अश्वगन्धा

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
अश्वगन्धा
अश्वगन्धाको बोट
वैज्ञानिक वर्गीकरण
जगत: वनस्पति
(श्रेणीविहीन): एन्जिओस्पर्म
(श्रेणीविहीन): Eudicots
(श्रेणीविहीन): Asterids
गण: Solanales
कुल: Solanaceae
वंश: Withania
प्रजाति: W. somnifera
द्विपद नाम
Withania somnifera
(L.) Dunal
पर्याय[१]
  • Physalis somnifera L.
  • Withania kansuensis Kuang & A. M. Lu
  • Withania microphysalis Suess.
अश्वगन्धाको बुटो

अश्वगन्धा उष्ण क्षेत्रमा पाइने बुट्यान वर्गको वनस्पति हो । यसको बोट तीनदेखि पाँच फिट अग्लो हुन्छ । झण्डै आँक जस्तो देखिने अश्वगन्धाको पात सेता झुसले ढाकेको ४ देखि ६ इन्च लामो हुन्छ । अश्वगन्धामा कार्तिक महिनामा गुच्छाको रूपमा फूल फुल्ने गर्दछ । प्राय प्रत्येक गुच्छामा ५ वटा फूल हुन्छ । यसको चोपयुक्त जरा आधा देखि एक फिटसम्म लामो एक-डेढ इन्च मोटो हुन्छ । बाहिर खरानी रंगको यसको जरा, भित्र सेतो रंगको हुन्छ । जराबाट घोडाको गन्ध आउने भएकोले नै यसलाई अश्वगन्धा भनिएको हो । आयुर्वेदमा यसलाई नसायुक्त औषधिको रूपमा वर्गीकरण गरिएको छ । [२]

अश्वगन्धाको औषधीय गुणहरू[सम्पादन गर्ने]

यौन र बीर्य दुर्बलता तथा नपुंसकता, मुर्छा, भ्रम र अनिद्रा, बाथ र नशारोग, शारीरिक कमजोरी, गर्भाशय र योनी सुन्निएको, योनीबाट सेतो पानी बग्ने, स्त्रीले गर्भधारण गर्न नसक्ने, अजीर्ण-अपच, भोक नलाग्ने, पेट दुखेको, क्षयरोग, बच्चा दुब्लाउँदै जाने, श्वासप्रश्वासको समस्या, उच्च रक्तचाप, रक्त बिकार आदि रोगहरुको उपचारमा यसको जराको चूर्ण सेवन गरिन्छ तथा पातलाई चिया जस्तै पकाएर खाइन्छ ।[३] यसको फलको बीउ दूधमा राख्दा दूध तत्काल दहीमा परिणत हुन्छ । यसको लेपले सुन्निएको, फोका, गाँठा-गिर्खा, दुखेको आदिको उपचार गरिन्छ । अश्वगन्धाको चुर्णले मांशपेशी तथा नसालाई शक्ति प्रदानगर्ने गर्दछ । त्यस्तै जोर्नीको बाथ लगायत सबै किसिमको बाथ, पक्षघात, साइटिका, धनुष्टंकार, युरिकएसिड यौन दुर्बलता, शुक्रकिटको कमि आदि रोगहरूको उपचारमा पनि यसको एक चम्चा चुर्णलाई दूध तथा महसँग मिलाएर दिनमा दुई पटक खाने गरिन्छ । [२]

अश्वगन्धा

अश्वगन्धा तीन हजार वर्षदेखि प्रयोग हुँदै आएको एक महत्वपूर्ण जडीबुटी हो । आयुर्वेदमा अश्वगन्धा यौनवद्र्धक, वृद्धवृद्धाहरूका लागि रसायन (क्षय भएका धातुहरू पोषण गर्ने, बुढ्यौली रोक्ने, यौनक्षमता वृद्धि गर्ने) को रूपमा प्रयोग हुन्छ भने वाथरोग (रियुमाटिज्म) तथा मानसिक विकारमा यसको प्रयोग हुन्छ । सन् १८८० को दशकमा डा. ट्रेबुटले एल्गरको अस्पतालमा अश्वगन्धालाई निद्रा लगाउने, सम्मोहित पार्ने औषधिको रूपमा प्रयोग गर्थे । औषधिको रूपमा यसको जरा प्रयोग हुन्छ ।

अश्वगन्धामा पाइने मुख्य तत्वहरू अश्वगन्धामा अल्काल्वाइडहरू कुस्कोहाइग्रिन, एनाहाइग्रिन, ट्रोपिन, सिउडोट्रोपिन, एनाफेरिन पाइन्छ भने स्टेरोइडयुक्त ल्याक्टोनहरू– विथानोलाइड्स, विथाफेरिन पनि सक्रिय जैविक रसायनहरू हुन् । अश्वगन्धामा भएको विथानोलाइड्स शरीरमा भएको हर्मोनहरूलाई सन्तुलित अवस्था राख्ने काम गर्दछ, जसले गर्दा शारीरिक प्रक्रियाहरू नियन्त्रित हुन्छन् । शरीरमा कुनै हर्मोन बढी उत्पादन भएमा त्यसको उत्पादन रोक्ने र कम भएमा उत्पादन गर्न सम्बन्धित कोषलाई उत्तेजित गर्दछ । प्रयोग अश्वगन्धालाई आयुर्वेदमा रसायनको रूपमा लिइएको छ । यसले शरीरमा क्षय भएका धातुहरू (रस, रक्त, मांस आदि) को वृद्धि गर्दछ र वृद्धहरूलाई पुनः जवान बनाउँदछ । एक अनुसन्धानमा १ सय १ जना ५० देखि ५९ वर्षसम्मका पुरूषहरूलाई दैनिक अश्वगन्धाको जराको धुलो सेवन गराइएको थियो । एक वर्षसम्मको सेवनमा ती पुरूषहरूको हेमोग्लोविन, रक्तकण तथा कपालको मेलानिनमा सुधार भएको पाइयो । त्यस्तै रगतमा कोलेस्ट्रोलको मात्रा र इराथ्रोसाइट सेडिमेन्टेशन दर (इएसआर) मा उल्लेख मात्रामा घटेको पाइयो । साथै ७१ दशमलव ४ प्रतिशतमा यौनक्षमता वृद्धि भएको पाइयो । अश्वगन्धाले स्नायुहरूलाई पोषण प्रदान गर्ने र यसका क्रियाहरूलाई सुचारू राख्दछ । अतः चिन्ता र नैराश्यतामा यसको प्रयोग उपयोगी देखिएको अनुसन्धानहरूले पनि देखाएको छ । कृत्रिम तवरले तनाव उत्पन्न गराइएको मुसामा गरिएको अध्ययनमा अश्वगन्धाको प्रयोगले तनाव घटेको देखाएको छ । यसैगरी अश्वगन्धामा एन्टिअक्सिडेन्ट र क्यान्सर प्रतिरोधात्मक गुण रहेको तथ्या अनुसन्धानले प्रमाणित गरिसकेको छ भने सूक्ष्मजीवाणु प्रतिरोधात्मक क्षमता (एन्टिमाइक्रोबियल) पनि रहेको छ । अश्वगन्धा उच्च रक्तचाप, अल्सर, पार्किसन रोग, दम, पाठेघरसम्बन्धी रोगमा पनि उपयोगी देखिएको छ ।

अश्वगन्धा उष्ण क्षेत्रमा पाइने बुट्यान वर्गको वनस्पति हो । यसको बोट तीनदेखि पाँच फिट अग्लो हुन्छ । झण्डै आँक जस्तो देखिने अश्वगन्धाको पात सेता झुसले ढाकेको ४ देखि ६ इन्च लामो हुन्छ । अश्वगन्धामा कार्तिक महिनामा गुच्छाको रूपमा फूल फुल्ने गर्दछ । प्राय प्रत्येक गुच्छामा ५ वटा फूल हुन्छ । यसको चोपयुक्त जरा आधा देखि एक फिटसम्म लामो एक-डेढ इन्च मोटो हुन्छ । बाहिर खरानी रंगको यसको जरा, भित्र सेतो रंगको हुन्छ । जराबाट घोडाको गन्ध आउने भएकोले नै यसलाई अश्वगन्धा भनिएको हो । आयुर्वेदमा यसलाई नसायुक्त औषधिको रूपमा वर्गीकरण गरिएको छ । अश्वगन्धाको औषधीय गुणहरू यौन र बीर्य दुर्बलता तथा नपुंसकता, मुर्छा, भ्रम र अनिद्रा, बाथ र नशारोग, शारीरिक कमजोरी, गर्भाशय र योनी सुन्निएको, योनीबाट सेतो पानी बग्ने, स्त्रीले गर्भधारण गर्न नसक्ने, अजीर्ण-अपच, भोक नलाग्ने, पेट दुखेको, क्षयरोग, बच्चा दुब्लाउँदै जाने, श्वासप्रश्वासको समस्या, उच्च रक्तचाप, रक्त बिकार आदि रोगहरुको उपचारमा यसको जराको चूर्ण सेवन गरिन्छ तथा पातलाई चिया जस्तै पकाएर खाइन्छ । यसको फलको बीउ दूधमा राख्दा दूध तत्काल दहीमा परिणत हुन्छ । यसको लेपले सुन्निएको, फोका, गाँठा-गिर्खा, दुखेको आदिको उपचार गरिन्छ । अश्वगन्धाको चुर्णले मांशपेशी तथा नसालाई शक्ति प्रदानगर्ने गर्दछ । त्यस्तै जोर्नीको बाथ लगायत सबै किसिमको बाथ, पक्षघात, साइटिका, धनुष्टंकार, युरिकएसिड यौन दुर्बलता, शुक्रकिटको कमि आदि रोगहरूको उपचारमा पनि यसको एक चम्चा चुर्णलाई दूध तथा महसँग मिलाएर दिनमा दुई पटक खाने गरिन्छ ।


In Ayurveda (आयुर्वेद), the berries and leaves of W. Somnifera(अश्वगन्धा) are locally applied to tumors, tubercular glands, carbuncles, and ulcers. The roots of W. Somnifera (अश्वगन्धा) are used to prepare the herbal remedy Ashwagandha (अश्वगन्धा), which has been traditionally used to treat various symptoms and conditions. Withania Somnifera is widely considered as the Indian ginseng. In Ayurveda, it is classified as a rasayana (rejuvenation रसायन) and expected to promote physical and mental health, rejuvenate the body in debilitated conditions and increase longevity. Ashwagandha is used to treat a number of disorders that affect human health including central nervous system (CNS) disorders, particularly in epilepsy, stress and neurodegenerative diseases such as Parkinson's and Alzheimer's disorders, Tardive Dyskinesia, cerebral ischemia, and even in the management of drug addiction. The most useful usage is to reduce stress and perhaps aid in sleep.

It improves physical energy and athletic ability, increase immunity to colds and infections and increase sexual capacity and fertility. It is general energy-promoting, disease-preventing tonic. It shows significant increase in white blood cell counts. It is a mild sedative effect on the central nervous system. It increases vitality, particularly when recovering from chronic illnesses and pain management for arthritic conditions. It also helps regulate blood sugar. It may be a promising alternative for cancer treatment and prevention. It shows positive effects on the endocrine, cardio, and central nervous systems. It is one herb that could help your body produce its own thyroid hormones. Ashwagandha is used to restore male libido, cure impotence and increase male fertility. It has been revered over time for its ironic dual capacity to energize and calm at the same time. Preliminary studies indicate that the herb helps to reduce the negative effects of stress, slow tumor growth, treat anxiety and insomnia, and reduce cholesterol in addition to increasing sexual performance. Stress can cause fatigue, often manifesting as “hyper” signs like agitation and difficulty sleeping. By providing a nourishing, energizing effect, you can support a healthy nervous system. When the stress doesn’t impact the nervous system as strongly, the “hyper” signs will naturally resolve over time , allowing for a calming effect. This quality of Ashwagandha makes it a prime supplement to use in the toning and rejuvenation process. Because Ashwagandha has traditionally been used to treat various diseases associated with nerve tissue damage related to the destructive molecules known as free radicals, some researchers have speculated that the herb may have antioxidant properties. Free-radical damage plays a role in normal ageing and in such neurological conditions as epilepsy, Parkinson's disease and Alzheimer's disease. In addition to its dual energizing/calming effect, Ashwagandha offers a number of benefits: • Supports a healthy immune system • Calms mental processes • Fosters healthy sleep patterns • Benefits a healthy reproductive system in both males and females • Sustains energy levels, strength, and vitality, including with physical activity • Supports healthy back and joints • combats the effects of stress • improves learning, memory, and reaction time • reduces anxiety and depression without causing drowsiness • stabilizes blood sugar • lowers cholesterol • reduces brain-cell degeneration • contains anti-malarial properties • offers anti-inflammatory benefits NOTE: It high doses it may have steroidal activity. Ashwagandha be avoided in pregnancy. This is because of its spasmolytic activity on the uterus, and its induction of abortions in animals when given in very large doses. When used with other respiratory depressants, Ashwagandha can be problematic.

सन्दर्भ सामाग्रीहरू[सम्पादन गर्ने]

  1. "Withania somnifera (L.) Dunal", Tropicos, Missouri Botanical Garden 
  2. २.० २.१ योगी, धर्म महारस (२०६९), आयुर्वेदिक जडीबुटी विज्ञान, कमलपोखरी: विद्यार्थी प्रकाशन प्रा.लि., p. पृष्ठ-१, ISBN 978-99946-1-630-5 
  3. नेपालमा पाइने प्रमुख गैरकाष्ठ वन पैदावार तथा जडीबुटीहरुको औषधीय प्रयोग र महत्व, अनिरुद्ध कुमार साह, वनविज्ञान शास्त्री