताको कुनै आवश्यकता छैन। अपितु धार्मिक सहिष्णुता, विचारहरूको उदारता, मानव मात्रका साथ प्रेमको व्यवहार, सबकी भलाई (कल्याण)को कामना तथा राष्ट्रीय एकताको आवश्यकता हुन्छ। यस लेखमा उद्घृत खुसरोको विभिन्न मसनविहरूका उद्धरणहरूबाट यो कुरा भली-भाँति प्रभावित हुन्छ तथा तिनको भारत विषयक आत्यंतिक प्रेमको परिचय मिल्दछ।

यसै बीच मंगोलहरूले अचानक देहलीमा हमला बोल दिए। अलाउद्दीन खिलजीको फ़ौजले ख़ूब डटकर सामना गरे। मंगोलहरूलाई आख़िरकार मुखको खानी पड़ी। केही भनें ो आफ्नो जान बचा गर्न भागनेमा सफल भए त धेरै बंदी बना लागि गए। इतिहासकार अमीर खुसरो आँखाहरू देखा हाल सुनाँदै भन्दछन् - के ख़बर लाए हो। हुजूर फ़तेह गरे वो तुमसे पहिला पहुँच चुकी हो। सच-सच बताओ कितने मंगोल लश्करी मारे गए छन्? हुजूर बीस हज़ारबाट ज़यादा। कितने गिरफ्तार गरे? अहिले गिना छैन मगर हजारौं, जो सर झुकाहरू तौबा गर्नुहोस्, तिनको कानहरूमा हलका टिकाओ। शहरबाट दस कोस टाड़ा एउटा बस्ती बसाएर रहने इजाज़त छ यी नामुरादहरू को। बस्ती हुनेछ मंगोल पुरी। पहरा चौगरे जिनसे सरकशीको अंदेशा हो, तिनको सर उतार गर्न मीनार बना दो। यिनको बाप दादालाई खोपड़िहरूका मीनार बनाउने धेरै शौक़ थियो र अब यिनको सर उतार्दै जाओ, मीनार बनाँदै जाओ। यी देखिाँदै जाओ। शहरको देवल बनाउनेमा जो गारा लग्नेछ, त्यसमा पानी छैन, देहलीमा चढ़ाई गर्न वालहरूको ख़ून डालो, लहू डालो। सुना मीरे तामीर, सुर्ख गारा (गाड़ा) खून। शहर पनाको सुर्ख देवल। अ ह ह ह हा। तैयारी गरिन्छ। गुजराततर्फ फ़ौज रवाना हो। कुनै प्रकारको कुनै देरी न होस्। दरबार बर्ख़ास्त।"

खुसरो अघि भन्दछन् कि शाही तलवारमा मंगोलहरूको जो गंदा खून जम गया थियो सुलतान अलाउद्दीन खिलजी सिकंदर सानी त्यसलाई गुजरात पहुँचकर समुन्दरका पानीबाट धोना चाहन्थ्यो। आफ्नो दिलको हाल बयां गर्दछन् खुसरो केही यस प्रकार - "फ़ौज चली। म किन जाऊँ? मेरो दिल त अर्को तरफ़ जान्छ, मेरे पीर मेरे गुरुको तर्फ, मेरे महबूबका तलवहरूमा म बल बल जाऊँ।" रात गए जमुना किनार गयासपुर गाँवका बाहर, जहाँ अब हुमायूँको मक़बरा छ, चिश्ती सूफ़ी ख़ानक़ाहमा एउटा फ़क़ीर बादशाह, नागारहरू, मोहताजहरू, मुसाफ़िरहरू, फ़क़ीरहरू दरवेशहरू, साधुओं, उलेमाहरू, संतहरू, सूफ़िहरू, ज़रुरत मंदहरू, गवैहरू, र बैरागिहरूलाई खिला पिला गर्न अब आफ्नो तन्हा हुज्रेमा जौको बासी रोटी र पानीको कटोरा लागि बैठा हो। यी छन् ख्वाजा निजामुद्दीन चिश्ती। ख्वाजा निजामुद्दीन उर्फ़े महबूबे इलाही उर्फ़े सुल्तान उल मशायख, जसले किंज़दगी भर रोज़ा रखा र बानौं सालसम्म अमीरहरू र बादशाहहरूबाट बेनियाज़ आफ्नो फ़क़ीरीमा बादशाही गर्दैरहे"। अमीर खुसरो जब पनि दिल्लीमा हुँदै यिनैंका क़दमहरूमा रहते। राजोन्यासको कुराहरू गर्दै र रुहानी शांतिको दौलत समेटा गरते। आफ्नो पीरबाट कठिन र नाजुक परिस्थितिहरूमा सलाह मशवरा गरे गर्दै र समय समयमा आफ्नो गलतिहरूको माफ़ी आफ्नो गुरु अनि आफूाबाट माँगा गरन्थे। खुसरो र निजामुद्दीन आफ्नो दिलको कुरा अनि राजको कुरा एक-अर्काबाट प्राय गरे गरन्थे। धेरै बादशाहहरूले यस फ़क़ीर, दरवेश वा सूफ़ी निजामुद्दीन औलियाको ज़बरदस्त मक़बूलियतलाई चैलहरूज गरे मगर वो आफ्नो जगहबाट न हिले। धेरै बादशाहहरूले निजामुद्दीनको ख़ानक़ाहमा आउने इजाज़त उनीसित चाही मगर उनले कबूल न गरे

एक रात निजामुद्दीन चिश्तीको ख़ानक़ाहमा हज़रत अमीर खुसरो हाज़िर भए। आउँदै नैं बोले - "ख्वाजा जी मेरे सरकार, शहनशाह अलाउद्दीन खिलजीले आज एउटा राजको कुरा मसित तन्हाईमा गरे कह दूँ क्या? ख्वाजा जीले भने कहो "खुसरो तुम्हारी जुबानलाईको रोक सक्दछ।' खुसरोले गंभीर हो गर्न भने कि "अलाउद्दीन खिलजी तपाईंको यस पवित्र ख़ानक़ाहमा चुपकेबाट भेष बदल गर्न आना चाहन्छ। जहाँ अमीर-गरीब, हिन्दु-मुस्लमान, ऊँच-नीच, आदिको कुनै भेद भाव छैन। उ आफ्नो आँखाहरू यहाँको हाल देखना चाहन्छ। त्यसमा खोट छ, चोर छ, दिलाउन साफ़, छैन त्यसका। त्यसलाई पनि दुश्मनहरूले बहका दिएका छन्, बरगला दिएका छन् कि हजारौं मानिस दुइटै वक्त यहाँ लँगरबाट खाना खान्छन् त कसरी? यति दौलत कहाँबाट आउँछ? र साथ नैं शाहज़ादा ख़िज्र खाँ किन बार-बार हाज़िरी दिए गर्दछन्।' ख़वाजा बोले-'तुम के चाह्दै हो खुसरो? खुसरो केही उदास हुँदै बेमनबाट बोले - हुजूर, बादशाहे वक्तका लागि हाज़िरीको इजाज़त।' ख़वाजा साहबले फ़रमाया - 'खुसरो तिमीसे ज़यादा मेरे दिलको राजदार कुनै छैन। सुन लो। फ़क़ीरका यस तगरेका दुइ दरवाज़े छन्। यदि एकबाट बादशाह दाख़िल भयो त अर्काबाट हामी बाहर निकल जानुहुनेछ। हमा शाहे वक्त से, शाही हुकूमत से, शाही तख़तबाट के लेना दिनु।" खुसरोले पूछा कि के ती यो जवाब बादशाहसम्म पहुँचा दहरू? तब ख़वाजाले फ़रमाया - "और यदि अलाउद्दीन खिलजीले नाराज़गीबाट तुमसे पूछा कि खुसरो यस्ता राज तुम्हारी ज़बान से? खुसरो यसमा तुम्हारी जानलाई खतरा छ? तुमने मलाई यो राज आ बताया नैं क्यहरू? खुसरो भारी आवाज़मा बोले - 'मेरे ख़वाजा जी बता दिनेमा सिर्फ़े जानको ख़तरा थियो र न बताता त ईमानको ख़तरा थियो।' ख़वाजाले पूछा 'राम्रो खुसरो तिमीतो अमीरका अमीर हो। शाही दरबार र बादशाहहरूबाट आफ्नो सिलसिला रख्दै हो। के हाम्रो खानेमा तिमीआज शरीक होगे?' यो सुन्दै नैं खुसरोको आँखाहरूबाट आँसू टपक आए। ती भारी आवाज़मा बोले - "यो के कह रहहरू छन् पीर साहब। शाही दरबारको के छसियत? आज तख़त छ कल छैन? आज कुनै बादशाह छ त कल कुनै। तपाईंका थालका एउटा सूखे टुकड़ेमा शाही दस्तरखान कुर्बान। राज दरबार झूठ र फ़रेबको घर हो। मगर मेरे ख़वाजा यी के सितम छ कि तमाम दिन रोज़ा, तमाम रात इबादत र तपाईं सारे जहाँका खिला गर्न पनि यी आफू एउटा रोटी, जौको सूखी-बासी रोज़ी, पानीमा भिगो-भिगो गर्न खान्छन्।' ख़वाजा साहबले फ़रमाया, 'खुसरो यी टुकड़े पनि गलेबाट छैन उतरते। आज पनि दिल्ली शहरको लाखौं मावलूखहरूमा न जाने कितने हुनेछन् जसलाई भूखबाट नींद न आई हुनेछ। मेरी किंज़दगीमा आफूाको कुनै पनि बंदा भूखा रहे, म कल आफूालाई के मुख देखिाऊँगा? तिमीइन दिनहरू दिल्लीमा रहोगे न। कल हामी आफ्नो पीर फरीदुद्दीन गंज शकरको दरगाहलाई जान्छन्। हो सके त साथ चलना। खुसरो चहक्दै आफ्नो शायराना ज़बानमा बोले - 'मेरी खुशनसीबी बसत शौक़' निजामुद्दीनले भने 'खुसरो हमने तिमीलाई तुर्क अल्लाह ख़िताब दिए हो। बस चलता त वसीयत गर्न जाँदै कि तिमीलाई हाम्रो क़ब्रमा नैं सुलाया जाए। तिमीलाई जुदा गर्नलाई जी छैन चाहता मगर दिन भर कमरबाट पटका बाँधे दरबार गर्दै हो जाओ कमर खोलो आराम गरो। तिम्रो नफ्जको पनि तुममा हक हो। शब्बा ख़ैर!

यद्यपि अमीर खुसरो दरबारहरूबाट सम्बन्धित थिए र त्यसै प्रकारको जीवन पनि व्यतीत गरन्थे जो साधारणतया दरबारीको हुन्थ्यो। यसका अतिरिक्त ती सेनाका कमांडर जस्तै ठूला-ठूला पदहरूमा पनि रहे किन्तु यो तिनको स्वभावका विरुद्ध थियो। अमीर खुसरोलाई दरबारदारी र चाटुकारिता आदिसित धेरै चिड़ अनि नफ़रत थियो र उ समय समयमा यसका विरुद्ध विचार पनि व्यक्त गरे गरन्थे। तिनको स्वंयका लिखे ग्रंथहरूका अलावा तिनको समकालीन तथा पछिका साहित्यकारहरूका ग्रन्थ यसको जीता जागता प्रमाण हो। जस्तै अलाई राज्यका शाही इतिहासकार अमीर खुसरोले ६९० हिज्री (१२९१ ई। )मा मिफताहुल फुतूह, ७११ हिज्री (१३११-१२ ई। )मा खजाइनुल फुतूह, ७१५ हिज्री (१३१६ ई। )मा दिवल रानी खिज्र खाँको प्रेम कथा ७१८ हिज्री (१३१८-१९ ई। )मा नुह सिपहर, ७२० हिज्री (१३२० ई। )मा तुगलकनामा लिखा। यसका अतिरिक्त एमामीले रविउल अव्वल ७५१ हिज्री (मई १३५० ई। ) ४० वर्षको आयुमा 'फुतूहुस्सलातीन', फिरदौसीको शाहनामा, (एमामीले अमीर खुसरोका यस्ता ग्रन्थ पनि पढ़े थिए जो यस समय छैन मिलते। त्यसले अमीर खुसरोको कविताहरूको अध्ययन गरेको थियो। जियाउद्दीन बरनीको तारीख़हरू फ़ीरोज़शाही ७४ वर्षको अवस्थामा ७५८ हिज्री (१३७५ ई। )मा समाप्त गरे चौदहौं शताब्दी ई। का तानजीरको प्रसिद्ध यात्री अबू अब्दुल्लाह मुहम्मद इब्ने बतूता (७३७ हिज्री / १३३३ई। )मा सिंध पहुँचा। भारत वर्ष लौटनेमा त्यसको यात्राको वर्णन इब्बे-तुहफनुन्नज्जार फ़ी गराइबिल अमसार अनि अजाइबुल असफार रखिएको हो। माहंदी हुसैनले यसको नाम रेहला रखा। (REHLA (BARODA १९५३) अनुवादमा केवल अनाइबुल असफार रखिएको हो। मुहम्मद कासिम हिन्दू शाह अस्तराबादी जो फ़रिश्ताका नामले प्रसिद्ध छ सोलहौं शतीको ठूलो नैं विख्यात इतिहासकार हो। त्यसले आफ्नो ग्रन्थ 'गुलशने इब्राहीमी' (जो तारीख़हरू फ़रिश्ताका नामले प्रसिद्ध छ)को रचना १०१५ हिज्री (१६०६-०७ ई। )मा समाप्त गरे आदि।

उदाहरण

दोहा

खुसरो दरिया प्रेम का, सो उलटी वाको धार,
जो उबरो सो डूब गया, जो डूबा हुवा पार।

---

सेज वो सूनी देखका रोवुँ म दिन रैन,
पिया पिया म गरत हूँ पहरहरू, पल भर सुख ना चैन।

पद

छाप तिलक सब छीनी रे मोसे नैना मिल्योइके
छाप तिलक सब छीनी रे मोसे नैना मिल्योइके
प्रेम बटीको मदवा पिलाइके
मतवाली गर्न लीन्ही रे मोसे नैना मिल्योइके
गोरी गोरी बईयाँ, हरी हरी चूड़ीहरू
बईयाँ पकड़ धर लीन्ही रे मोसे नैना मिल्योइके
बल बल जाऊं म तोरे रंग रजवा
आफ्नो सी गर्न लीन्ही रे मोसे नैना मिल्योइके
खुसरो निजामका बल बल जाए
मोहे सुहागन कीन्ही रे मोसे नैना मिल्योइके
छाप तिलक सब छीनी रे मोसे नैना मिल्योइके

ग़ज़ल

ज़िहाल-ए मिस्कीं मकुन तगाफ़ुल,

दुराये नैना बनाये बतीहरू |

कि ताब-ए-हिजरां नदारम ए जान,

न लेहो काहे लगाये छानाीहरू ||

शबां-ए-हिजरां दरज़ चूं ज़ुल्फ़

वा रोज़-ए-वस्लत चो उम्र कोताह,

सखि पियालाई जो म न देखूं

तो कसरी काटूं अंधेरी रतीहरू ||

यकायक अज़ दिल, दुई चश्म-ए-जादू

ब सद फ़रेबम बाबुर्द तस्कीं,

कसलाई पडी छ जो जा सुनावे

पियारे पहेंलोई हाम्रो बतीहरू ||

चो शम्मा सोज़ान, चो ज़र्रा छरान

सधैं गिरयान, बे इश्क आं मेह |

न नींद नैना, ना अङ्ग चैना

ना तपाईं आवहरू, न पठाईहरू पतीहरू ||

बहक्क-ए-रोज़े, विसाल-ए-दिलबर

कि दाद मारा, गरीब खुसरौ |

सपेट मन के, वराये राखूं

जो जाये पांव, पियाका खटीहरू ||

टीका टिप्पणी

म हिन्दुस्तानको तूती हूँ। यदि तिमीवास्तवमा मसित जान्न चाह्दै छ भनें हिन्दवीमा पूछो। म तिमीलाई अनुपम कुराहरू बता सकूँगा” - अमीर ख़ुसरो

बाहरी कडीहरू

• kavitakosh। org/kk/index। php?title=%E0%A4%85%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%B0_%E0%A4%96%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8B अमीर ख़ुसरोको रचनाहरु कविताकोश मा
• hindikunj। com अमीर ख़ुसरो(हिंदीकुंजमा )

अमीर ख़ुसरोको रचनाहरू (श्रव्यात्मक) http://tdil। mit। gov। in/coilnet/ignca/amir0001। htm