इलेक्ट्रोन
विद्युदणु या इलेक्ट्रोन ऋणात्मक वैद्युत आवेश युक्त मौलिक उपपरमाणविक कण है। जो परमाणुके नाभिक के चारो तरफ चक्कर लगता है । जिसका द्रव्यमान प्रोटोन का 1/1836 गुना होता है। परम्परागत रूपदेखि यसका आवेशलाई ऋणात्मक मानिन्छ र यसमामान -१ परमाणु इकाई (e) निर्धारित गरिएको हो। अर्का परमाणुहरूका एलेक्ट्रोनहरूदेखि यिनको अन्तःक्रिया रासायनिक बंधनको मुख्य कारण हुन्छ। यसमा1.6E-19 कूलाम्ब परिमाणको ऋण आवेश हुन्छ। यसको द्रव्यमान 9.11E−31 किग्रा हुन्छ जो प्रोटोनका द्रव्यमानको लगभग १८३७ औं भाग हो। कुनै उदासीन परमाणुमा इलेक्ट्रोनहरूको संख्या र प्रोटानहरूको संख्या समान हुन्छ।यिनको आन्तरिक संरचना ज्ञात छैन यस लागि यसलाई प्राय:मूलभूत कण मानिन्छ। यिनको आन्तरिक कोणिय संवेग अर्थात स्पिन १/२ हुन्छ, अतः यो फर्मीअन हुन्छन्। इलेक्ट्रोन काप्रतिकणपोजीट्रोन कहलाउँछ। द्रव्यमानका अतिरिक्त पोजीट्रोनका सारे गुण यथा आवेश, स्पिन इत्यादि इलेक्ट्रोनका बिलकुल विपरीत हुन्छन्। जब इलेक्ट्रोन र पोजीट्रोनको टक्कर हुन्छ त दोंनो पूर्णतः नष्ट हो जान्छन् एवं दोगामा किरणफोटोन उत्पन्न हुन्छ।
इलेक्ट्रोन,लेप्टोन परिवारका प्रथम पीढीको सदस्य छ, जो कि गुरुत्वाकर्षण,विद्युत चुम्बकत्व एवं दुर्बल प्रभाव सबैमा भूमिका निभाउँदछ। इलेक्ट्रोन कण एवं तरंग दोनो प्रकारका व्यवहार प्रदर्शीत गर्दछ। बिटा-क्षयका रूपमा यो तरंग जस्तो व्यवहार गर्दछ,जबकि यसको संवेग जस्तो गुण यसको कणको प्रकृति दर्शाउँदछ। चूंकि यसको सांख्यिकीय व्यवहार फर्मिअन हुन्छ र यो पोली एक्सक्ल्युसन सिध्दाँतको पालन गर्दछ अतः सबै इलेक्ट्रोनोको क्वांटम अवस्था भिन्न हुन्छ।
आइरिस भौतिकविद जर्ज जनस्टोन स्टोनी ( George Johnstone Stoney )ले १८९४ मा इलेक्ट्रोन नामको सुझाव दिएको थियो। इलेक्ट्रोनको कणका रूपमा पहचान १८९७मा जे जे थमसन ( J J Thomson ) र तिनको ब्रिटीश भौतिकविद दलले गरेको थियो।
कइ भौतिकीय घटनाहरू जस्तै-विध्युत ,चुम्बकत्व ,उष्मा चालकता मा इलेक्ट्रोनको अ हामी भूमिका हुन्छ। जब इलेक्ट्रोन त्वरित हुन्छ त यो फोटानका रूप माऊर्जाको अवशोषण वा उत्सर्जन गर्दछ।प्रोटोन अनि न्यूट्रोनका साथ मिलेर यह्परमाणुको निर्माण गर्दछ।परमाणुका कुल द्रव्यमान मा इलेक्ट्रोनको भाग कमभन्दा कम् 0.0६ प्रतिशत हुन्छ। इलेक्ट्रोन र प्रोटोनका बीच लागे भएका कुलाम्ब बल ( coulomb force )के कारण इलेक्ट्रोन परमाणुदेखि बाँधिएको हुन्छ। दुई वा दुइभन्दा अधिक परमाणुहरूका इलेक्ट्रोनोका आपसी आदान-प्रदान वा साझेदारीका कारण रासायनिक बंध बन्दछन्।
ब्रह्माण्डमा अधिकतर इलेक्ट्रोनोको निर्माण बिग-बैंगका बेला भएकोछ, यिनको निर्माण रेडियोधर्मी समस्थानिक ( radioactive isotope )देखि बीटा-क्षय र अन्तरिक्षीय किरणो ( cosmic ray )का वायुमण्डलमा प्रवेशका बेला उच्च ऊर्जा टक्करका कारण पनि हुन्छ।
