आनुवांशिकता

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्

आनुवंशिकी (जेनेटिक्स) जीव विज्ञानको त्यो शाखा हो जस अन्तर्गत आनुवंशिकता (हेरेडिटी) तथा जीवहरूको विभिन्नता (वैरिएशन)को अध्ययन गरिन्छ। आनुवंशिकताको अध्ययनमा ग्रीगर मेंडेलको मूलभूत उपलब्धिहरूलाई अचेल आनुवंशिकी अन्तर्गत समाहित गारिएकोछ। प्रत्येक सजीव प्राणीको निर्माण मूल रूपले कोशिकाहरूद्वारा नैं हुनेगर्छ। यी कोशिकाहरूमा केही गुणसूत्र (कोमोसोम) पाइन्छन्। यिनको संख्या प्रत्येक जातिमा निश्चित हुन्छ। यी गुणसूत्रहरूभित्र मालाका मोतिहरू झैं केही डी एन ए का रासायनिक एकाइहरू भेटिन्छन् जसलाऐइ जीन भनिन्छ। यी जीन गुणसूत्रका लक्षणहरू अथवा गुणहरूको प्रकट हुन, काम गर्न र अर्जित गर्नका लागि लागि जिम्मेवार हुन्छन्, यस विज्ञानको मूल उद्देश्य आनुवंशिकताका ढंगहरू (पैटर्न)को अध्ययन गर्नु हो अर्थात्‌ सन्तानहरू आफ्ना जनकहरूसित कसरी मिल्छन् अतवा फरक हुन्छन्।

समस्त जीव,चाहे त्यो जन्तु होंस वा वनस्पति, आफ्नो पूर्वजहरूको यथार्थ प्रतिरूप हुन्छ। वैज्ञानिक भाषामा यसलाई 'समान देखि समान सम्मको उत्पति' (लाइक बिगेट्स लाइक)को सिद्धान्त भन्छन्। आनुवांशिकी अन्तर्गत कतिपय कारकहरूको विशेष रूपले अध्ययन गरिन्छः

१. प्रथम कारक आनुवंशिकता हो। कुनै जीवको आनुवंशिकता उसको जनकहरू (पूर्वजहरू या माता पिता)को जननकोशिकाहरू द्वारा प्राप्त रासायनिक सूचनाहरू हुन्छ। जस्तै कुनै प्राणी कुनै प्रकारले परिवर्धित हुनेछ, यसको निर्धारण उसको आनुवंशिकता नै गर्छ। २.दोस्रो कारक विभेद हो जसलाई हामी कुनै प्राणी तथा उनको सन्तानमा पाउन वा पा सक्छौं। प्रायः सबै जीव आफ्नो माता पिता या कहिले काँही बाबा, हजुरआमा या उनी भन्दा पहिले का पीढीको लक्षण प्रदर्शित गर्छन। यो पनि सम्भव छ कि उनको केही लक्षण सर्वथा नवीन होस। यस प्रकारको परिवर्तनहरू या विभेदोहरू का अनेक कारण हुन्छन्। ३. जीवहरूको परिवर्धन तथा त्यसपछिको जीवन उनको परिवेश (एन्वाइरनमेन्ट)मा पनि निर्भर गर्दछ। प्राणिहरूको परिवेश अत्यन्त जटिल हुन्छन्; यसको अन्तर्गत जीवको उनी समस्त पदार्थ (सब्स्टैंस), बल (फोर्स) तथा अन्य सजीव प्राणी (अर्गेनिज्म) समाहित छन्, जुन उनको जीवनको प्रभावित गरि रहन्छ। वैज्ञानिक यिनी समस्त कारकहरूको सम्यक्‌ अध्ययन गर्दछ, एक वाक्यमा हामी यो भन्न सक्छौं कि आनुवंशिकी त्यो विज्ञान हो, जसको अन्तर्गत आनुवंश्किताको कारण जीवहरू तथा उनको पूर्वजहरू (या सन्ततिहरू)मा समानता तथा विभेदहरू, उनको उत्पत्ति का कारणहरू र विकसित भएको सम्भावनाहरूको अध्ययन गरिन्छ।

जोहानसेनले सन्‌ १९११मा जीवहरूको बाह्य लक्षणहरू (फेनोटाइप) तथा पित्रागत लक्षणहरू (जीनोटाइप)मा भेद स्थापित गर्यो। जीवहरूको बाह्म लक्षण उनको परिवर्धन संग-साथ परिवर्तित भइ रहछन, जस्तै जीवहरूको भ्रूणावस्था, शैशव, यौवन तथा वृद्धावस्थामा पर्याप्त शारीरिक विभेद दृष्टिगोचर हुन्छ। यसको विपरीत उनको पित्रागत लक्षण या विशेषताहरू स्थिर तथा अपरिवर्तनशील हुन्छन्। कुनै पनि जीवको पित्रागत लक्षण र परिवेशको अंतक्रियाहरूको फलस्वरूप उनको वृद्धि र परिवर्धन हुन्छ। अतः पित्रागत लक्षण जीवहरूको 'प्रतिक्रयाको मानदण्ड' (नर्म औभर रिएक्शन) अर्थात्‌ परिवेश प्रति उनको प्रतिक्रिया (रेस्पन्स)को ढङ्गलाई निर्धारण गर्छ। यस प्रकार का प्रतिक्रियाहरू बाट जीवहरूको बाह्य लक्षण (फेनोटाइप)को निर्माण हुन्छ।

आनुवांशिक तत्त्वलाई कृषि विज्ञानमा खेतिहरूको आकार, उत्पादन, रोगरोधन तथा पालतू पशुहरू आदिको नस्ल सुधार आदिमा उपयोग गरिन्छ। आनुवांशिक तत्वहरूको सहायता देखि उद्विकास (इवाल्यूशन), भ्रौणिकी (एम्ब्रायोलाजी) तथा अन्य सम्बद्ध विज्ञानहरूको अध्ययनमा सुविधा हुन्छ। पित्रागत लक्षणहरू तथा रोगहरू सम्बन्धी अनेक भ्रमहरूको यस विज्ञानले निराकरण गरेको छ। जुडुवा सन्तानहरूको उत्पत्ति र सुसंततिशास्त्र (यूजेनिक्स)को अनेक समस्याहरूमा यस विज्ञानले प्रकाश हालेको छ। त्यस्तै गरि जनसंख्या-आनुवंशिक-तत्त्व (पापुलेशन जेनेटिक्स)को अनेक महत्वपूर्ण उपलब्धिहरू सँग मानव समाज लाभान्वित भएको छ।

टी.एच. मार्गन (१८८६-१९४५) तथा उनको सहयोगिहरूले यो दर्शाया कि कतिपय जीन, जसको वंशानुक्रम (इन्हेरिटेंस) विनिमय (क्रासिंगओवर) प्रयोगहरू द्वारा ज्ञात भयो, अणुवीक्षण यन्त्रों द्वारा नै दृष्ट कतिपय गुणसूत्रहरू (क्रोमोसोम)मा उपस्थित रहछन। साथ नै उनले यो पनि बतलाया कि गुणसूत्रहरूको भित्र यो जीन एक निर्धारित अनुक्रममा व्यवस्थित रहछन जसको कारण यिनीहरूका आनुवंशिकीय चित्र (जेनेटिक मैप) बनाउन सम्भव हुन्छ। यिनी मान्छेले कदली मक्खी, ड्रोसोफिला,को जीनको अनेक चित्र बनाए। प्रोफेसर मुलरको यस दिशामा अत्यन्त महत्वपूर्ण योगदान हो। उनले उत्परिवर्तन (म्यूटेशन)को क्षेत्रमा अभूतपूर्व प्रयोगहरू द्वारा नयाँ नयाँ वैज्ञानिक अनुसंधानहरूको मार्गदर्शन गर्यो। कृत्रिम उत्परिवर्तनहरू (आर्टिफिशियल या इंडयूस्ड म्यूटेशन)को अनेक विधिहरू द्वारा पालतू पशुहरू तथा कृषिको नस्लहरूमा अद्भुत सुधार कार्य गरियो। यो सबै आनुवंशिकीको नै देन छ जुन मानवकल्याणको लागि परम हितकारी सिद्ध भए छन्।

अनेक वैज्ञानिकहरूको मत छ कि मनुष्यको आनुवंशिक अध्ययन सरल कार्य छैन। यसको कारण यो बताइन्छ कि मनुष्यको सन्तानको जन्ममा लगभग १० महिना लाग्छ र यसलाई पूर्ण वयस्क हुनमा कम से कम २० वर्ष लाग्छ। अतः एक दुई पीढीको नै अध्ययनको लागि २०,२२ वर्षहरूको समय लाग्ने कारण मनुष्यको आनुवंशिक अध्ययन जटिल छ। यससँग नै मनुष्यको एक पल्टमा साधारणतया एक वटा नै बच्चा उत्पन्न हुन्छ, यसले पनि अध्ययनमा कठिनाई हुन्छ। यि कठिनाइहरू हुँदा हुँदै पनि मनुष्यको शरीरको बाहिरी रचना, रोगहरू, उनको लक्षणहरू एवं कारणहरू आदिको अध्ययन सरल हुन्छ। मनुष्यको जीवरासायनिक आनुवांशिकी (बायोकेमिकल जेनेटिक्स)को प्रथम अध्ययन लन्डन का चिकित्सक आर्चिबाल्ड गैरोड (१८५७-१९३६)ले गरेका थिए तर सन्‌ १९४० पूर्व यस विषयमा विस्तृत अध्ययन भएको थिएन। मनुष्यहरूमा जीनको सम्बन्धमा लगभग ६० गुणहरू (ट्रेट्स)को थाहा भएको छ।

जीवविज्ञानमा आनुवांशिकीको अध्ययनको त्यति महत्व छ जति भौतिक विज्ञानमा परमाणवीय सिद्धांतहरूको छ। मनुष्यको आनुवांशिक अध्ययनहरूको आरम्भिक रूपहरूमा बह्वाङ्गुलिता (अतिरिक्त औंलाहरू हुनु), हेमोफिलिया, तथा वर्णांधता (कलर-ब्लाइन्डनेस) मुख्य विषय थिए। उदाहरणार्थ सन्‌ १७५०मा बर्लिनमा मपर्टुइसले मेन्डेल का नियमहरूको आधारमा बह्वाङ्गुलिताको वर्णन गरेका थिए। त्यस्तै गरि ओटो (१८०३), हे (१८१३) र बुएल्स (१८१५)ले न्यू इङ्गल्याण्डको तीन विभिन्न परिवारहरूमा लिंगसहलग्न हेमोफिलिया रोगको आनुवांशिक कारणहरूमा प्रकाश पारेका थिए। सन्‌ १८७६मा स्विट्जरल्याण्ड का चिकित्सक, हार्नरले वर्णांधताको वर्णन गरे। सन्‌ १९५८मा जर्ज बीडिललाई 'कायकी तथा औषधि' विषयक जैवरासायानिक आनुवांशिकी क्षेत्रमा महत्वपूर्ण योगदानको लागि नोबेल पुरस्कार प्राप्त भयो। सन्‌ १९५९मा जिरोम लेजुईनले मंगोलीय मूढता (मंगोलायड ईडिओसी)को विद्वत्तापूर्ण वर्णन प्रस्तुत गरे। सन्‌ १९५६मा जे.एच.जिओ, अल्बर्ट लीवान, चार्ल्स फोर्ड एवं जान हैमर्टनले मुनष्यको गुणसूत्रहरूको संख्या ४६ बताएर; यसको पूर्व मान्छेको मत थियो कि यो संख्या ४८ हुन्छ।

This article has been translated possibly either from English Wikipedia or from Hindi Wikipedia using Google Translation and then by using Nepali Wikipedia Translator or Online Nepali Wikipedia Translator The translated text might have some typos and erros. You can edit to fix this by clicking here नेपालीमा अनुबाद गर्नुहोस:यो पृष्ठ आनुवांशिकता बाट नेपाली विकीपिडियामा उल्था गरिएको हो । यसमा व्याकरणहरु को शुद्धता लाइ सच्याउन पर्ने हुन सक्छ । त्यसको लागि यस पृष्ठलाइ सम्पादन गर्न सक्नुहुन्छ।