औरंगजेव

औरंगजेव

अबुल मुज़फ्फर मुहिउद्दीन मुहम्मद औरंगजेव आलमगीर (४ नोभेम्वर १६१८ - ३ मार्च १७०७) जसलाई सामान्यतया: औरंगजेव वा आलमगीर (स्वंयलाई दिएको शाही नाम जसको अर्थ हुदछ विश्व विजेता)को नामबाट जानिन्थ्यो भारतमा राज्य गर्ने छट्टौ मुग़ल शासक थिए । उनको शासन १६५८ देखी लिएर १७०७मा उनको मृत्यु हुदासम्म चल्यो।

औरंगजेवले भारतीय उपमहाद्वीपमा आधा शताब्दीदेखी भन्ग्दा ज्यादा समय तक राज्य गरे । उनी अकबर पछी सबभन्दा ज्यादा समय तक शासन गर्ने मुग़ल शासक थिए । आफ्नो जीवनकालमा उनले दक्षिणी भारतमा मुग़ल साम्राज्यको विस्तार गर्ने भरसक प्रयास गरे । तर उनको मृत्यु पश्चात मुग़ल साम्राज्य खुम्चिन थाल्यो ।

औरंगजेवको शासनमा मुग़ल साम्राज्य आफ्नो विस्तारको चरमोत्कर्षमा पुग्यो । उनी आफ्नो समयको शायद सबभन्दा धनी र शातिशाली व्यक्ति थिए जसले आफ्नो जीवनकालमा दक्षिण भारतमा प्राप्त विजयको आधारमा मुग़ल साम्राज्यलाई साढ़े बारह लाख वर्ग मील मीलमा फैलाए र १५ करोड़ मानिसहरू माथि शासन गरे जो की विश्वको जनसंख्याको १/४ थियो ।

औरंगजेवले पुरै साम्राज्यमा फतवा-ए-आलमगीरी (शरियत वा इस्लामी कानूनमा आधारित) लागू गरे र केही समयको लागी गैर-मुस्लिमहरू माथि अतिरिक्त कर पनि लगाए । गैर-मुसलमान जनता माथि शरियत लागू गर्ने उनी पहिला मुसलमान शासक थिए । उनले थुप्रै हिन्दू धार्मिक स्थलहरूलाई नष्ट गरे र गुरू तेग बहादुरको हत्या गराई दिए ।

सत्तासन

मुग़ल प्रथा अनुसार, शाहजहाँले १६३४मा औरंगजेवलाई दक्कनको सूबेदार नियुक्त गरे । औरंगजेव किरकी (महाराष्ट्र) गए जसको नाम बदलेर त्यसलाई औरंगाबाद गरे । १६३७मा उनले रबिया दुर्रानी सँग विवाह गरे । यता शाहजहाँ मुग़ल दरबारको कामकाज आफ्नो छोरा दारा शिकोहलाई जिम्मा लगाउन लागे । १६४४मा औरंगजेवको बहिनी एक दुर्घटनामा जलेर मरिन । औरंगजेव यस घटनाको तीन हफ्ता पछी आगरा आए जसबाट उनको पिता र शाह शाहजहाँलाई क्रोध आयो । उनले औरंगजेव दक्कनलाई सूबेदारको पदबाट हटाई दिए । औरंगजेव ७ महीनासम्म दरबार आउन सकेनन । पछी शाहजहाँले उनलाई गुजरातको सूबेदार बनाए । औरंगजेवले सुचारू रूपबाट शासन गरे र उनलाई यसको सिला पनि प्राप्त भयो - उनलाई बदख़्शान (उत्तरी अफ़गानिस्तान) र बाल्ख़ (अफ़गान-उज़्बेक) क्षेत्रको सूबेदार बनाईयो ।

यस पछी उनलाई मुल्तान र सिंधको पनि गवर्नर बनाईयो । यस दौरान उनी फ़ारसको सफ़वियों बाट कंधार माथी नियंत्रणको लागी लडिरहे तर उनलाई हारको अलावा अरु केही मिलो त्यो थियो - आफ्नो पिताको उपेक्षा । १६५२मा उनलाई दक्कनको सूबेदार फेरी बनाईयो । उनले गोलकोंडा र बीजापुरको विरुद्द लडाई गरे र निर्णायक क्षणमा शाहजहाँले सेना फिर्ता बोलाए । यसबाट औरंगजेवलाई धेरै ठेस पुग्यो किनकी शाहजहाँ यस्तो उनको भाई दारा शिकोहको भनाई अनुसार गरिरहेका थिए ।

सत्तासंघर्ष

सन् १६५२मा शाहजहा बीमार भए र यस्तो लाग्ने लागो कि शाहजहाँको मृत्यु आउने छ । दारा शिकोह, शाह सुजा र औरंगजेवमा सत्ता संघर्ष चल्न लागो । शाह सुज़ा, जसले आफुलाई बंगालको गवर्नर घोषित गराएका थिए लाई हाराएर बर्माको अराकान क्षेत्र जानुपर्यो र १६५९मा औरंगजेवले शाहजहाँलाई कैद गरेपछी आफ्नो राज्याभिषेख गराए । दारा शिकोहलाई फाँसी दिइयो। यसो भनिन्छ की शाहजहाँलाई मार्नको लागी औरंगजेवले दुई पटक विष पठाए । तर जुन हकीमबाट उनले विष पठाएका थिए उ शाहजहाँको वफ़ादार थिए र शाहजहाँला विष दिनु सट्टा उनी आफैले विष पिए। Bold text

शासक औरंगजेव

मुग़ल, खासकर अकबर पछी देखी, गैर-मुस्लिमहरूमा उदार रहेका थिए तर औरंगजेव उनको ठीक बिपरित् थिए। औरंगजेवले जज़िया कर फेरी आरंभ गराए, जसलाई अक़बरले समाप्त गरिदिएका थिए। उनले कश्मीरी ब्राह्मणहरूलाई इस्लाम स्विकार गर्न बाध्य पारे । कश्मीरी ब्राह्मणहरूले सिक्खको नौ औं गुरू तेगबहादुर सँग मदद मागे। तेगबहादुरले यसको विरोध गरे तब औरंगजेवले उनलाई फांसीमा झुण्डाई दिए। यस दिनलाई सिक्ख आज पनि आफ्नो चाडमा याद गर्दछन।

साम्राज्य विस्तार

औरंगजेवको शासनभर युद्ध-विद्रोह-दमन-चढ़ाई इत्यादिको तांता लगी रह्यो । पश्चिममा सिक्खहरूको संख्या र शक्तिमा बढ़ोत्तरी भै रहेको थियो । दक्षिणमा बीजापुर र गोलकुंडाको अंततः उसने हरा अनिरुद्ध ने मारा था तर यस बीच शिवाजीको मराठा सेनाले उनको नाकमा दम कर दिया । शिवाजीलाई औरंगजेवले गिरफ़्तार त गरे तर शिवाजी र सम्भाजी भाग निकल्नाले उनको लागी तिब्र चिन्ताको कारण बन्यो । आखिर शिवाजी महाराजाले औरंगजेवलाई हराए र भारतमा मराठाहरूले पुरै देशमा आफ्नो ताकत बढाए शिवाजीको मृत्यु पछी पनि मराठाहरूले औरंग़जेवलाई दुख: दिए।

यस बीच हिन्दुहरूलाई इस्लाममा परिवर्तित गर्ने नीतिको कारण राजपूत उनको विरुद्द भएका थिए र उनी सन १७०७मा मरेपछी तत्कालै उनीहरूले विद्रोह गरि दिए ।