इङ्गल्याण्ड को इतिहास

पूर्वरोमनकालीन ब्रिटेन

सभ्यताको एक स्तर सम्म पुगेको इङ्गल्याण्डको प्राचीनतम निवासी केल्टिक जातिको थिए जसमा पश्चात्को देशांतरवासी ब्रायथन या ब्रिटेन कहलाए, जसबाट "ब्रिटेन" संज्ञा निकली। केल्टिक अथवा उनको पूर्वी जातिहरूको आगमनको कुनै लिखित प्रमाण मिल्दैनन्। आयरल्याण्डको द्धीप मा, जुन पहिले आइरन र स्कोशिया नामले विदित थियो, एउटा अझै अर्को जातिको मान्छे, स्कट्स थिए। यो पाँचौं शताब्दीको उत्तरार्धमा कैलेडोनिया अथवा उत्तरी ब्रिटेन आफ्नो जातीय नियम, हस्तशिल्प, धातुशस्त्रास्त्र, कृषि, युद्धकला तथा धर्म (ड्र्यूडवाद) सँग परिचित थिए। गाल प्रदेशको केल्टी स्वजातिहरू सँग तथा ग्रीकबाट यिनको व्यापारिक सम्बन्ध थियो। ३३० ई.पू.को आसपास पैथियास तथा, दुई शताब्दी उपरांत, पोसीदोनियस व्यापारहरूद्देश्य देखि निकले ग्रीक व्यक्तिहरूमध्ये थिए।

रोमन काल

५५ ई.पू.मा रोमन सेनानी जूलियस सीजर आक्रमणहरूले ब्रिटेनलाई अशांत गर्‍यो। ४३ ई.पू.मा सम्राट् क्लादियसको शासनमा ब्रिटेनमा विजयको नियमित योजना बनाएएको तथा आगामी ४० वर्षमा स्केपुला, पालिनियस र अग्रीकोला इत्यादि रोमन क्षेत्रपोंको अन्तर्गत उसलाई पूरा गरियो। ब्रिटेनको बृहत् क्षेत्र ४१० ई. सम्म रोमन प्रांत रहयो तथा यस युगमा यस प्रदेशको दीक्षा रोमन संस्कृतिमा भए। सडकहरूको निर्माण भयो। उनसे संबंधित नगरहरूको उदय भयो। रोमन कानून संहिता वहाँ प्रचलित भए। खानोंको खुदाई शुरु भए। नियम र व्यवस्था ल्याइयो। ब्रिटेनलाई अनाजको निर्यातप्रधान देश बनाउनको लागि कृषिको महत्व मिल्यो र लंदीनियम (आधुनिक लन्डन) प्रमुख व्यापारिक नगर बन्यो। रोमन साम्राज्य मा, ईसाई सभ्यताको प्रसारको कारण, ब्रिटेनमा पनि उनको प्रचारार्थ चौथी शताब्दीको प्रारंभमा एक मार्ग खोजियो र केही कालोपरांत यसको बिरुवा वहाँ पनि लाग्यो। ब्रिटेनमा रोमन सभ्यता फेरि पनि कृत्रिम र बाह्य नै रह्यो। जनता उससँग प्रभावित न हो सकी। उनको अवशेष विशेषत: वास्तु देखि नै संबंधित रहे। पाँचौं शताब्दीको आरंभमा रोमको विदेशी आक्रमणहरूको विरुद्ध घरमा संघर्ष गर्न पर्‍यो र ४१० ई.मा आफ्नो सेना इङ्गल्याण्डले फर्काउन पर्‍यो।

इङ्ग्लिस विजय

रोमनहरूको गए पछि ब्रिटेन केही समयको लागि बर्बर आक्रमणहरूको लक्ष्य बनयो। उत्तरले पिक्ट, पश्चिम देखि स्काट तथा पूर्व देखि समुद्री लुटेरे सैक्सन र जूट आए। सैक्सन त्यूतन जातिको थिए जसमा ऐंगल, जूट र शुद्ध सैक्सन पनि सम्मिलित थिए। ब्रिटेनले जूटहरूको सहायता माँगी। जूटहरूले ४४९ ई.मा ब्रिटेनमा प्रवेश कर, पिक्टहरूलाई परास्त कर, केंट प्रदेशमा आफ्नो सत्ता स्थापित गर्‍यो। यसको उपरांत सैक्सन जत्थोंले ब्रिट्नहरूलाई जीत ससेक्स, वेसेक्स र एसेक्सको प्रदेशमा प्रभुत्व स्थापित गर्‍यो। अन्तमा ऐंग्लोंले उत्तर र मध्य देखि देशमा आक्रमण गरे र ऐंग्लीय व्यवस्था स्थापित गर्‍यो। यो तिनै विजेता जातिहरू सामान्यत: इङ्ग्लिस नामले प्रसिद्ध भएं। ऐंग्लोसैक्स विजयको यो प्रक्रिया लगभग १५० वर्ष सम्म चली जसमा अधिकांश ब्रिट्नहरूको दमन भयो र एक नयाँ सभ्यता आरोपित भए।

ऐंग्लोसैक्सन विजयहरूपरांत सात राज्यहरूको सप्तशासन केंद्र, ससेक्स, वेसेक्स, एसेक्स, नार्थंब्रिया, पूर्वीय ऐंग्लिया र मर्सियामा स्थापित भयो। यो राज्य सतत पारस्परिक युद्धहरूमा निरत रहे र तीन राज्य (मर्सिया, नार्थंब्रिया तथा वेसेक्स) आफ्नो विजयहरूको कारण अधिक शक्तिशाली भए। अन्तमा वेसेक्सले सर्वोपरि शक्ति अर्जित गर्‍यो। सप्तशासनको प्रमुख राजाहरूमा केंटको एथेलबर्ट, नार्थंब्रियाको एडविन, मर्सियाको पेडा तथा वेसेक्सको यति प्रसिद्ध छं। यही त्यो समय छ जब ओगस्तीनको प्रयासले (५९७ ई.) इङ्गल्याण्डले ईसाई धर्मको दीक्षा ली र ओगस्तीन कैंटरबरीको प्रथम आर्चबिशप नियुक्त भए। केंट, नार्थंब्रिया र मर्सियाले क्रम देखि नया धर्म अङ्गीकार गर्‍यो। उधारो लेंत पात्रिक तथा सेंत कोलंबा क्रमश: आयरल्याण्ड र स्कटल्याण्डमा समान कार्यमा निरत थिए। इङ्गल्याण्डको यस धर्मपरिवर्तनले राष्ट्रिय एकतको मार्ग प्रशस्त गर्‍यो।

वेसेक्सको उत्कर्ष

प्राचीन १५ सैक्सन राजाहरूको पंक्तिको प्रारम्भ एग्बर्ट (८०२-३९) देखि तथा अन्त लौहपुरुष एडमण्ड (१०१७)को शासनबाट हुन्छ। यिनी दुई शताब्दियहरूमा नर्थम्यानहरू अथवा डेनहरूको आक्रमण भएका र यसको पराकाष्ठा अलफ्रेड महन्को शासन (८७१-९०१)मा भए जसले ८७८ ई.मा एथेनडनको युद्ध क्षेत्रमा इनको परास्त गर्‍यो। अलफ्रेडको शासन युद्ध र शांतिको सफलताहरू सँग उल्लेखनीय छ। उनले वेसेक्सको व्यवस्थित गर्‍यो, सैनिक सुधार गरे, जलसेना स्थापित गर्‍यो, नियमहरूमा संशोधन गरे र ज्ञान प्रोत्साहन दिए। ऐंग्लोसैक्सन वृतांतको सँग्रह त्यहिको शासनमा भयो। यस युगको एउटा अझै अर्को प्रसिद्ध व्यक्ति, कैंटरबरीको आर्चबिशप, टंस्टेन भयो, जुन अल्फ्रेडको उत्तराधिकारिहरूको छत्रछायामा राष्ट्रनायक र धर्मसुधारकको रूपमा विख्यात भयो। सैक्सन राजकुल लगभग चौथाई शताब्दीको लागि एथेलरेडको अदूरदर्शी नैतिको कारण सत्ताहीन गरियो। अंतत: डेन आफ्नो निरंकुश राजतन्त्र कैन्यूटको अध्यक्षतामा स्थापित गर्नमा १०१७ ई.मा सफल भए।

डेन व्यवस्था तथा सैक्सन पुनरावृत्ति

१०१७ देखि १०४२ ई. सम्म इङ्गल्याण्ड तीन डेन राजाहरू द्धारा शासित भयो। कैन्यूट, जसले १८ वर्ष शासन गर्‍यो, इङ्गल्याण्ड, डेनमार्क तथा नर्वेको राजा थियो। शासनको प्रारम्भ बर्बरता देखि कर, उनले इङ्गल्याण्डमा नियमव्यवस्था पुन: स्थापित गर्‍यो, डेनहरू र स्थानीय जनताको समदृष्टि देखि देख्यो र रोमको तीर्थयात्रा गर्‍यो, जहाँ उनले इङ्ग्लिस यात्रियहरूलाई सुविधाहरू दिलाएं। उनको अयोग्य पुत्रहरूको शासनमा डेन साम्राज्यको अन्त भयो।

एडवर्ड (दोषस्वीकारक)को व्यक्तित्वमा वेसेक्सको पुनरुद्धार भयो। एडवर्ड विदेशी प्रभावहरूको दास भएको थियो। वेसेक्सको अर्ल गाडविनको नेतृत्वमा यस प्रभावको विरुद्ध एक राष्ट्रिय आन्दोलन भयो। एडवर्डको शासन (१०४२-६६) त्यसै आन्दोलन या संघर्षको लागि प्रसिद्ध छ। उनको मृत्युमा गाडविनको पुत्र होरोल्ड शासक चुनाइयो, तर गद्दीको दावेदार नार्मण्डीको ड्यूक विलियम भएको थियो जुन १०६६ ई.मा हेस्टिंग्जको युद्धक्षेत्रमा इङ्गल्याण्डमा आक्रमण गर्नको उपरांत, हैरोल्डको उखाड फेंक चुका थियो। सैक्सन राज्यतन्त्र समाप्त भयो र विलियम इङ्ग्लिस सिंहासनमा आरूढ भयो।

नार्मन पुनर्निर्माण

विलियम प्रथम (विजेता)को शासनकाल (१०६६-८७) पुनर्निर्माण तथा व्यवस्थानिरत थियो। उनले आफ्नो स्थिति नयाँ सांमतनीति देखि इङ्ग्लिस र नार्मन प्रजाको समान रीति देखि दबाकर तथा धार्मिक सुधारहरू देखि सुदृढ गर्‍यो। लिन फ्रैंकको पोपविरोधी सहायता देखि उनले आफ्नो स्वाधीनता स्थापित गर्‍यो। भूमिको लेखा, डूम्स्डे बुक, तैयार गर्‍यो। उनको पुत्र विलियम द्धितीय (रूफस)को शासन (१०८७-११००) शठता र दुर्व्यवस्थाको परिचायक छ। उनको शासनकालको प्रमुख घटनाहरू छन्, कैंटरबरीको माथि राजा र एन्सेमको संघर्ष तथा प्रथम धर्मयुद्ध (क्रूसेड) जसमा उनको भाइ रूबर्ट युद्धसञ्चालनको लागि नार्मण्डीको गिरवी राखएर सम्मिलित भएको थियो। ११०० ई.मा विजेताको सबै भन्दा सानो छोरा हेनरी प्रथम (११००-११३५) गद्दीमा बस्यो र ११०६ ई.मा नार्मण्डी को, रूबर्टको हराएर पुन: प्राप्त गर्‍यो। उनको प्रशासकीय सुधार, जसमा कुरिया रेजस या राजा द्धारा न्यायालयको स्थापना पनि सम्मिलित छ, उसलाई "न्यायको सिंह"को पदवी दिलानमा सहायक भए। हेनरीको पुत्री मैटिल्डाको वैवाहिक सम्बन्ध आँजूको काउंट ज्योफ्री प्लैंटेजनेटसँग भएको / भन कारण प्लैंटेजनेट वंशको स्थापना भए। आगामी वर्षमा स्टिफेन (११३५-११५४)को शासनमा मैटिल्डाको नेतृत्वमा एक उत्तराधिकारको युद्ध चलता रहयो जब सम्म यो निर्णय भएन कि स्टिफेनको उपरांत मैटिल्डाको पुत्र नवयुवक हेनरी गद्दीको अधिकारी हुनेछ।

प्लैंटेजनेट शासक

हेनरी द्धितीयको शासन (११५४-८९) इङ्ग्लिस इतिहासमा घोर गर्भस्थितिमा थियो। यसको शासनको विशेषताहरूमा प्रधान थिए इङ्गल्याण्ड र स्कटल्याण्डको सम्बन्धहरूमा सामीप्य, राजकीय व्यवस्थाको एक्सचेकर र न्यायमा आधारित दृढीकरण, क्यूरिया रेजसको उदय, सामान्य इङ्ग्लिस नियमको आविर्भाव तथा स्वायत्त शासन एवं ज्ञानको परम्पराओंको विकास भयो। उनको क्लैंरेंडन विधान (११६४)ले राजा र चर्चको सम्बन्धहरूको निर्धारण गर्‍यो। हेनरी तथा कैंटरबरीको आर्चबिशप टामस बेकेटमा चर्चनीतिमा परस्पर संघर्ष तथा बेकेटको वधले यस चर्चनैतिको असफल गर्‍यो र चर्च विरुद्ध राजाको पक्ष क्षतिग्रस्त भयो। हेनरीको पुत्र रिचर्ड, जसको शासन (११९९-१२१६) तृतीय धर्मयुद्धको सञ्चालन तथा सलादीनको विरुद्ध फिलिस्तीनको उनको विजयहरूको लागि प्रसिद्ध छ, सदैव नै अनुपस्थित शासक रहयो। उनको शासनकाल राबिनहुडको कार्हरू देखि सम्बन्धित छ। उनको मृत्युको उपरांत उनको भाइ जान गद्दीमा बैठा, जसको शासन नृशंस अत्याचार तथा विश्वासघातको प्रतीक हो। फ्रान्सको फिलिप द्धितीय देखि झगडकर नार्मण्डी तथा उनको सतत अधिकार उनले खो दिए र पोप देखि झगडकर उसलाई घोर लज्जाको सामना गर्न पर्‍यो। उनको मुखियाहरू देखि संघर्षको अन्त इङ्ग्लिस स्वाधीनताको नींव महान् परिपत्र (मैग्नाकार्टा - १२१५)मा हस्ताक्षरसँग भयो।

हेनरी तृतीय (१२१६-७२)को दीर्घ शासनको साइमन डी आमाटफर्टको नेतृत्वमा मुखियाहरूको अशांति तथा १२५८को आक्सफोर्डको धाराहरू द्धारा राजामा लादियो नियन्त्रणको सामना गर्न पर्‍यो। यसको उपरांत राजा र साइमनको नेतृत्वमा सर्वप्रिय दलको बीच गृहयुद्ध छिडा जसमा हेनरीको हार भए। यो शासन अङ्ग्रेजी संस्थाहरूको विकासको लागि प्रसिद्ध छ। १२६५ ई.मा आमाटफोर्डले पार्लियामेंटमा नगरहरू र बरोंको प्रतिनिधि आमन्त्रित गरेर हाउस औव कामंसको शिलान्यास गर्‍यो। एडवर्ड प्रथम (१२७२-१३०७)को अध्यक्षतामा वेल्सको विजय पूर्ण गरियो। यसको शासन, अङ्ग्रेजी कानून, न्याय र सेनामा सुधार तथा १२९५को माडल पार्लामेंटको द्धारा पार्लामेंटको राष्ट्रिय संस्था बनयो दिनको प्रयत्नको लागि महत्वपूर्ण छ। अप्रिय तथा शिथिल एडवर्ड द्धितीय (१३०७-२७)को मृत्युमा उनको पुत्र एडवर्ड तृतीय (१३२७-७७), जसको शासन घटनापूर्ण थियो, गद्दीमा बस्यो। स्कटल्याण्डले भएका एक युद्धको उपरांत इङ्गल्याण्ड र फ्रान्सको बीच शतवर्षीय युद्धको सूत्रपात भयो जुन १४५३ ई. सम्म पाँच अङ्ग्रेज शासकहरूलाई विक्षिप्त गरे भएका थियो। उनको शासनको दोस्रो घटनाहरू, पार्लामेंटको दुई सदनहरूमा विभाजन, १३४८को "काली मृत्यु" तथा वीक्लिफको उपदेश आदि छन्। वीक्लिफले बाइबिलको अङ्ग्रेजीमा अनुवाद गरेर सुधार आंदोलनको आभास दे दिए थियो। रिचर्ड द्धितीयको शासन (१३७७-९९)मा कृषक विद्रोहको रूपमा सामाजिक क्रांतिको प्रथम पीडाको अनुभूति इङ्गल्याण्ड लि गर्‍यो र अङ्ग्रेजी साहित्यको आरंभयिता चासरले कैंटरबरी टैल्स लिखी। प्लैंटेजनेट शासनको प्रमुख सफलताहरू पार्लामेंटको विकास, साधारण जनताको विद्रोह, चर्च अधिकारको पतन तथा राष्ट्रिय भावनाको उदय छ।

लंकास्टर तथा यार्क वंश

गुलाबहरूको युद्ध

लंकास्टर वंशको तिनै हेनरिहरू (चतुर्थ देखि षष्ठ तक)को शासन १३९९ ई. देखि १४६१ ई. सम्म आंतरिक दृष्टि ले, केवल लोलाडों अथवा वीक्लिफको अनुयायिहरूको दमनको छोड, कुनै घटनात्मक महत्व हैन रखता। बाह्य दृष्टिले हेनरी पञ्चमको शासनमा शतवर्षीय युद्धको पुनरावृर्त्ति, अगिन कोर्टको १४१५को विजय, रोगहरूनको बंदी हुनु तथा १४२०को ट्रायसको सन्धि सहायक भए। हेनरी पष्ट (१४२२-६१)को शासनमा शतवर्षीय युद्ध सफलतापूर्वक चलता रहे, जब सम्म फ्रान्सको कृषककुमारी उनी आर्कको जोनको व्यक्तित्वमा त्राणकर्ता हैन मिला, जसको जोशीले नेतृत्वको अगाडी अङ्ग्रेज हतप्रभ भए र १४५३ इ.मा एक कैलेको छोड आफ्नो सारा फ्रेंच प्रदेश गँवा बैठे। तर यस शासनमा गृहयुद्ध--गुलाबहरूको युद्ध (१४५५-१४८५) - भयो जुन शासन सत्ताको हस्तांतरणको लागि लंकास्टर तथा यार्कवंशमा लडाइयो। पक्षहरूको नेतृत्व क्रमश: हेनरी षष्ठ तथा रिचर्डले गर्‍यो। अन्तिम विजयहरूले राजमुकुट यार्क वंशको एडवर्डको दिए जसले संसद्को स्वीकृति देखि १४६१ ई.मा एडवर्ड चतुर्थको नामले राज्यारोहण गर्‍यो। १४८५ ई.मा यार्कवंशीय सामन्त रिशआमाडको अर्ल हेनरीले वासवर्थको युद्धमा रिचर्डको परास्त गरेर हेनरी सप्तमको नाम ले, यार्कवंशीय राजकुमारी एलिजाबेथको ब्याह, इङ्गल्याण्डको राजमुकुटले ट्यूडरवंशको स्थापना गर्‍यो।

लंकास्टर युगको केही युगांतरकारी घटनाहरू थिए : संसदीय शक्तिहरूको विकास, लोकसभाको स्वातन्त्र्य विजय, गुलाबहरूको युद्धहरूको सामंती घरानोंको विध्वंससँग राष्ट्रिय भावनाको प्रोत्साहन तथा राजसत्ताको वृद्धि, पोपको अधिकारहरूको क्रमिक ह्रास र कैक्सटनको छापेखानेको आविष्कार देखि जनित साहित्यमा बढती भए अनुरक्ति।

ट्यूडर युग

यद्धपि ट्यूडर युगको आविर्भाव मध्ययुगको अन्त र आधुनिक युगको आरंभ हो, फेरि पनि धेरै दृष्टिहरू सँग मध्ययुगीन प्रवृत्तिहरूको विस्तारको नै सिद्ध गर्दछ। साथ नै यो अङ्ग्रेजी इतिहासको महान् परिवर्तनहरू एवं रचनाहरूको युग थियो, जब इङ्गल्याण्डले त्यो स्थिति ग्रहणको जुन आगामी इतिहासमा पूर्ववत् बनी रह्यो। नयाँ ज्ञान, भौगोलिक खोजहरू, आविष्कारहरू, नूतन राष्ट्रवाद, सुधार आन्दोलन तथा सामाजिक शक्तिहरूले इङ्गल्याण्डको स्वरूपमा पूर्णत: परिवर्तन गर्‍यो। हेनरी सप्तम (१४८५-१५०९) नूतन राजतन्त्र तथा छलपूर्ण निरंकुशताको विधाता थियो यो राजशक्ति कुनै औपचारिक वैधानिक परिवर्तनको कारण नभएर, जनताको विश्वास, समयको आवश्यकताहरू तथा राजाहरूको दूरदर्शिताको परिणामस्वरूप पैदा भए। ट्यूडर शासकहरूले सामंवादी सत्ताको दबाया तथा सार्वजनकि स्वीकृतिमा आधारित सामंतसत्ताको भग्नावशेषमा दृढ राजतन्त्र स्थापित गर्‍यो। ट्यूडर शासकहरूले एक सहायक संसद्को सहयोग से, जुन राजेच्छाको साधन बन्यो थियो, शासन गर्‍यो। तर संसदको अधिकार सिद्धांतत: पनि समाप्त गरेन गया; वरन् संसदको कार्यहरूलाई प्रोत्साहन दिइएको जसको फलस्वरूप युगको अन्त सम्म संसदीय शक्तिहरूको वृद्धि भए। राजाहरूको लिप्साले उनलाई आर्थिक दृष्टिले स्वाधीन गर्‍यो थियो।

धार्मिक व्यवस्था यिनी शासकहरूको महान् सफलता थियो। हेनरी अष्टम (१५०९-४७)को नेतृत्वमा रोम देखि जुन संबंधविच्छेद एक विधानमालाको द्धारा भयो, त्यो एडवर्ड षष्ठको शासनमा (१५४७-५३) पनि चला। यद्धपि केही समयको लागि मेरी ट्यूडरको शासनमा (1553-58) त्यो व्यवस्था भंग भए थियो, फेरि पनि एलिजाबेथ प्रथम (1558-1603)को शासनमा उनको पूर्णता तिर प्रगति भए र ऐंग्लिकन धर्मव्यवस्थाहरूलाई स्थापना भए। ट्यूडर शासकहरूको वैदेशिक नीति, केवल एलिजाबेथको युगको छोड, जब शासकको प्रतिरोध आंदोलनको अनुयायिहरूको विरुद्ध संघर्ष तथा मेरी स्टुअर्टको फांसीको फलस्वरूप स्पेन देखि युद्ध गर्न पर्थ्यो, अधिकतर शांति र इङ्गल्याण्डको सुदृढ गर्नमा लगी थियो। यस नैतिको एक अभिव्यक्ति राजवंशीय विवाहहरूमा भए। यिनको शासकहरूको दृढ शासनमा आयरल्याण्डको विघटन गरेर स्कटल्याण्डको पहिले वैवाहिक, फेरि धार्मिक बंधनमा इङ्गल्याण्डले बाँधकर ब्रिटेनको एकताको क्रियात्मक संज्ञा दी गई।

यो युग, जान तथा कैबेटको भौगोलिक खोजहरूस, चांसलर, विलगबी, फ्राबिशर, ड्रेक तथा हाकिन्सको व्यापारिक मार्गस्थापन, छापाखाना, बारूद र कुतुबनुमाको आविष्कार, व्यापारिक कपंनिहरूको रचना (जसमा ईस्ट इण्डिया कम्पनी पनि थिए) तथा अमरीकी प्रमुख स्थलमा वर्जीनिया यस्तो उपनिवेशहरूको स्थापना आदिको लागि महत्वपूर्ण छ। ब्रिटेनको नाविककल्या गर्‍यो सर्वोच्चता पनि त्यतिखेर प्रतिष्ठित भए जसबाट वाणिज्य र कृषिको विकास भयो। व्यापारिक परिवर्तनहरूको मध्य वर्गको जन्म दिए जुन सामाजिक अधिनिमयनको आवश्यकताको संकेतक सिद्ध भयो। ट्यूडर शासक एक यस्तो स्वायत्त शासनको रचयिता थिए जुन 19औं शताब्दी सम्म प्रचलित रहयो। निर्धनहरूलाई नियमित ढंग देखि लाभान्वित गर्नको प्रयत्न 1601को निर्धन कानून देखि भयो। सुख र सभ्यताको भौतिक स्तर पनि ऊँचा उठयो। नवजागृतिको मजबूत आधार मिलयो र बुद्धि एवं संस्कृतिको क्षेत्रमा यसको प्रमाण मिलयो। एलिजाबेथको शासनमा साहित्यको ठूलो प्रोत्साहन मिलयो। तब नाटकहरूको परिणति शेक्सपियर तथा मार्लो ने, कविताको विकास स्पेन्सरले र नूतन गद्ध हूकर तथा बेकनले गर्‍यो।

प्रारम्भिक स्टुअर्ट शासक, गृहयुद्ध, राजतन्त्रको पुन: स्थापना तथा क्रांति-1603 ई.मा जेम्स प्रथमको राज्यारोहण देखि इङ्गल्याण्ड र स्कटल्याण्डको राजमुकुट एक भए तथा इग्ल्याण्डमा वैदेशिक स्काट वंशको स्थापना प्रारम्भ भए। ट्यूडर निरंकुश व्यवस्था तथा संसद् देखि सामंजस्यको आवश्यकताको समाप्त हो जाने देखि इङ्गल्याण्डको बाह्य र आंतरिक स्थितिमा एक नयाँ युगको आविर्भाव भयो। स्टुअर्ट शासक विकासमान राष्ट्रको शक्तिहरू सँग संघर्ष गरेर बेठे जसको परिणाम गृहयुद्ध, गणतन्त्रीय अनुभव, राजतन्त्रको पुन:स्थापन तथा क्रांतिकारी व्यवस्था भए। राष्ट्रको विकास, राजाहरूको चरित्र, स्टुअर्ट शासकहरूलाई दैवी अधिकारजन्य राजनीतिमा रूढिवादी आस्था तथा उग्र प्यूरीटनवाद इत्यादिको सामूहिक परिणाम भयो राजा र संसद्को बीच एक महान् वैधानिक संघर्ष। यो संघर्ष जेम्स प्रथम (1603-25) तथा चार्ल्स प्रथम (1625-49)को शासनको प्रधान घटना हो। राजाको विशेषाधिकारोंको पृष्ठभूमि देखि उत्पन्न यस संघर्षको प्रधान पक्ष धर्म, अर्थ, तथा वैदेशिक नीति थिए। 1628 ई.मा लोकसभा आफ्नो अधिकारहरूको परिपत्र प्राप्त गर्नमा सफल भए। तर चार्ल्स फेरि स्वेच्छापूर्ण शासनमा दृढ भयो र संसद्को दीर्घ अधिवेशनको उपरांत घटनाचक्रहरूले राजा तथा संसंद्को दलोंको बीच गृहयुद्धको द्रुतगामी गर्‍यो। 1648 ई. सम्म राजाको पक्षपाती उखाड फेंके गए तथा दोस्रो वर्ष चार्ल्समा अभियोग लागाएर उसलाई फांसी दियो गई।

गणतन्त्रीय विष्कंभक (1649-60)मा इङ्गल्याण्डको गणतन्त्र घोषित गरियो र ओलिवर क्रामवेलले महान् संरक्षकपद देखि 1658 सम्म शासन गर्‍यो। आंतरिक दृष्टिले यो युग सैनिक शासनस्थापना, घोर प्यूरिटनवादी प्रयोग तथा धेरै वैधानिक योजनाहरूको लागि उल्लेखनीय छ। क्रामवेलको वैदेशिक नैतिको परिणामस्वरूप डच र स्पेन देखि युद्ध भएका तथा इङ्गल्याण्डको जल र स्थल दुवै युद्धहरूमा यश मिलयो। उनको प्रधान उद्देश्य ब्रिटिश व्यापार तथा प्यूरिटन मतको वृद्धि गर्न थियो। उसलाई इङ्गल्याण्ड, स्कटल्याण्ड तथा आयरल्याण्डको एकताको प्रयत्नमा सफलता मिली। तर आंतरिक शासनमा जनतन्त्रको समाप्त गरेर दिनको कारण राजतन्त्र फेरि देखि स्थापित गर्नको पक्षमा एक राष्ट्रिय प्रतिक्रिया भए र क्रामवेलको मृत्युको उपरांत उनको पुत्र रिचर्डको शासनकालमा सारा देशमा अराजकता छा गई। परिणामस्वरूप 1660 ई.मा स्टुअर्ट राजतन्त्र पुन: स्थापित भयो।

1660 ई.को व्यवस्थाले राजतन्त्र तथा पार्लामेंट दुवैको पुन: स्थापित गर्‍यो। चार्ल्स द्धितीयको शासन (1660-85)ले क्लैंरेंडन संहिताको अन्तर्गत ऐम्लिन धर्मव्यवस्था स्थापित गर्‍यो, पंरतु चार्ल्स द्धितीयले क्याथोलिकहरूलाई पनि धार्मिक सहिष्णुता देनी चाही। बहिष्कार-नियम (एक्सक्ल्यूजन बिल) जन्य संघर्षले इङ्गल्याण्डमा दुई दल, क्रमश: पेटिशनर तथा अभोरर, पैदा गरे जुन अगाडी गएर ह्विग र टोरी कहलाए। उनको शासनको विशेषता वैधानिक प्रगति तथा नेतिक हीनतामा छ। 1665 ई.मा ताऊनको प्रकोप भयो तथा 1666मा भीषण अग्निकांड। आफ्नो वैदेशिक नैतिको आरंभ चार्ल्स द्धितीयले फ्रान्सले मैत्रीपूर्ण व्यवहार, स्पेन देखि शत्रुता तथा डचों देखि युद्ध गर्‍यो। उनको शासन (1685-88)मा राजा र पार्लामेंटको संघर्ष फेरि आफ्नो प्रारम्भिक बिंदुमा पुगयो। उनले क्याथोलिक मतको प्रति सहिष्णुता, स्थायी सेना तथा फ्रेंच मन्त्रीमा आधारित स्टुअर्ट निरंकुशताको पुनर्जीवित गर्नको प्रयत्न गर्‍यो। उनको रोमन मतको सार्वजनिक प्रतिपादन, राजशक्तिको प्रयोग, धर्म-स्वातन्त्र्य-घोषणाको प्रकाशन तथा त्यहि देखि मिश्रित, उनको पुत्र भएको / भन कारण, क्याथोलिक मतको भावी सुनहरे अवसर, सामूहिक रूपले 1688 ई.को तथाकथित गौरवशाली क्रांतिमा परिलक्षित भए। परिणामत: विलियम तृतीय एवं मेरीको राजतिलक भयो।

क्रांतिपरवर्ती युग

विलियम तृतीय र मेरी (1689-94)को सम्मिलित तथा विलियम तृतीय (1694-1702)को एक्लै शासनमा 1688को क्रांति द्धारा अर्जित सफलताहरूको सम्यक् प्रतिपादन भयो। 1689को अधिकारहरूको प्रस्ताव तथा उनको उपरांत 1702 ई.को व्यवस्था कानूनले अङ्ग्रेजी स्वाधीनताको क्षेत्रलाई र पनि व्यापक गर्‍यो। तब भूमिमा संसदीय सरकारको बिउ हालियो, धार्मिक सहिष्णुता तथा प्रेस स्वातन्त्र्य प्राप्त भयो र आर्थिक सुधारहरूलाई कार्यान्वित गरियो। वैदेशिक क्षेत्रमा प्रमुख घटनाहरू लुई चतुर्दशको विरुद्ध इङ्ग्लिस उत्तराधिकारको युद्ध तथा स्पेनको उत्तराधिकारको प्रश्नलाई सरल गरेर दिनको उद्देश्य सेको गई विभाजनसन्धिहरू थीं, जसले इङ्गल्याण्डको फ्रान्सले द्धितीय युद्ध गर्नको लागि बाध्य गर्‍यो। विलियमको उपरांत रानी एन (1702-14)को शासनमा मार्लबरोंको विजयहरूको कारण प्रसिद्ध स्पेनको उत्तराधिकारको युद्ध तथा 1713को उट्रैक्टको सन्धि भए। देशको प्रमुख घटनाहरू राजनैतिक दलगत सरकारको रचना तथा 1707मा एकता कानूनको द्धारा इङ्गल्याण्ड र स्कटल्याण्डको एक राष्ट्रमा विलयन छ।

स्टुअर्ट कालीन इङ्गल्याण्डको विशेषता व्यापारिक प्रसार, वेस्ट इण्डीज तथा उत्तरी अमरीकाको उपनिवेशीकरण र भारत तथा अमरीकामा व्यापारिक केंद्रहरूको स्थापना थियो। व्यापारले धनमा वृद्धि भए र समुद्रमा डच र फ्रान्सीसिहरूलाई परास्त गरेर ब्रिटेन जलको स्वामी बन्यो। त्यहि काल भए इङ्गल्याण्डको बैंकको स्थापना विशेष महत्व रखती छ। सांस्कृतिक र बौद्धिक उन्नति पनि पर्याप्त मात्रामा भए। विख्यात व्यक्तिहरूमा अङ्ग्रेजी क्रांति तथा गृहयुद्धको लेखक क्लैंरेंडेन, कवितामा जान मिल्टन, महान् आलंकारिक लेखकहरूमा जान बन्यन, व्यंग्यलेखकहरूमा जान ड्राइडेन, दार्शनिकहरूमा जान लाक तथा गणितज्ञों एवं भौतिकी दार्शनिकहरूमा आइजक न्यूटन आदि उल्लेखनीय छन्।

प्रारंभिक हैनोवर शासक

जार्ज प्रथम (1714-27)ले एक शांतिपूर्ण युगको आरंभ गरे जुन केवल 1715को स्कटल्याण्डको जैकोबस सम्बन्धी विद्रोहको कारण केही समयको लागि भंग भएको थियो। वैधानिक दृष्टिकोण देखि राजाको मन्त्रिहरूको बैठकमा सम्मिलित न भएको कारण मन्त्रिमंडल (कैबिनेट) प्रणालीको विकासको दृष्टिले यस शासनको महत्व छ। पहिले कुनै प्रधानमन्त्री हुँदैनथ्यो, तर जब 1721 ई.मा वालपोलले मन्त्रिपदको कार्यभार सँभाला, उनले आफ्नो सर्वोच्चता कैबिनेटको प्रतीत गरयो दी र व्यावहारिक रीति देखि प्रथम प्रधानमन्त्री बनयो। वालपोल तथा उनको उत्तराधिकारिहरूको शासनमा पनि ह्विग मन्त्रिमंडल कार्यभार सँभाले रहयो। 1702 ई.मा दक्षिणी सागरको बबूला नामको व्यापारिक बरबादी घटित भए। जार्ज द्धितीय (1727-60)को पनि शासनमा 1739 सम्म शांति रही तथा 1742 सम्म वालपोल मन्त्रिमंडल चलता रहयो। वालपोल गृहसमृद्धि तथा वैदेशिक शंतिमा आस्था रखता थियो। उनको आर्थिक नैतिको लक्ष्य व्यापारको प्रसार थियो। 1739 ई.मा स्पेनको अमरीकी उपनिवशहरूमा व्यापारिक अधिकारको प्रश्नमा ब्रिटेनको स्पेन देखि युद्ध भयो, तदुपरांत मारिया थेरिसाको पक्षमा फ्रान्स र प्रशाको विरुद्ध इङ्गल्याण्डको आस्ट्रिया-उत्तराधिकार-युद्धमा प्रवेश गर्न पर्‍यो। 1745 ई.मा सप्तवर्षीय युद्ध फ्रान्स र ब्रिटेनमा छिडा जसको सञ्चालन चैथमको अर्ल विलियम पिटले ठूलो कुशलता देखि गर्‍यो। वेसेलीको नेतृत्वमा मेथोडिस्ट चर्चको उदय र विकास इङ्गल्याण्डको धार्मिक इतिहासमा महत्वपूर्ण घटना हो।

जार्ज तृतीय (1760-1820)

यसको शासन इङ्गल्याण्डको इतिहासको अत्यधिक, घटनापूर्ण युगों हरूमा छ। यसको प्रथम भागमा सप्तवर्षीय युद्धको पेरिसको सन्धि (1763) द्धारा अन्त भयो। क्यानाडामा इङ्गल्याण्डको अधिकार पनि त्यहि बीच भयो र साथ नै त्यहि कालको उनी घटनाहरू हो जसको अन्त अमरीकाको युद्ध तथा 1783मा उनको स्वाधीनतामा भयो। ग्रेट ब्रिटेनको नेतृत्वमा आयरल्याण्डको अधिनियमनको स्वाधीनता (1782) मिल गई। भारतमा वारेन हेस्टिंग्जको अध्यक्षतामा ब्रिटिश सत्ता सुदृढ भए तथा आस्ट्रेलियाको उपनिवेशीकरण प्रारम्भ भयो। आंतरिक दृष्टि जार्ज तृतीयले राजाको विलुप्त विशेषाधिकारहरूलाई पुन: जीवित गर्न चाहा तथा लार्ड नार्थ (1770-82)को मन्त्रित्वकालमा उनी लक्ष्यको सिद्धि भए। औद्धोगिक क्रांतिको प्रमुख आविष्कार, जसले शारीरिक श्रमको स्थानमा मिसिन तथा जलतरणको स्थानमा भापको इन्जिन दिए, त्यहि युगको देन छन्। 1783 ई. देखि 1801 ई. सम्म विलियम (पुत्र) पिटको मन्त्रिकाल छ जसको प्रथम दस वर्ष शांति, आर्थिक सुधार तथा फ्रान्सको राज्यक्रांतिको प्रति ब्रिटेनको सहानुभूतिपूर्ण दृष्टिकोणको लागि उल्लेखनीय छन्। क्रांतिको युद्धहरूको 1793 ई.मा प्रारम्भ हो जाने तथा प्रथम राष्ट्रमंडल गुटको उद्घाटनको कारण ब्रिटेनको फ्रान्सले युद्ध भयो। क्रांतिको सिद्धांतहरू देखि गृहव्यवस्थाको आतंकित भएको / भन कारण पिटको प्रतिक्रियावादी नीति तथा टोरी दलप्रभावशाली भए। 1800 ई.मा एकताको आयरीय विधान नजीकै गरियो।

नैपोलियनको युद्ध, जुन व्यापारिक संघर्ष, द्वीपीय युद्ध तथा वाटरलूको 1815को निर्णयले सम्बन्धित थिए, उनी शासनको अन्तिम भागको छन्। संयुक्त राष्ट्र (अमरीका) देखि 1812को युद्ध नेपोलियन देखि इङ्गल्याण्डको संघर्षहरूको परिणाम थियो। यसको उपरांत यूरोपको पुनर्रचना तथा यूरोपीय सँगठनको प्रादुर्भाव भयो जुन यूरोपीय कनसर्टको नामले विख्यात छ र जसमा इङ्गल्याण्डको प्रमुख भाग रहयो। गृहको दृष्टिले यो व्यापारिक नाश, आर्थिक अशांति र तज्जन्य हिंसाको युग थियो। औद्धोगिक क्रांतिले लामो डग भरे थिए तथा स्टीमर र रेलवे इन्जिनहरूको आविष्कार गरेका थिए। मानवतावादी प्रगतिको अनुमान विलबर फोर्सको दासता-उन्मूलन-आन्दोलन, हावर्डको जल सम्बन्धी सुधार तथा 1802को प्रथम कारखाना कानून देखि लगाया जान सक्छ। जार्ज चतुर्थ (1820-30) तथा विलियम चतुर्थ (1830-37)को शासनमा गृहको दुर्व्यव्यवस्था जारी रही र अनेक दंगहरूलाई उनले जन्म दिए। यो सुधारहरूको युग थियो, जसमा 1829को आयरल्याण्डको क्याथोलिकको त्राणको कानून, यसको व्यापारिक सुधार, पीलको दंडविधानको सुधार, 1832को प्रथम सुधार कानून, 1833को फैक्टरी तथा शिक्षासुधार र 1835को स्थानीय कारपोरेशन कानून उल्लेखनीय छ। आक्सफोर्ड आंदोलनको जन्म 1833 ई.मा भयो। वैदेशिक क्षेत्र मा, कैनिंग द्धारा मैटेर्निंकको अनुदार नैतिको विरोध, ग्रीक स्वाधीनता सँग्राम, फ्रान्सको 1830को क्रांति तथा पामर्स्टन कालको उदय तबको विशेष घटनाहरू छन्।

भिक्टोरिया काल

मूल लेख रानी भिक्टोरिया

रानी भिक्टोरियाको दीर्घ शासन (1837-1901) लार्ड मेलबोर्नको संरक्षणमा प्रारम्भ भयो। उनले उसलाई वैधानिक सिद्धांतहरूको शिक्षा दी तथा उनको विवाह सैक्सकोबर्गको अलबर्ट देखि गरयो दिए जुन उनको सलाहकार बनयो। उनको प्रारम्भिक शासनको प्रमुख घटनाहरू चार्टिस्ट आन्दोलन, अनाज कानूनको 1846 ई.मा विघटन, 1844को बैंक चार्टर कानून तथा 1847को फैक्टरी कानून छ। पीलले अनुदार दलको पुन: संघटन गरे र दलको दृष्टिकोणको र उदार गर्‍यो। आयरल्याण्डमा ओ" कानलको नेतृत्वमा विघटन आन्दोलन छिडा तथा नवयुवक आयरल्याण्ड दलको रचनाले यस आंदोलनको र पनि प्रश्रय मिलयो तथा 1848को विद्रोह भयो। त्यहि युगमा 1837को क्यानाडा विद्रोह तथा क्यानाडा उपनिवेशमा उत्तरदायी शासनको जन्म भयो। न्यूजील्याण्ड साम्राज्यमा मिलयो ल्याइयो रआस्ट्रेलियाको विकास भयो। चीनी युद्ध (1840-42)को उपरांत हाँगकांगको प्राप्ति भए र भारतीय साम्राज्यको दृढीकरण भयो। विक्टोरियाको शासनको मध्य 1865 ई. सम्म गृहनीतिमा पामर्स्टनको व्यक्तित्व प्रधान रूपले कर्मण्य रहयो। पश्चात् डिजरेली र ग्लैड्स्टनको राजनैतिक प्रतिस्पर्धाको युग आयो। गृहशासनको दिशामा 1867को द्धितीय सुधार कानून, 1870को शिक्षा कानून, 1873को न्यायविधान, 1876 र 78को फैक्टरी कानून बने तथा ट्रेड यूनियनको विकास भयो। आयरल्याण्डको धर्मव्यवस्था पुन: स्थापित भए तथा वहाँको भूव्यवस्थाको विधान नजीकै भयो। 1867 ई.मा क्यानाडाको डोमिनियन तथा विक्टोरियाको भारतको सम्राज्ञी घोषित गरियो। वैदेशिक क्षेत्रमा जुन घटनाहरू घटीं उनिमा निम्नलिखित उल्लेखनीय हो : 1854 ई.को रूस देखि क्रीमियाको लागि युद्ध, 1857को भारतीय विद्रोह, इटलीको स्वतन्त्रताप्राप्ति, 1857को द्धितीय चीनी युद्ध, अमरीकाको गृहयुद्ध (1861-65) तथा उनी घटनाहरू जुन 1878को बर्लिन कांग्रेसको जन्मदात्री थिए।

विक्टोरियाको शासनको अन्तमा तृतीय सुधार कानून (1884), पुनर्विभाजन कानून (1885) तथा स्वायत्त शासन कानून (1888)को निर्माण देखि जनतन्त्रमा प्रभूत प्रगति भए। उदार दलको विघटन (1886)ले शत्रुहरूको शासनको दीर्घ अवधि दियो थियो। 1900 ई.मा श्रमदानको स्थापना भए। आयरल्याण्डको समस्याको अन्तिम निदान ढूंढनेको उद्देश्य देखि प्रस्तुत ग्लैड्स्टनको 1886 र 1893 ई.को होमरूल प्रस्ताव असफल रहे। 1878 पछि ब्रिटेन क्रमश: द्धितीय अफगान युद्ध (1878-80), प्रथम बोअर युद्ध (1881) तथा मिस्रमा अधिकार गर्नमा लागयो रहयो। आस्ट्रेलिया कामनवेल्थको स्थापना 1900 ई.मा पैदा भए। वैदेशिक मामलामा यो गौरवशाली तटस्थताको युग थियो।

20औं शताब्दीको प्रारंभिक वर्ष

एडवर्ड सप्तमको शासन (1901-10) श्रमको कठिनाइहरू सँग, जुन फरक हडतालको जन्मदात्री थीं, प्रारम्भ भयो। 1906 ई.मा उदार दलको कार्यभार सँम्हालन देखि यस्तो कानूनहरूको जन्म भयो जुन साम्यवादी भावनाले प्रेरित थिए र जसमा मजदूर दलको उत्थानको छाप थियो। यिनी कानूनहरूमा वृद्धावस्थाको पेन्शन (1908) र स्वास्थ्य तथा बेरोजागारीको राष्ट्रिय बीमा योजना (1909) आफ्नो विशेषता राखछ। 1909 ई.मा दक्षिण अफ्रीका सङ्घ कानून तथा भारतीय प्रतिनिधि नियम नजीकै गरियो। वैदेशिक क्षेत्रमा जर्मनीको औपनिवेशिक तथा समुद्री महत्वाकांक्षाओंले ब्रिटिश दृष्टिकोण संदेहास्पद गर्‍यो र ब्रिटेन तटस्थताको त्याग गर्नको लागि बाध्य भयो। 1902को आंग्ल जापानी, 1904को आंग्ल फ्रान्सीसी, तथा 1907को आंग्ल रूसी सन्धिहरू अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा जर्मनी, अस्ट्रिया तथा इटलीको गुटको प्रतिसन्तुलन दिन लगीं। जार्ज पञ्चमको शासन (1910-36)मा 1912को संसदीय कानून नजीकै भएर उच्च सदनको आर्थिक शक्तिहरू सँग रहित गर्नमा समर्थ हो सका। अब राजमुकुटको प्रति अङ्ग्रेजी विधानमा अपार सम्मान पैदा भयो। आयरल्याण्डको प्रश्न सर्वोपरि थियो जसबाट होमरूल कानून 1915 ई.मा नजीकै भयो। जर्मनीको महत्वाकांक्षाओंको कारण यूरोपीय स्थिति शंकाकुल भयो तथा मोरक्कोको कठिनाइहरू एवं बाल्कन युद्धहरूले विस्फोटको पृष्ठभूमि तैयारएर दी। 1914 ई.मा प्रथम विश्वव्यापी युद्ध छिडा र बेलजियममा आक्रमण हुनबाट लन्डन सन्धिको हत्या देखेर ब्रिटेनले जर्मनीको विरुद्ध युद्धघोषणा गरेर दी तथा 1918 ई. सम्म ब्रिटेन स्थल र जलयुद्धहरूमा व्यस्त रहयो।

विश्वव्यापी युद्धहरूको बीच ब्रिटेन

यद्धपि युद्धले ब्रिटेनको औपनिवेशिक लाभ अधिक भएको, तथापि उनको उद्योग र व्यापारको भीषण आघात पुगयो जसबाट उनको समृद्धि र प्रभाव क्षीण भए। युद्धले ब्रिटेनको सामाजिक स्वरूपको परिवर्तित गर्‍यो। ब्रिटेनमा स्त्रिहरूको त्राण, ठूलो राज्यहरूको विघटन, नगरहरूको समीपवर्ती प्रदेशहरूको प्रगति तथा वैज्ञानिक एवं कला सम्बन्धी विकास भए। शांतिपूर्ण युगको आर्थिक व्यवस्थाको आवश्यकताले ब्रिटेनको औद्धोगिक विकास तिर द्रुत गतिले अग्रसर गरे जसको फलस्वरूप श्रमको समस्याको अभिव्यक्ति 1926को साधारण हडतालमा भए। यसको उपरांत 1931 ई.मा बजारहरूमा वस्तुहरूको दर गिर गई जसबाट आर्थिक र औद्धोगिक संकट उत्पन्न भयो। उत्पादन वृद्धिको उपाय ढूँढे जाने लगे र अनियन्त्रित व्यापारको सिद्धांतको परित्याग गरियो। व्ययमा कमी, श्रममूल्यको कटौती तथा करोंको वृद्धि आदि देखि स्थितिमा सुधार गरियो। समाजवादी सिद्धान्त तथा समाजवादी कार्यहरूलाई प्रोत्साहन मिलयो। 1936मा एडवर्ड अष्टमको राज्यत्यागको समस्याले राष्ट्रको ध्यान केही समयको लागि केंद्रित राखयो थियो र जार्ज षष्ठको राजतिलकमा सहायक भयो।

साम्राज्यवादी इतिहासमा ब्रिटिश राष्ट्रसंघको जन्म दिनवाला 1931को वेस्टमिन्स्टर विधान, 1937को विधानले आयरल्याण्डको सार्वभौम जनतन्त्र राज्य, भारतीय राष्ट्रिय आंदोलनको 1947को स्वाधीन राष्ट्रमा परिणति इत्यादि घटनाहरू छन्। वैदेशिक क्षेत्रमा ब्रिटिश नीति 1936 ई. तक, जब सम्म शनै:शनै: पुन:शस्त्रीकरण प्रारम्भ भएन, अंतरराष्ट्र सङ्घ देखि बँधी भए थियो। 1937 ई.मा नेविल चेंबरलेनको राष्ट्रिय सरकार गर्‍यो, जसको जर्मनीलाई प्रसन्न गर्नको सारा प्रयत्न असफल रहे, रचना भए। हिटलरको एक पछि एक राष्ट्र हडप लिनको नीति पहिलो सेप्टेम्बर, 1939 ई.को पोल्याण्डमा आक्रमण गर्नलाई बढी, तब ब्रिटेन पनि जर्मनीको विरुद्ध युद्धमा कूद पर्‍यो। मई, 1940मा चेंबरलेनको विन्स्टन चर्चिलको लागि प्रधान मन्त्रीको स्थान रिक्त गर्न पर्‍यो। चर्चिलको सतत प्रयत्न र रूसको असाधारण क्षमता तथा बलिदानोंले युद्धको 1945 ई.मा सफलताको सीमामा पहुँचाया। त्यसै वर्ष साधारण निर्वाचनमा पार्लामेंटमा क्लेमेंट ऐटली समाजवादी बहुसंख्यक दल सँग, सामाजिक उत्थान, सुरक्षा एवं अनिवार्य उद्योगहरू र सेवाहरूको राष्ट्रीकरणको व्यापक नीति लागि आफ्नो मन्त्रिमंडल बनाउनमा सफल भए।

आधुनिक इङ्गल्याण्ड

इंग्ल्याण्ड अथवा ब्रिटेनको संसार भरमा अझै सम्म धेरै उपनिवेश वर्तमान छं, यथा-ब्रूनेई, शिसेलीज, फाक्ल्याण्ड द्वीपसमूह, जिब्राल्टर, हाँगकांग, सेंट हेलेना तथा अंटार्कटिक, हिंद महासागर, वेस्टइण्डीज र पश्चिमी प्रशांत स्थित प्रदेश। द्धितीय विश्वयुद्ध पछि भारत, मलयेशिया, घाना, नाईजीरिया, तान्जानिया, साइप्रस, जमको, त्रिनिदाद तथा अन्य धेरै देश ब्रिटिश उपनिवेश न रहएर स्वतन्त्र भए र संप्रति राष्ट्रमंडलको नियमित सदस्य हुन् । 1970 ई.मा फिजी तथा टांगा र 1971 ई.मा पश्चिमी समोआ पनि आजाद भएर राष्ट्रमंडलमा सम्मिलित भए।

नोभेम्बर, 1965 ई.मा रोडेशिया नामक ब्रिटिश उपनिवेशको अल्पसंख्यक श्वेत मान्छेहरूले यस देशको स्वतन्त्र घोषित गरेर बलात् सत्ता सँम्हाले र 2 मार्च, 1970 ई.को नया संविधान लागू गरेर यो देश गणतन्त्र राष्ट्रको रूपमा अगाडी आयो, हुनत नया संविधान गणतन्त्रीय भावनाले कतई मेल हैन खाता, किन भनें यसमा प्रशासकीय एवं विधि सम्बन्धी सारा अधिकार अल्पसंख्यक गोरहरूलाई नै प्राप्त छन्, काले व्यक्तिहरू (रोडेशियाको मूल निवासी)को मात्र नामको लागि नै अधिकार दिए गए छन्। इसपर ब्रिटेन तथा अन्य राष्ट्रहरूले रोडेशियामा कडे आर्थिक प्रतिबंध लागयो दिए। 1966 ई.को डिसेम्बरमा राष्ट्रसंघले केही चुनिंदा वस्तुहरूलाई लिएर रोडेशिया सँग व्यापार गरे पछि प्रतिबंध लगानको प्रस्ताव पारित गर्‍यो। 1971 ई.को समयमा रोडेशिया तथा इङ्गल्याण्डको सरकारहरू उभय पक्षहरूलाई स्वीकार्य समझौतेको रूपरेखा तैयार गर्नलाई सहमत भयो र 1972 ई.को जनवरीमा लार्ड पियर्सेंको नेतृत्वमा एक शिष्टमंडल रोडेशिया गयो ताकि रोडेशियावालाहरूको रूखको पूरा-पूरा जायजा लिया जा सके।

हैराल्ड विल्सनको नेतृत्वमा 1964 ई.को समयमा उदार दलले इङ्गल्याण्डको शासन सँम्हालयो। तर देशको आर्थिक दशा लडखडा चुगरेको थियो र स्थिति यहाँ सम्म पहुँच गई थियो कि भुक्तानि गरे राशि चुकानमा पनि सरकारको कठिनाईको सामना गर्न पड रहयो थियो। अत: आर्थिक संयमको लागि कदम उठायाइयो। ऋणहरूमा रोक लगाएएको र कीमतहरू तथा आयमा नियन्त्रण राखन हेतु कानून बनाइयो। नोभेम्बर, 1967 ई.मा पौंडको 14.3 प्रतिशत अवमूल्यन भयो। जनवरी, 1968 ई.मा आर्थिक राहतको लागि केही र उपाय गरियो जसमा 1971 ई. सम्म सिंगापुर, मलयेशिया तथा फारसको खाडी देखि ब्रिटिश फौजहरूलाई फिर्ता बुलानेको कार्यक्रम पनि सम्मिलित थियो। तर 1969 ई. आते-आते ब्रिटेनको आर्थिक दशामा अपेक्षाकृत सुधार भयो र उपर्युक्त नियमहरूमा ढिलाई बरती जाने लगी। जून, 1970को चुनावमा अनुदार दलको विजय भए र एडवर्ड हीथ इङ्गल्याण्डको प्रधानमन्त्री बने। नयाँ सरकारले अक्टूबरमा केन्द्रिय प्रशासनको पुनर्गठन गरे र वाणिज्य तथा उद्योग मन्त्रालय एवं पर्यावरण मन्त्रालय नामले दुई र मन्त्रालय स्थापित गरे। 1970 ई.को समयमा अनुदार दलको सरकारले मुद्रास्थिति, हडतालों तथा मजदूरी बढाउनको माँगोंमा रोक लगानको लागि नियम बनाए। बेकारी रोकनको 1971 ई.मा यस सरकारले राष्ट्रिय स्तरमा व्यापक औद्धोगिक प्रशिक्षण योजना लागू गर्‍यो।

22 जनवरी, 1972 ई.को ब्रिटेनले "यूरोपीय आर्थिक समुदाय"मा सम्मिलित होनेको सन्धिमा हस्ताक्षर गरे र ब्रिटिश संसद् देखि स्वीकृति मिले पछि 1 जनवरी, 1973 ई.को ब्रिटेन उक्त समुदायको नियमित सदस्य बन्यो। यसको लागि उसलाई "यूरोपीय मुक्त व्यापार सँगठन" देखि इस्तीफा दिन पर्‍यो।

यिनलाई पनि हेर्नुहोस

• अङ्ग्रेजी साम्राज्य

This article has been translated possibly either from English Wikipedia or from Hindi Wikipedia using Google Translation and then by using Nepali Wikipedia Translator or Online Nepali Wikipedia Translator The translated text might have some typos and erros. You can edit to fix this by clicking here नेपालीमा अनुबाद गर्नुहोस:यो पृष्ठ इङ्गल्याण्ड_का_इतिहास बाट नेपाली विकीपिडियामा उल्था गरिएको हो । यसमा व्याकरणहरु को शुद्धता लाइ सच्याउन पर्ने हुन सक्छ । त्यसको लागि यस पृष्ठलाइ सम्पादन गर्न सक्नुहुन्छ।