इन्सुलिन

छः इन्सुलिन अणु एक छक्जामरमा जुडे भए, जसलाई तीन-कोणीय सममितिमा हाइलाइट गर देखाइएको छ। यी तीनहरूलाई जस्ता आयनसँग बांधे भएका छ। इन्सुलिन शरीरमा हैक्जामर रूपमा भण्डार हुन्छ, जबकि यसको सक्रिय रूप एक मोनोमर हुन्छ।

इंसुलिन (रासायनिक सूत्र:C₄₅H₆₉O₁₄N₁₁S.3H₂O) अग्न्याशय यानि पैंक्रियाजका अन्तःस्रावी भाग लैंगरहैन्सको द्विपिकाहरूको बीटा कोशिकाहरूबाट स्रावित हुने वाला एक जन्तु हार्मोन छ। रासायनिक संरचनाको दृष्टिबाट यो एक पेप्टाइड हार्मोन छ जसको रचना ५१ अमीनो अम्लबाट हुन्छ। यो शरीरमा ग्लूकोजका उपापचयलाई नियन्त्रित गर्दछ। पैंक्रियाज यानी अग्न्याशय एक मिश्रित ग्रन्थि छ जुन आमाशयका तल केही पछिको पटि स्थित हुन्छ। भोजनका कार्बोहइड्रेट अंशका पाचनका पश्चातग्लूकोजको निर्माण हुन्छ्न्। आंतोबाट अवशोषित भएर यो ग्लूकोज रक्तका माध्यमबाट शरीरका सबै भागहरूमा पुग्न्दछ। शरीरको सबै सजीव कोशिकाहरूमा कोशिकीय श्वसनको क्रिया हुन्छ जसमा ग्लूकोजका विघटनबाट ऊर्जा उत्पन्न हुन्छ जसको जीवधारी विभिन्न कार्यहरूमा प्रयोग गर्दछन्। ग्लूकोजका विघटनबाट शरीरलाई कार्य गर्न, सोचने एवं अन्य कार्यहरूको लागि ऊर्जा प्राप्त हुन्छ।

निर्माण

चित्र:Glut-4.jpg

ग्लूकोज ग्रहण गर्न र उपापचयमा इंसुलिनको प्रभाव। इंसुलिन आफ्नो रिसेप्टर्स (१)बाट जुडा जान्छ र रिसेप्टर धेरै प्रोटीन क्रियान्वयन प्रकार्य (२) आरंभ गरिदिन्छन्।

इंसुलिनका प्राथमिक संरचनाको खोज ब्रिटिश आण्विक जीवशास्त्री फ्रेड्रिक सैंगर ने गरिएको थियो। यो प्रथम प्रोटीन]] थियो जसको शृंखला ज्ञात छ पाए थियो। यस कार्यको लागि तिनलाई १९५८मा रासायनिकीमा नोबेल पुरस्कारबाट सम्मानित गरिएको थियो। अग्नाशय स्थित आइलैंड्स अफ लैंगरहैंड्स अग्न्याशयको केवल एक प्रतिशत भाग नैं हुन्छ। एक सामान्य अग्न्याशयमा एक लाख भन्दा अधिक आइलैंड्स हुन्छन् र प्रत्येक आइलैंडमा ८०-१०० बीटा कोशिकाहरू हुन्छ्न्। यो कोशिकाहरू प्रति १० सैकेंडमा २ मिलीग्राम प्रतिशतको दरबाट ब्लड ग्लूकोजलाई नापति रह्दछन्। एक या डेढ मिनेटमा बीटा कोशिकाहरू रक्त शर्करा(सक्खर) स्तरलाई सामान्य बनाए राखनको लागि आवश्यक इंसुलिनको मात्रा उपलब्ध गरा दे्दछन्।जब मधुमेह न हुन्छ त रक्त-शर्करा(सक्खर)का स्तरलाई अत्यधिक माथि उठाना लगभग असंभव रह्दछ। अतएव इंसुलिनको आपूर्ति लगभग कहिल्यै खत्म नैं न छती। यसका बाहेक अग्न्याशयमा एल्फा नामक कोशिकाहरू पनि हुन्छ्न् जुन ग्लूकागन नामक तत्त्व निर्मित गर्दछन्। ग्लूकागन इंसुलिनका प्रभावहरूलाई सन्तुलित गरेर रक्त-शर्करा(सक्खर) स्तरलाई सामान्य बनाइ राख्दछ। अग्न्याशयको डेल्टा कोशिकाहरू सोमाटोस्टेन नामक एक तत्त्व बनाउँछन् जुन इंसुलिन र ग्लूकागनका बीच सञ्चारको कार्य गर्दछ।

कृत्रिम इंसुलिन

बैंटिग र वेस्टद्वारा इंसुलिनको खोजले मानव इतिहासमा मधुमेहामीा विजयलाई अमर गर दिइएको छ। तभीबाट शुद्ध, कम पिउँडादायी इंसुलिन निर्माणका प्रयास जारी छन्। सबै भन्दा पहिले वोभाइन इंसुलिन बैलहरूका अग्नाशयबाट प्राप्त गरियो। फेरि पोरसीन इंसुलिन सुँगुरका अग्नाशयबाट प्राप्त गरियो। अन्ततः वर्तमानमा शुद्धतम मानव इंसुलिन उपलब्ध भयो। बैलहरू र सुँगुरहरूलाई ठूलो मात्रामा मारेर इंसुलिन निर्माणको तरीका मानव इन्सुलीन बनाउनमा प्रयोग नहोता। यसलाई आनुवांशिक अभियांत्रिकी डी.एन.ए. रीकोम्बीनेट प्रविधीको प्रयोग गर बनाउँछन्।

प्रकार

इंसुलिनबाट मधुमेहका उपचारका दुई समूह माने गये छन्:एक मानव शरीरमा निर्मित इंसुलिन, दोस्रो उत्पादन गरिएको इंसुलिन। बजारमा उपलब्ध अधिकांश इंसुलिनको एकाग्रता १०० इकाइयहरू/मि.ली.सम्म हुन्छ। इंसुलिनका चार प्रकारकहरू हुन्छ। यो इनको श्रेणीमा निर्भर गर्दछ कि इंजेक्शन पछि शरीरमा प्रभाव कितनी चाँड़ै दिखे।

• अतितत्काल प्रभावी

इस इंसुलिन प्रकारकहरू प्रभाव धेरै जोडबाट देखाई दिन्छ र लगभग एक घण्टे अधिकतम र ३-४ घण्टॆ जारी रह्दछ। यो तरल र शुद्ध रंगको हुन्छ। यसको इंजेक्शन भोजनबाट १५ मिनेट पूर्व लिनु पर्दछ, जसबाट कि प्रभाव भोजनका दस मिनेट पछि देखायी दे।

• तत्काल प्रभावी (नियमित).
• मध्यवर्ती-अभिनय इंसुलिन.
• दीर्घावधि

प्रभाव

चित्र:Functions of Insulin.jpg

शर्करा(सक्खर)को चयापचय।

इंसुलिन एक ग्लूकोजलाई रक्तका माध्यमबाट शरीरको कोशिकाहरूमा प्रवेश दिन्छ। यसको अनुपस्थितिमा मधुमेह रोग हुन जान्छ। यसका इंजेक्शनबाट रक्त शर्करा(सक्खर)को मात्रा घट जान्छ। अतएव इंसुलिनको आवश्यकता शरीरलाई ऊर्जा प्राप्त गर्न हेतु ग्लूकोजको प्रयोग गर्नको लागि हुन्छ। मधुमेह रोगीहरूमा इंसुलिनका स्रावको मात्रा स्वस्थ व्यक्तिहरूको अपेक्षा कम हुन्छ या स्रवित इंसुलिन ठीक प्रकारले कार्य नगर पाउँछ। शरीरमा रक्त नलिकाहरू ग्लूकोज एवं इंसुलिनलाई एक साथ लिएर चल्दछन् एवं यदि शरीरमा पर्याप्त इंसुलिन उपलब्ध हुँदैन त ग्लूकोज केवल रक्तमा नैं सीमित रह जान्छ, र कोशिकाहरूलाई नमिल पाउँछ, जसबाट शरीरको कोशिकाहरूलाई ऊर्जा नमिल पाती र यही ग्लूकोज मूत्रका बाटा बाहिर निस्कन्छ।

मधुमेह जब ४० वर्षका लगभग छ त उसलाई टाइप-२ मधुमेह भन्दछन्। भारतका ९५%-९८%रोगी टाइप-२का नैं छन्। बाल्यकालमा हुने वाला मधुमेहलाई टाइप-१ भन्दछन्। टाइप वनमा अग्नाशयमा इन्सुलिन स्त्रावित गर्ने बीटा कोशिकाहरू पूर्णतः बर्बाद हुन जान्छन्। यी रोगीहरूलाई बिना इन्सुलीनको सूईका कुनै दोस्रो चारा छैनन्। टाइप-२का रोगीहरूमा बीटा कोशिकाहरू केही -केहि बची रह्दछ र दवाइयहरू द्वारा तिनलाई झकझोर गर इन्सुलिन स्त्रावित गर्नलाई बाध्य गरिन्छ, किन्तु यस तरिका बीटा कोशिकाहरूलाई झकझोर्ने पनि एक सीमा हुन्छ्न्, र अन्ततः एक समय आउँछ जब त्यो थेथर हुन जान्छ र तब दवाइहरू असर गर्दैन।

हालमा दुनियामा भएका डी सी सी टी ट्रायल र यूका पिउँ डी परीक्षणहरूका परिणामहरूबाट ज्ञात भएको छ कि मधुमेह-रोगीहरूको लागि हरेक हालमा रक्त-शर्करा(सक्खर) स्तर सही बनाये राखन अत्यावश्यक हुन्छ। यस प्रकार टाइप-२का रोगीहरूलाई पनि अन्ततः थोडा-बहुत इंसुलिनको आवश्यकता त छती नैं छ। यो पनि आवश्यक नकि एक पल्ट इन्सुलीन लिन आरंभ गर दिनबाट जीवन पर्यन्त इंसुलिन लिनी छगी। यो पनि सम्भव छ, कि केही दिन नैं इंसुलिन लागि पछि लाब छ, र त्यस पछि दवाइयहरूबाट काम चल जाये। इंसुलिनका धेरै दुष्प्रभाव पनि छन्: यसले वजनमा बढोत्तरी हु्ने डर, इन्सुलीन रेसीसटेन्टको अवस्था, इन्सुलीनद्वारा थक्के बननको डर,इन्सुलीनद्वारा ब्लड सुगर जरुरतबाट धेरै कम हुने (हाइपोग्लाईसीमिया)को डर आदि धेरै समस्याहरूको अंदेश रह्दछ।

प्रगति

चित्र:Main symptoms of diabetes hindi.png

मधुमेहका सामान्य लक्षण

अमरीकाका नर्थवेस्टर्न विश्वविद्यालय र ब्राजीलमा रियो डी जनेरोका फ़ेडरल विश्वविद्यालयमा शोधरत वैज्ञानिकहरूका अनुसार इंसुलिन अल्जाइमर्स रोगका उपचारमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। यो मनुष्यको स्मृति खोनेबाट मस्तिष्कको बचाव गर्दछ। अल्जाइमर मस्तिष्कका मधुमेहको यस्तो रूप छ जहाँ ख़तरनाक प्रोटीन मस्तिष्कको कोशिकाहरूलाई इंसुलिनको सुरक्षाको कमी हु्ने कारण भन्दा धेरै हानि पुगयो सक्दछन्। कुनै व्यक्तिलाई तब मधुमेह हुन्छ जब उनको शरीर इंसुलिन हर्मोन निर्माणमा असमर्थ हुन जान्छ। वैज्ञानिकहरूले पाएको छ कि इंसुलिनका प्रति संवेदनशील्दै पनि मस्तिष्कबाट याददाश्त मिटाने वाला अल्जाइमर्स रोगलाई बढ़ानेमा सहायक एक कारक हुन सक्छ। यसको रिपोर्ट नेशनल अकादमी अफ साइंसेजका प्रकाशन यूएस जर्नलमा प्रकाशित भएको छ। भारतमा बायोकन नामक कंपनीले बसालग नामक एक इंसुलिन ब्रांड निकालएको छ , जुन साधारण उपलब्ध इंसुलिनबाट ४० प्रतिशत सस्तो हुनेछ। यसले लामा समयसम्म लिन पछि इंजेक्शन लगाने स्थानमा अभिक्रिया हुने तथा वसा कम हु्ने संभावना हुन्छ। यहाँ यो ध्यान योग्य छ, कि भारत विश्वको मधुमेह राजधानी छ। यहाँ मधुमेहका ४ करोड रोगी छन्, जसको प्रतिशत १०-१२%को दरबाट बढ़ता गइरहेकोछ। यस प्रकार एक्लै भारतमा नैं ५४० करोड रु.का इंसुलिनको खपत हुन्छ। अधिक जानकारीको लागि http://flaxindia.blogspot.comमा चटका गर्नुहोस्।

बाहिरी सूत्र

• डायबिटीजमा एक ज्ञानवर्धक कोष
• अलसी द्वारा डायबिटीजमा नियन्त्रण सजिलो
• इंसुलिनलाई रखिए संभाल के|दैनिक भास्करमा धछैनजय कुमारको लेख, दि:२१ अक्तूबर, २००९
• डायबिटीजबाट जुडे मिथक र सच्चाई-विस्तृत लेख