कुरुक्षेत्र युद्ध

यो लेख हिन्दीबाट अनुवाद गरिएको हो। यहाँ क्लिक गरेर यस लेखमा रहेका त्रुटिहरु सुधार्न सक्नुहुन्छ।

कुरुक्षेत्र युद्ध
महाभारत महाकाव्यको हस्तलिखित पाण्डुलिपि, चित्र सहित
तिथि विभिन्न तिथिहरू, ५६०० ईसा पूर्व-१००० ईसा पूर्व स्थान कुरुक्षेत्र, वर्तमान हरियाणा राज्य परिणाम कौरवहरूको पराजय, पाण्डवहरूलाई सत्ता प्राप्त
योद्धा
पाण्डवहरूका सेनापति धृष्टद्युम्न	कौरवहरूका सेनापति भीष्म
सेनानायक
धृष्टद्युम्न †	भीष्म †,द्रोण †,कर्ण †, शल्य †,अश्वत्थामा
शक्ति/क्षमता
7 अक्षौहिणी १५,३०,९०० सैनिक	11 अक्षौहिणी २४,०५,७०० सैनिक
मृत्यु एवं हानि
सबै योद्धामा केवल 8 ज्ञात वीर बाँचे-पाँच पाण्डव,कृष्ण,सात्यकि,युयुत्सु	सबै योद्धामा केवल ३ ज्ञात वीर शेष -अश्वत्थामा,कृपाचार्य,कृतवर्मा

कुरुक्षेत्र युद्ध कौरवहरू र पाण्डवहरूका मध्य कुरु साम्राज्यका सिंहासनको प्राप्तिका लागि लडिएको थियो। महाभारतका अनुसार यस युद्धमा भारतका प्रायः सबै जनपदोंले भाग लिया थियो। महाभारत अनि अन्य वैदिक साहित्हरूका अनुसार यो प्राचीन भारतमा वैदिक कालका इतिहासको सबैभन्दा ठूलो युद्ध थियो। यस युद्धमा लाखौं क्षत्रिय योद्धा मारे गये जसका परिणामस्वरूप वैदिक संस्कृति तथा सभ्यताको पतन भएको थियो। यस युद्धमा सम्पूर्ण भारतवर्षका राजाहरूका अतिरिक्त धेरै अन्य देसहरूका क्षत्रिय वीरहरूले पनि भाग लिया र सबैको सबै वीर गतिलाई प्राप्त हो गये। यस युद्धका परिणामस्वरूप भारतमा ज्ञान र विज्ञान दुइटैका संग-संगै वीर क्षत्रिहरूको अभाव भयो। एक प्रकारदेखि वैदिक संस्कृति र सभ्यता जुन विकासका चरममा थियो त्यसका एकाएक विनाश भयो। प्राचीन भारतको स्वर्णिम वैदिक सभ्यता यस युद्धको समाप्तिका साथै समाप्त भयो। यस महान् युद्धको त्यस समयका महान् ऋषि र दार्शनिक भगवान वेदव्यासले आफ्नो महाकाव्य महाभारतमा वर्णन गरे, जसलाई सहस्राब्दिहरूसम्म सम्पूर्ण भारतवर्षमा गाएर एवं सुनेर सम्झना राखिएको छ।

महाभारतमा मुख्यतः चन्द्रवंशिहरूका दुइ परिवार कौरव र पाण्डवका बीच भए युद्धको वृत्तान्त छ। १०० कौरवहरू र पाँच पाण्डहरूका बीच कुरु साम्राज्यको भूमिका लागि जुन संघर्ष चल्यो त्यो बाट अन्तत: महाभारत युद्धको सृजना भयो। उक्त युद्धलाई हरियाणामा स्थित कुरुक्षेत्रका आसनजीक भएको मानिन्छ। यस युद्धमा पाण्डव विजयी भएका थिए। महाभारतमा यस युद्धलाई धर्मयुद्ध भनिएको छ, किनभनें यो सत्य र न्यायका लागि लडिने युद्ध थियो। महाभारत कालदेखि जोडिएका धेरै अवशेष दिल्लीमा पुराना किलामा मिले छन्। पुराना किलालाई पाण्डवहरूको किला पनि भनिन्छ। कुरुक्षेत्रमा पनि भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभाग द्वारा महाभारत कालका बाण र भाले प्राप्त भए छन्। गुजरातका पश्चिमी तटमा समुद्रमा डूबे ७०००-३५०० वर्ष पुरानो सहर खोजहरू गये छन्, जसलाई महाभारतमा वर्णित द्वारकाका सन्दर्भहरूदेखि जोडिएको, यसका अतिरिक्त बरनावामा पनि लाक्षागृहका अवशेष मिले छन्, यी सबै प्रमाण महाभारतको वास्तविकतालाई सिद्ध गर्दछन्।

पृष्ठभूमि

चित्र:Kurukshetra War.jpg

चित्र:DraupadiDhusasa.jpg

महाभारत युद्ध हुने मुख्य कारण कौरवहरूको उच्च महत्वाकांक्षाहरू र धृतराष्ट्रको पुत्र मोह थियो। कौरव र पाण्डव आपसमा सहोदर भाइ थिए। वेदव्यास जीदेखि नियोगका द्वारा विचित्रवीर्यको भार्या अम्बिकाका गर्भदेखि धृतराष्ट्र र अम्बालिकाका गर्भदेखि पाण्डु उत्पन्न भए। धृतराष्ट्रले गान्धारीका गर्भदेखि सय पुत्रहरूलाई जन्म दिए, उनमा दुर्योधन सबैभन्दा ठूलो थियो। पाण्डुका युधिष्ठिर, भीम, अर्जुन, नकुल, सहदेव आदि पाँच पुत्र भए| धृतराष्ट्र जन्मदेखि नैं नेत्रहीन थिए अतः तिनको जग्गामा पाण्डुलाई राज दिइएको जसदेखि धृतराष्ट्रलाई सदा पाण्डु र त्यसको पुत्रहरूदेखि द्वेष रहन लागयो। यो द्वेष दुर्योधनका रूपमा फलीभूत भयो र शकुनिले यस आगोमा घीउको काम गरे। शकुनिको लहलहैमा दुर्योधनले बाल्यकालदेखि लिएर लाक्षागृहसम्म धेरै षडयन्त्र गरे। तर प्रत्येक पल्ट उ विफल रह्यो। युवावस्थामा आउनमा जब युधिष्ठिरलाई युवराज बनाएको दिइएको त त्यसले तिनलाई लाक्षागृह पठाएर मार्ने कोशिश गर्यो तर पाण्डव बचेर फर्किए। पाण्डहरूको अनुपस्थितिमा धृतराष्ट्रले दुर्योधनलाई युवराज बनाइदिए तर जब पाण्डवहरूले फिर्ता आएर आफ्नो राज्य फिर्ता मांगे त तिनलाई राज्यका नाममा खण्डहर रूपी खाण्डव वन दिइएको थियो। धृतराष्ट्रको अनुरोधमा गृहयुद्धका संकटबाट बच्नका लागि युधिष्ठिरले यो प्रस्ताव पनि स्वीकार गरे पाण्डवहरूले श्रीकृष्णको सहायताले इन्द्रको अमारावती पुरी जस्तै भव्य नगरी इन्द्रप्रस्थको निर्माण गरे। पाण्डवहरूले विश्वविजय गरेर प्रचुर मात्रामा रत्न एवं धन एकत्रित गरे र राजसूय यज्ञ गरे। दुर्योधन पाण्डवहरूको उन्नति हेर्न सकेन र शकुनिको सहयोगले द्यूतमा छ्लले युधिष्ठिरबाट उसका सारा राज्य जीत्यो र कुरु राज्य सभामा द्रौपदीलाई निर्वस्त्र गर्ने प्रयास गरेर उनलाई अपमानित गरे। सम्भवतः यसै दिन महाभारतका युद्धको बीउ रोपिएको थियो। अन्ततः पुनः द्यूतमा हारेर पाण्डहरूलाई १२ वर्षहरूको ज्ञातवास र १ वर्षको अज्ञातवास स्वीकार गर्नु पर्यो। तर जब यो शर्त पूर्ण गर्नमा पनि कौरवहरूले पाण्डहरूलाई तिनको राज्य दिन मानेनन्। त पाण्डवहरूलाई युद्ध गर्नका लागि बाधित हुनु पडा, तर श्रीकृष्णले युद्ध रोक्ने प्रत्येक सम्भव प्रयास गर्ने सुझाव दिए।

महाभारत युद्धमा श्रीकृष्ण र अर्जुन

तब श्रीकृष्ण पाण्डवहरूको तरफदेखि कुरुराज्य सभामा शान्तिदूत बनेकार गये र वहाँ श्रीकृष्णले दुर्योधनदेखि पाण्डवहरूलाई केवल पाँच गाँव दिएर युद्ध टालने प्रस्ताव राखयो। तर जब दुर्योधनले पाण्डवहरूलाई सुईको नोंक जति पनि भूमि दिनुले मना गरिदिए त अन्ततः युधिष्ठिरलाई युद्ध गर्नका लागि बाधित हुनु पर्यो। यस प्रकार कौरवहरूले ११ अक्षौहिणी तथा पाण्डवहरूले ७ अक्षौहिणी सेना एकत्रित गर्न ली। युद्धको तैयारीहरू पूर्ण गर्नका पछि कौरव र पाण्डव दुइटै दल कुरुक्षेत्र पुगे, जहाँ यो भयंकर युद्ध लडिएको कुरुक्षेत्रका त्यस भयानक र घमासान संहारक युद्धको अनुमान महाभारतका भीष्म पर्वमा दिये एक श्लोक देखि लगाउन सकिन्छ कि

“

न पुत्रः पितरं जज्ञे पिता वा पुत्रमौरसम्। भ्राता भ्रातरं तत्र स्वस्रीयं न च मातुलः॥

„

“

अर्थात् : त्यस युद्धमा न पुत्र पिता को,न पिता पुत्र को,न भाइ भाई को,न मामा भांजे को,न मित्र मित्रलाई पहचानन्थ्यो'

„

ऐतिहासिकता

महाभारतकालीन भारतको मानचित्र

• महाभारत युद्धलाई सामान्यतौरमा वैदिक युगमा लगभग ३१०० ईसा पूर्वका समयको मानिन्छ। अधिकतर पश्चिमी विद्वान् यसलाई १००० ईसा पूर्वदेखि १५०० ईसा पूर्व मान्दछन् विद्वानहरूले यसको तिथि निर्धारित गर्नका लागि यसमा वर्णित सूर्य ग्रहण र चन्द्र ग्रहणहरूका बारेमा अध्ययन गरेकोछ र यसलाई ३१ उनी शताव्दी ईसा पूर्वको मान्दछन्,तर मतभेद अहिले पनि जारी रहन्छ। यसको धेरै भारतीय र पश्चिमी विद्वानहरू द्वारा भिन्न-भिन्न तिथिहरू निर्धारित गरिएका हुन्-

• विश्व विख्यात भारतीय गणितज्ञ एवं खगोलज्ञ वराहमिहिरका अनुसार महाभारत युद्ध २४४९ ईसा पूर्व भएको थियो।

• विश्व विख्यात भारतीय गणितज्ञ एवं खगोलज्ञ आर्यभटका अनुसार महाभारत युद्ध १८ फेब्रुअरी ३१०२ ईसा पूर्वमा भएको थियो।

• चालुक्य राजवंशका सबैभन्दा महान् सम्राट् पुलकेसि २का ५वी शताब्दीका ऐहोल अभिलेखमा यो बताइएको छ कि भारत युद्धलाई भए ३,७३५ वर्ष बीत गए छन्, यस दृष्टिले महाभारतको युद्ध ३१०० ईसा पूर्व लडिएको भनछ।

• पुराणहरूको मानौं त यो युद्ध १९०० ईसा पूर्व भएको थियो, पुराणहरूमा दिएको विभिन्न राज वंशावलिहरूलाई यदि चन्द्रगुप्त मौर्यदेखि मिल्यो गरि दिओस्खा जाये त १९०० ईसा पूर्वको तिथि निस्कन्छ, तर केही विद्वानहरूका अनुसार चन्द्रगुप्त मौर्य १५०० ईसा पूर्वमा भएको थियो, यदि यो माने जाये त ३१०० ईसा पूर्वको तिथि निस्कन्छ किनभनें यूनानका राजदूत मेगस्थनीजले आफ्नो पुस्तक "इंडिका"मा जस चन्द्रगुप्तको उल्लेख गरेकोछ त्यो गुप्त वंशको राजा चन्द्रगुप्त पनि हुन सक्छ।

• अधिकतर पश्चिमी यूरोपीय विद्वानहरू जस्तै मायकल विटजलका अनुसार भारत युद्ध १२०० ईसा पूर्वमा भएको थियो, जुन यसलाई भारतमा फलाम युग (१२००-८०० ईसा पूर्व)देखि जो्डेर देख्दछन्।

• केही पश्चिमी यूरोपीय विद्वानहरू जस्तै पी वी होले महाभारतमा वर्णित ग्रह-नक्षत्रहरूको आकाशीय स्थितिहरूको अध्ययन गर्नका पछि यसलाई १३ नोभेम्बर ३१४३ ईसा पूर्वमा आरम्भ भयो मान्दछन्।

• अधिकतर भारतीय विद्वान् जस्तै बी ऐन अचर, एन एस राजाराम, के. सदानन्द, सुभाष काक ग्रह-नक्षत्रहरूको आकाशीय गणनाहरूका आधारमा यसलाई ३०६७ ईसा पूर्वमा आरम्भ भयो मान्दछन्।

• भारतीय विद्वान् पी वी वारटक महाभारतमा वर्णित ग्रह-नक्षत्रहरूको आकाशीय गणनाहरूका आधारमा यसलाई १६ अक्टोबर ५५६१ ईसा पूर्वमा आरम्भ भयो मान्दछन्।

• केही विद्वानहरू जस्तै पी वी वारटक का अनुसार यूनानका राजदूत मेगस्थनीजआफ्नो पुस्तक "इंडिका पुस्तक"मा आफ्नो भारत यात्राका समय जमुना(यमुना)का तटमा बसे मेथोरा(मथुरा) राज्यमा शूरसेनिहरूदेखि मिलन वर्णन गर्दछन्, मेगस्थनीज यो बताउँछन् कि यी शूरसेनी कुनै हेराकल्स नामक देवताको पुजा गरिन्थ्यो र यी हेराकल्स पर्याप्त चमत्कारी पुरुष हुन्थ्यो तथा चन्द्रगुप्तदेखि १३८ पीढिहरू पहिला थियो। हेराकल्सले धेरै विवाह गरे र धेरै पुत्र उत्पन्न गरे। तर त्यसको सबै पुत्र आपसमा युद्ध गरेर मारे गये। यहाँ यो साफ छ कि यी हेराकल्स श्रीकृष्ण नैं थिए, विद्वान् यसलाई हरिकृष्ण भनेर श्रीकृष्णदेखि जोड्दछन् किनभनें श्रीकृष्ण चन्द्रगुप्तदेखि १३८ पीढिहरू पहिला थिए त यदि एक पीढीलाई २०-३० वर्ष दिनुहोस् त ३१००-५६०० ईसा पूर्व श्रीकृष्णको जन्म समय निस्कन्छ अत यस हिसाबलहरू ५६००-३१०० ईसा पूर्वका समय महाभारतको युद्ध भएको भनिन्छ।
• मोहनजोदडोमा १९२७मा मैके द्वारा गरिएको पुरातात्विक उत्खननमा मिलेको एक पत्थरको टेबलहरूटमा एक साना बालकलाई दुइ पे्नेलाई तानेको देखाइएको छ र ती रुखहरूले दुइ पुरुषहरूलाई निकालेर त्यस बालकलाई प्रणाम गर्दै गरेको पनि देखाइएको छ, यो दृश्य भगवान श्रीकृष्णको बाल्यकालको यमलार्जुन-लीलासँग समान देखिन्छ, अत धेरै विद्वान् यो मान्दछन् कि मोहनजोदडो सभ्यताका मानिस महाभारतको कथाहरूदेखि परिचित थिए। यस कारण पनि यस युद्धलाई ३००० ईसा पूर्व मानिएको छ।

श्रीकृष्ण द्वारा शान्तिको अन्तिम प्रयास

कौरव सभामा श्रीकृष्ण

१२ वर्षहरूका ज्ञातवास र १ वर्षका अज्ञातवासको शर्त पूर्ण गर्नमा पनि जब कौरवहरूले पाण्डवहरूलाई तिनको राज्य दिनुले मना गरिदिए त पाण्डवहरूलाई युद्ध गर्नका लागि बाधित हुनु पर्यो। तर श्रीकृष्णले भने कि यो युद्ध सम्पूर्ण विश्व सभ्यताका विनाशको कारण बन्न सक्छ अतः उनले युद्ध रोकन प्रत्येक सम्भव प्रयास गर्ने सुझाव दिए। श्रीकृष्णले भने कि दुर्योधनलाई एक अन्तिम अवसर अवश्य दिनुपर्नेछ, यस कारण श्रीकृष्ण पाण्डवहरूको तरफदेखि कुरुराज्य सभामा शान्तिदूत बनेकार गये र दुर्योधनदेखि पाण्डवहरूका सामुन्ने केवल पाँच गाँव दिएर युद्ध टालने प्रस्ताव राखयो। जब दुर्योधनले पाण्डवहरूलाई सुईको नोंक जति पनि भूमि दिनुले मना गरिदिए त श्रीकृष्णले त्यसलाई समझाया कि दुर्योधनका यस हठका कारण त्यसको वंश र साथिहरूका संग-संगै धेरै निर्दोष मानिसहरूलाई युद्धको बलि चढना पर्नेछछ। यस कुरा क्रोधित भएर दुर्योधनले श्रीकृष्णलाई बन्दी बनाउने कोशिशको तर श्रीकृष्ण मायाको प्रयोग गरेर सबको आफ्नो विराट रूपदेखि भयभीत गर्न वहाँदेखि चले गये। यसका पछि त युधिष्ठिरलाई युद्ध गर्नका लागि विवश हुनु नैं पर्यो। त्यसै समय भगवान् वेदव्यासले धृतराष्ट्रका नजीक जाएर भने कि तिम्रो पुत्रहरूले समस्त गुरूजनहरूको बातहरूको अवहेलना गरेर अन्ततः महाविनाशकारी युद्धलाई खडा नैं गरिदिए। धृतराष्ट्रका युद्धको संसूचना जानने विनती गर्नमा वेदव्यास जीले उन्हे भने कि यदि तिमीइस महायुद्धलाई हेर्न पाउनु चाह्दै छ भनें म तिमीलाई दिव्य दृष्टि प्रदान गर्न सकता हूँ। यसमाधृतराष्ट्रले भने कि यसमा मेरो नैं कुलको विनाश हुनु छ, यस कारण म यस युद्ध आफ्नो आँखाहरूदेखि छैन देखूँगा। अतः तपाईं कृपा गरेर यस्तो व्यवस्था गर्न दिनुहोस् कि मलाई यस युद्धको समाचार मिलता रहे। यो सुनेर वेदव्यास जीले संजयलाई बुलाएर त्यसलाई दिव्य दृष्टि दे दिए र कहा, “हे धृतराष्ट्र! मने संजयलाई दिव्य दृष्टि प्रदान गरिदिएकोछ। सम्पूर्ण युद्ध क्षेत्रमा कुनै पनि कुरा यस्तो न रह्नेछ जुन यसबाट छुपी रहे। यो तिमीलाई यस महायुद्धको सारा वृत्तान्त सुनानेछ।” यति भन्एर वेदव्यास जी चले गये।

युद्धको तैयारीहरू र कुरुक्षेत्रतर्फ प्रस्थान

महाभारत युद्धमा भाग लिने विभिन्न जनपदहरूको स्थिति

जब यो निश्चित भयो कि युद्ध त हुने नै छ, त दुइटै पक्षले युद्धका लागि तैयारीहरू शुरू गर्न थाले। दुर्योधन पिछिल्ला १३ वर्षदेखि नैं युद्धको तैयारी गरि रहेको थियो, त्यसले बलराम सँग गदा युद्धको शिक्षा प्राप्त गर्यो तथा कठिन परिश्रम र अभ्यास गरेर गदा युद्ध गर्नमा भीम भन्दा पनि राम्रो भयो। शकुनिले यी वर्षहरू मेको विश्वका अधिकतर जनपदोंलाई आफ्नो तर्फ गरिलिए दुर्योधन कर्णलाई आफ्नो सेनाको सेनापति बनाउनु चाहन्थ्यो तर शकुनिका समझानमा दुर्योधनले पितामह भीष्मलाई आफ्नो सेनाको सेनापति बनाए, जसका कारण भारत र विश्वका धेरै जनपद दुर्योधनका पक्षमा हो गये। पाण्डवहरूको तर्फ केवल त्यही जनपद थिए जुन धर्म र श्रीकृष्णका पक्षमा थिए। महाभारतका अनुसार महाभारत कालमा कुरुराज्य विश्वको सबैभन्दा ठूलो र शक्तिशाली जनपद थियो। विश्वका सबै जनपद कुरुराज्यदेखि कहिले युद्ध गर्ने भूल छैन गरिन्थ्यो एवं सौहार्दपूर्ण सम्बन्ध बनाए राख्थे। अत: सबै जनपद कुरुहरू द्वारा लाभान्वित हुनको लोभदेखि युद्धमा तिनको सहायता गर्नका लागि तैयार हो गये। पाण्डवहरू र कौरवहरू द्वारा यादवहरूदेखि सहायता मांगनमा श्रीकृष्णले पहिला त युद्धमा शस्त्र न उठाउने प्रतिज्ञाको र फेरि भने कि "एक तर्फ म अकेरा र अर्को तर्फ मेरी एक अक्षौहिणी नारायणी सेना", अब अर्जुन अनि दुर्योधनलाई इनमध्येको एकको चुनाव गर्नु थियो। अर्जुनले त श्रीकृष्णलाई नैं चुना, तब श्रीकृष्णले आफ्नो एक अक्षौहिणी सेना दुर्योधनलाई दे दिए र आफू अर्जुनको सारथि बनन स्वीकार गरे। यस प्रकार कौरवहरूले ११ अक्षौहिणी तथा पाण्डवहरूले ७ अक्षौहिणी सेना एकत्रित गर्न ली। फेरि श्रीकृष्णले कर्णदेखि मिलेर त्यसलाई यो समझाया कि त्यो पाण्डवहरूको नैं भाइ छ अतः त्यो पाण्डवहरूको तरफदेखि युद्ध गरे, तर कर्णले दुर्योधनका ऋण र मित्रताका कारण कौरवहरूको साथ छैनोडा। यसका पछि कुन्तीका विनती गर्नमा कर्णले अर्जुनलाई छोडेर त्यसको शेष चार पुत्रहरूलाई अवसर प्राप्त भएमा पनि न मारने वचन दिए। यता इन्द्रले पनि ब्राह्मणको वेष बनाएर कर्णदेखि त्यसको कवच र कुण्डलले लिये। जसदेखि कर्णको शक्ति कम भयो र पाण्डवहरूको उत्साह बढ्यो किनभनें त्यस अभेद्य कवचका कारण कर्णलाई कुनै पनि दिव्यास्त्रदेखि मारा छैन सकिन्थ्यो।

सेना विभाग एवं संरचनाहरू, हथियार र युद्ध सामग्री

दुइटै पक्षहरूको सेनाहरू

	कौरवपक्षको सेना	पाण्डवपक्षको सेना
सहयोगी जनपद	गान्धार, मद्र, सिन्ध, काम्बोज, कलिङ्ग, सिंहल, दरद, अहिलेषह, मागध, पिशाच, कोसल, प्रतीच्य, बाह्लिक, उदीच्य, अंश, पल्लव, सौराष्ट्र, अवन्ति, निषाद, शूरसेन, शिबि, वसति, पौरव तुषार, चूचुपदेश, अशवक, पाण्डय, पुलिन्द, पारद, क्षुद्रक, प्राग्ज्योतिषपुर, मेकल कुरुविन्द, त्रिपुरा, शल, अम्बष्ठ, कैतव, यवन, त्रिगर्त, सौविर, प्राच्य,	पाँचाल, चेदि, काशी, करुष, मत्स्य, केकय, सृंजय, दक्षार्ण, सोमक, कुन्ति, आन‍र्त, दाशेरक, प्रभद्रक,अनूपक, किरात, पटच्चर तित्तिर, चोल, पाण्ड्य, अग्निवेश्य, हुण्ड, दानभारि, शबर, उद्भस, वत्स, पौण्ड्र, पिशाच, पुण्ड्र, कुण्डीविष, मारुत, धेनुक,तगंण, परतगंण,
महारथी	भीष्म, द्रोणाचार्य, कृपाचार्य, कर्ण, अश्वत्थामा, मद्रनरेश शल्य, भूरिश्र्वा, अलम्बुष, कृतवर्मा कलिंगराज श्रुतायुध,शकुनि,भगदत्तजयद्रथ,विन्द-अनुविन्द,काम्बोजराज सुदक्षिण, बृहद्वल,दुर्योधन अनि त्यसको ९९ भाइ	भीम, नकुल, सहदेव, अर्जुन, युधिष्टर, द्रौपदीका पाँचहरु पुत्र, सात्यकि, उत्तमौजा, विराट, द्रुपद धृष्टद्युम्न, अभिमन्यु, पाण्ड्यराज, घटोत्कच, शिखण्डी, युयुत्सु, कुन्तिभोज, उत्तमौजा, शैब्य, अनूपराज नील

तटस्थ दल

विदर्भ, शाल्व, चीन, लौहित्य, शोणित ,नेपा, केङ्कण, कर्नाटक, केरल, आन्ध्र, द्रविड़ आदिले यस युद्धमा लिएनन्।

---

सेना विभाग

पाण्डवहरू र कौरवहरूले आफ्नो सेनाका क्रमशः ७ र ११ विभाग अक्षौहिणीमा गरे। एक अक्षौहिणीमा २१, ८७० रथ, २१, ८७० हात्ती, ६५, ६१० सवार र १,०९,३५० पैदल सैनिक हुन्छन्। यो प्राचीन भारतमा सेनाको माप भयो गर्थ्यो। प्रत्येक रथमा चार घोडा र तिनको सारथि हुन्छ प्रत्येक हाथीमा त्यसका हाथीवान बैठ्दछ र त्यसको पछि त्यसका सहायक जुन कुर्सीका पछिदेखि हाथीलाई अंकुश लगाउँछ, कुर्सीमा त्यसका मालिक धनुष-बाणदेखि सज्जित हुन्छ र त्यसको साथ त्यसको दुइ साथी हुन्छन् जुन भाले फहरूगर्छन् तदनुसार जुन मानिस रथहरू र हात्तीहरूमा सवार हुन्छन् तिनको सङ्ख्या २, ८४, ३२३ हुन्छन् एक अक्षौहिणी सेनामा समस्त जीवधारिहरू- हात्तीहरू, घो्ने र मनुष्यहरू-की कुल सङ्ख्या ६, ३४, २४३ हुन्छन्, अतः १८ अक्षौहिणी सेनामा समस्त जीवधारिहरू- हात्तीहरू, घो्ने र मनुष्यहरू-की कुल सङ्ख्या १, १४, १६, ३७४ हुनेछ। अठार अक्षौहिणिहरूका लागि यही सङ्ख्या ११, ४१६ ,३७४ हुन जान्छ अर्थात ३, ९३, ६६० हात्ती, २७, ५५, ६२० घोडे, ८२, ६७, ०९४ मनुष्य।

• महाभारत युद्धमा भाग लिने कुल सेना निम्नलिखित छ

कुल पैदल सैनिक-१९, ६८, ३००

कुल रथ सेना-३, ९३, ६६०

कुल हात्ती लेना-३, ९३, ६६०

कुल घुडसवार सेना-११, ८०, ९८०

कुल न्यूनतम सेना-३९,०६,६००

कुल अधिकतम सेना-१, १४, १६, ३७४

• यो सेना त्यस समयका अनुसार हेर्नमा धेरै ठूलो लाग्दछ तर जब ३२३ ईसा पूर्व यूनानी राजदूत मेगस्थनीज भारत आयो थियो त त्यसले चन्द्रगुप्त जुन कि त्यस समय भारतको सम्राट् थियो,का नजीक ३०,००० रथहरू, ९००० हात्तीहरू तथा ६,००,००० पैदल सैनिकहरूदेखि युक्त सेना देखी। अतः चन्द्रगुप्तको कुल सेना त्यस समय ६, ३९, ०००का आस नजीक थियो , जसका कारण सिकंदरले भारतमा आक्रमण गर्ने विचार छोडिदिएको थियो र पुनः आफ्नो देश फर्किएको थियो। यो सेना प्रामाणिक तौरमा प्राचीन विश्व इतिहासको सबैभन्दा विशाल सेना मानिन्छ। यो त मात्र एक राज्य मगधको सेना थियो, यदि समस्त भारतीय राज्यहरूको सेनाहरू हेर्नुहोस् त सङ्ख्यामा एक धेरै विशाल सेना बनिनुछ। अतः महाभारत कालमा जब भारत धेरै समृद्ध देश थियो, यति विशाल सेनाको हुनु कुनै आश्चर्यको कुरा छैन, जसमाको सम्पूर्ण भारत देशका साथ साथ अनेक अन्य विदेशी जनपदहरूले पनि भाग लिया थियो।

हथियार र युद्ध सामग्री

महाभारतका युद्धमा धेरै तरिकाका हथियार प्रयोगमा लाये गये। प्रास, ऋष्टि, तोमर, लोहमय कणप, चक्र, मुद्गर, नाराच, फरसे, गोफन, भुशुण्डी, शतघ्नी, धनुष-बाण, गदा, भाला, तरवार, परिघ, भिन्दिपाल, शक्ति, मुसल, कम्पन, चाप, दिव्यास्त्र, एक साथ धेरै बाण छोड्ने यान्त्रिक मशीनहरू।

• 

  प्राचीन कांस्य युगका अस्त्र-शस्त्र

• 

  कांस्य युगको तलवार

• Arrowhead1.jpg

  लखनऊका दादुपुर गाँवमा उत्खननमा प्राप्त १८०० ईसा पूर्वको फलामका बाणको भाग

• 

  एक साथ धेरै बाण छोडन यान्त्रिक मशीनहरू

---

सैन्य संरचनाहरू

प्राचीन समयमा युद्धकाको समयमा सेनापतिलाई सेनाका धेरै व्यूह बनाउने पडन्थे जसले गरिंदै शत्रुको सेनामा सजिलैसित प्रवेश पाए जा सके तथा राजा र मुख्य सेनापतिहरूलाई बन्दी बनाए वा मार गिराया जा सके। यसमा आफ्नो सम्पूर्ण सेनालाई व्यूहका नाम वा गुण वाला एक विशेष आकृतिमा व्यवस्थित गरिन्छ। यस प्रकारको व्यूह रचनादेखि सानो भन्दा सानो सेना पनि विशालकाय लाग्दछ र ठूलोदेखि ठूलो सेनाको सामना गर्न सक्छ जस्तोको महाभारतका युद्धमा पाण्डवहरूको केवल ७ अक्षौहिणी सेनाले कौरवोको ११ अक्षौहिणी सेनाको सामना गरेर यो सिद्ध गरि दिओस्खिाए महाभारतका १८ दिनका युद्धमा दुइटै पक्षका सेनापतिहरू द्वारा धेरै प्रकारका व्यूह बनिए। जुन निम्नलिखित छन्-

क्रोन्च व्यूह

मकर व्यूह

कूर्म व्यूह

त्रिशूल व्यूह

चक्र व्यूह

कमल व्यूह

ओर्मी व्यूह

वज्र व्यूह

मण्डल व्यूह

गरुड व्यूह

शकट व्यूह

असुर व्यूह

देव व्यूह

सूचि व्यूह

चन्द्रकाल व्यूह

शृंगघटक व्यूह

• 

  चक्रव्यूहका गठनको चित्रण

• 

  प्राचीन शिलाचित्र जसमा अभिमन्यु चक्र व्यूहमा प्रवेश गर्दो देखिाइएको छ

---

महाभारत कालका सबैभन्दा शक्तिशाली योद्धा

श्रेणी	योद्धा	विवरण
श्रेणी१	अर्जुन,श्रीकृष्ण,भीष्म, बलराम,द्रोणाचार्य,भगदत्त	ये यस्ता योद्धा थिए जिन्हुने युद्धमा कहिले हारको स्वाद छैन चखा थियो। यिनको नजिक दिव्यास्त्रहरुको कमी थिएन र आफ्नो आफ्नो युद्ध कलामा पूर्ण रुपदेखि पारंगत र प्रवीण तथा सबैभन्दा राम्रा थिए। महाभारतका अनुसार यी देवताहरुलाई पनि पराजित गर्न सकन्थे जस्तो कि अर्जुन र श्रीकृष्णले धेरै बार गरे र यहाँसम्म कि भगवान शिवलाई पनि युद्धमा सन्तुष्ट गरिदिए। भीष्मले पनि परशुरामलाई पराजित गरेको थियो। र भगदत्त त इन्द्रको मित्र थियो, त्यसले पनि अनेकहरु बार देवासुर संग्राममा देवताहरुको सहायताको थियो।
श्रेणी२	भीम,कर्ण,जरासंध,सात्यकि, कृतवर्मा,भूरिश्र्वा,अश्वत्थामा, अभिमन्यु,कंस	ये यस्ता योद्धा थिए जिन्हुने युद्धमा धेरै नैं कम बार हारको स्वाद चखा थियो। यिनको नजिक पनि दिव्यास्त्रहरुको कमी थिएन परन्तु अति विशेष दिव्यास्त्र जस्तै पाशुपत अस्त्र आदिको प्रधानता पनि थिएन। यी सब युद्ध कलामा पूर्ण रुपदेखि पारंगत र प्रवीण थिए तथा भारतवर्षका धेरै जनपदहरुलाई युद्धमा परास्त गर्न चुके थिए।
श्रेणी३	दुर्योधन,धृष्टद्युम्न,शल्य,द्रुपद, अलम्बुष,घटोत्कच,कीचक	ये यस्ता योद्धा थिए जसले आफ्नो युद्धमा हार कम नैं बार देखी थियो, परन्तु यी यस्ता योद्धा थिए जो कुनै पनि क्षण उत्साह र आवेशमा आकर ठूलादेखि ठूला युद्धको नजिका पलट दिने क्षमता राख्थे। यी योद्धा आफ्नो-आफ्नो युद्ध कौशलमा प्रवीण तथा श्रेष्ठ थिए।
श्रेणी४	कृपाचार्य,जयद्रथ,सुदक्षिण,बृहद्वल, श्रुतायुध,नकुल,सहदेव,युधिष्ठिर	ये वीर युद्ध कलामा पूर्ण रुपदेखि पारंगत र प्रवीण थिए परन्तु यिनको नजिक धेरै ज्यादा श्रेष्ठ दिव्यास्त्र नही थिए। र पनि यी समान्य वीरोसित धेरै बढ़कर थिए।
महाभारत कालका क्रमशः महाशक्तिशाली जनपद र तिनको प्रतिनिधि	कुरु-भीष्म,मागध-जरासंध,प्राग्ज्योतिषपुर-भगदत्त, शूरसेन-यादव,पाँचाल-द्रुपद,बाह्लिक-भूरिश्र्वा,मद्र-शल्य, काम्बोज-सुदक्षिण,शाल्वभोज-शाल्व,मत्स्य-विराट, सौराष्ट्र-भोज,अवन्ति-विन्द एवं अनुविन्द,सिन्ध-जयद्रथ,चेदि-शिशुपाल	महाभारतका अनुसार यी जनपद महाभारत कालमा सबैभन्दा अधिक विकसित र आर्थिक रुपदेखि सुदृढ माने जान्थे, इन्हे त्यस समयका विकसित देश समझा जा सक्छ तथा इनमे पनि कुरु र यादव त सबैभन्दा अधिक शक्तिशाली थिए र केवल यही दुइ जनपद थिए जसले त्यस समय राजसूय र अश्वमेध यज्ञ गरेका थिए।

युद्धको प्रारम्भ र अन्त

चित्र:8 15amilitaryparade.jpg

कुरुक्षेत्रको तर्फ प्रस्थान गरती पाण्डव र कौरव सेनाहरू,स्रोत

युद्धको तैयारीहरू पूर्ण गर्नका पछि कौरव र पाण्डव दुइटै दल कुरुक्षेत्र पहँचे। पाण्डवहरूले कुरुक्षेत्रका पश्चिमी क्षेत्रमा सरस्वती नदीका दक्षिणी तटमा बसे समन्तपंचक तीर्थसित धेरै टाडा हिरण्यवती नदी(सरस्वतीको नैं एक सहायक धारा)का तटका नजीक आफ्नो पडाव हालयो र कौरवोले कुरुक्षेत्रका पूर्वी भागमा वहाँदेखि केही योजनको दूरीमा एक समतल मैदानमा आफ्नो पडाव हालयो। दुइटै पक्षहरूले वहाँ चिकने र समतल प्रदेसहरूमा जहाँ घास र ईंधनको अधिकता थियो, आफ्नो सेनाको पडाव हालयो। युधिष्ठिरले देवमंदिरहरू, तीर्थहरू र महर्षिहरूका आश्रमहरूसित धेरै टाडा हिरण्यवती नदीका तटका समीप हजारौं सैन्य शिविर लगवाये। वहाँ प्रत्येक शिविरमा प्रचुर मात्रामा मल्य सामाग्री, अस्त्र-शस्त्र, यन्त्र र धेरै वैद्य र शिल्पी वेतन दिएर रखे गये। दुर्योधनले पनि यसै प्रकार हजारौं पडाव डाले वहाँ केवल दुइटै सेनाओका बीचमा युद्धका लागि ५ योजनको घेरा छोड दिइएको थियो। फेरि अर्को दिन प्रातः दुइटै पक्षहरूको सेनाहरू एक अर्काका सामान्यने-सामने आएर खडी भयों।

चित्र:Krishna1.jpg

श्रीकृष्ण अर्जुनलाई गीता ज्ञान दे्दै

• युद्धका नियम बनाये जाना

पाण्डवहरूले आफ्नो सेनाको पडाव समन्त्र पंचक तीर्थ नजीक हालयो र कौरवहरूले उत्तम र समतल स्थान देखेर आफ्नो पडाव हालयो। त्यस संग्राममा हात्ती, घोडा र रथहरूको कुनै गणना थिएन। पितामह भीष्मको सलाहमा दुइटै दलहरूले एकत्र भएर युद्धका केही नियम बनाये। तिनको बनाये भए नियम निम्नलिखित छन्-

सङ्ख्या	नियम
१	प्रतिदिन युद्ध सूर्योदयदेखि लिएर सूर्यास्तसम्म नैं रह्नेछ
२	युद्ध समाप्तिका पश्‍चात् छल कपट छोडेर सबै मानिस प्रेमको व्यवहार रहन्छन्
३	रथी रथीबाट, हात्ती वाला हात्ती भएकादेखि र पैदल पैदलदेखि नैं युद्ध गर्नेछ
४	एक वीरका साथ एक नैं वीर युद्ध गर्नेछ
५	भयदेखि भाग्दै वा शरणमा आये भए मानिसहरूमा अस्त्र-शस्त्रको प्रह्योर छैन गरिनेछ
६	जो वीर निहत्था हुनेछ त्यसमा कुनै अस्त्र छैन उठाया जानेछ
७	युद्धमा सेवकको काम गर्न वालहरूमा कुनै अस्त्र छैन उठाउनेछ

---

• युद्धदेखि पूर्व

चित्र:Viraatrup.jpg

श्रीकृष्ण द्वारा अर्जुनलाई आफ्नो विराट रूप देखाउनु

इस प्रकार युद्ध सम्बन्धी नियम बनाएको गर्न दुइटै दल युद्धका लागि प्रस्तुत भए। पाण्डवहरूका नजीक सात अक्षौहिणी सेना थियो र कौरवहरूका साथ ग्यारह अक्षौहिणी सेना थियो। दुइटै पक्षको सेनाहरू पूर्व तथा पश्‍चिमतर्फ मुख गरेर खडी भयों। कौरवहरूको तरफदेखि भीष्म र पाण्डवहरूको तरफदेखि अर्जुन सेनाको प्रतिनिधित्व गर्दै थिए। कुरुक्षेत्रका केवल ५ योजन(४० किलोमीटर)का क्षेत्रका घेरेमा दुइटै पक्षको सेनाहरू खडी थियों। युद्धदेखि पूर्व अर्जुन श्रीकृष्णदेखि आफ्नो रथ दुइटै सेनाहरूका मध्यमाले जानेलाई भन्दछन् जसदेखि त्यो यो देखले कि युद्धमा त्यसलाई कुन किन योद्धाहरूको सामना गर्नु छ। जब अर्जुन युद्ध क्षेत्रमा आफ्नो गुरू द्रोण, पितामह भीष्म एवं अन्य सम्बन्धिहरूलाई देख्दछ त त्यो धेरै शोकग्रस्त एवं उदास हुन जान्छ। त्यो श्रीकृष्णदेखि भन्दछ कि जसको लागि हामी यी सारा राजभोग प्राप्त गर्नु चाहन्छन्, ती त यहाँ यस युद्ध क्षेत्रमा त्यसै राजभोगको प्राप्तिका लागि हाम्रो विपक्षमा खडा छन् यी मारकर हामी राज प्राप्त गरेर पनिको गरेगहरू। अतएव म युद्ध छैन गरूँगा, यस्तो भन्एर अर्जुन आफ्नो धनुष राखेर रथका पछिल्ला भागमा बैठ जान्छ तब श्रीकृष्ण योगमा स्थित भएर त्यसलाई गीताको ज्ञान दिन्छन् र भन्दछन् कि संसारमा जुन आयो छ त्यसलाई एक ना एक दिन जाना नैं पर्नेछछ। यो शरीर र संसार दुइटै नश्वर छन् तर यस शरीरका भित्र रहन वाला आत्मा शरीरका मरनमा पनि छैन मरता। जस प्रकार मनुष्य पुरानो वस्त्र त्याग गर्न नयाँ वस्त्र पहन्दछ त्यसै प्रकार आत्मा पनि पुरानो शरीर त्याग गर्न नया शरीर धारण गर्दछ यसलाई तिमीयस्ता समझो कि यो सबै प्रकृति तिमीसे गरवा रहीं छ तिमीकेवल निमित्त मात्र छ। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई ज्ञान योग,भक्ति योग र गरम योग तीनहरूको शिक्षा दिन्छन् जसलाई सुनेर अर्जुन युद्धका लागि तैयार हुन जान्छ।

---

युद्धको विवरण एवं घटनाक्रम

युद्धको दिन	विवरण	पाण्डव पक्षको क्षति	कौरव पक्षको क्षति	मजबूत पक्ष
पहिलो दिन	पहिला दिनको समाप्तिमा पाण्डव पक्षलाई भारी हानि उठानी पड़ी, विराट नरेशका पुत्र उत्तर र श्वेत क्रमशः शल्य र भीष्मका द्वारा मारे गये। भीष्म द्वारा तिनको धेरै सैनिकहरुको वध गरिएकोहो। यो दिन कौरवहरुका उत्साहलाई बढाउने वाला थियो। यस दिन पाण्डव कुनै पनि मुख्य कौरव वीरलाई छैन मार पाये।	विराट पुत्र उत्तर र श्वेत		कौरव
अर्को दिन	यस दिन पाण्डव पक्षको अधिक क्षति छैन भएको, द्रोणाचार्यले धृष्टद्युम्नलाई धेरै बार हराया र त्यसको धेरै धनुष काट दिये, भीष्म द्वारा अर्जुन र श्रीकृष्णलाई धेरै बार घायल गरिएको, यो दिन कौरवहरुका लागि भारी पड़ा, यस दिन भीमको कलिंगहरु र निषादहरुदेखि युद्ध भयो तथा भीम द्वारा सहस्रहरु कलिंग र निषाद मार झारिएका गए, अर्जुनले पनि भीष्मलाई भीषण संहार मचानाले रोके रखा।		कलिंगराज भानुमान्,केतुमान,अन्य कलिंग वीर	पाण्डव
तेस्रो दिन	यस दिन भीमले घटोत्कचका साथ मिलेर दुर्योधनको सेनालाई युद्धदेखि भगा दिए, भीष्म दुर्योधनलाई आश्वासन दिएर भीषण संहार मचा दिन्छन्, श्रीकृष्ण अर्जुनलाई भीष्म वध गर्नलाई भन्दछन् परन्तु अर्जुन उत्साहदेखि युद्ध छैन गर्न पाता जसदेखि श्रीकृष्ण स्वयं भीष्मलाई मारनका लागि उद्यत हो जान्छन् परन्तु अर्जुन उन्हे प्रतिज्ञा रूपी आश्वासन दिएर कौरव सेनाको भीषण संहार गर्दछन्, त्यो एक दिनमा नैं समस्त प्राच्य, सौवीर, क्षुद्रक र मालव क्षत्रियगणहरुलाई मार गिरा्दछन्।		प्राच्य,सौवीर,क्षुद्रक र मालव वीर	दोनों
चौथो दिन	यस दिन कौरवहरुले अर्जुनलाई आफ्नो बाणहरुदेखि ढक दिए, परन्तु अर्जुनले सगोरुाई मार भगाईा। भीमले त यस दिन कौरव सेनामा हाहाकार मचा दी, दुर्योधनले आफ्नो गजसेना भीमलाई मारनका लागि पठाईी परन्तु घटोत्कचको सहायतादेखि भीमले ती सबका नाश गरिदिए र १४ कौरवहरुलाई पनि मार गिराया, परन्तु राजा भगदत्त द्वारा जल्द नैं भीममा नियन्त्रण पा लिइएको छ। पछि भीष्मलाई पनि अर्जुन र भीमले भयंकर युद्ध गर्न कड़ी चुनौती दिए		धृतराष्ट्रका १४ पुत्र	पाण्डव
पाँचवाँ दिन	यस दिन भीष्मले पाण्डव सेनालाई आफ्नो बाणहरुदेखि ढक दिए, उनमा रोक लगाउन कालि क्रमशः अर्जुन र भीमले उनीसित भयंकर युद्ध गरे। सात्यकिले द्रोणाचार्यलाई भीषण संहार गर्नको लागि रोके रखा। भीष्म द्वारा सात्यकिलाई युद्ध क्षेत्रदेखि भगा दिइएको छ।	सात्यकिका दस पुत्र		दोनों
छठा दिन	यस दिन पनि दोनो पक्षहरुमा भयंकर युद्ध चला, युद्धमा बार बार आफ्नो हारदेखि दुर्योधन क्रोधित होता रह्यो परन्तु भीष्म त्यसलाई आश्वासन दे्दै रहे। अन्तमा भीष्म द्वारा पाँचाल सेनाको भयंकर संहार गरिएको छ।			दोनों
सातौंँ दिन	यस दिन अर्जुन कौरव सेनामा भगदड़ मचा दिन्छ, धृष्टद्युम्न दुर्योधनलाई युद्धमा हरा दिन्छ, अर्जुन पुत्र इरावान विन्द र अनुविन्दलाई हरा दिन्छन्, भगदत्त घटोत्कचलाई र नकुल सहदेव शल्यलाई युद्ध क्षेत्रदेखि भगा दिन्छन्, भीष्म पाण्डव सेनाको भयंकर संहार गर्दछन्।	विराट पुत्र शंख		दोनों
आठवाँ दिन	यस दिन पनि भीष्म पाण्डव सेनाको भयंकर संहार गर्दछन्, भीमसेन धृतराष्ट्रका आठ पुत्रहरुको वध गर्न दिन्छ, राक्षस अम्बलुष अर्जुन पुत्र इरावानको वध गर्न दिन्छ। एक पल्ट पुनः घटोत्कच दुर्योधनलाई युद्धमा आफ्नो माया द्वारा प्रताड़ित गर्न युद्धदेखि त्यसको सेनालाई भगा दिन्छ, तब भीष्मको आज्ञादेखि भगदत्त घटोत्कचलाई हरा गर्न भीम, युधिष्ठिर अनि अन्य पाण्डव सैनिकहरुलाई पछि ढकेल दिन्छ। दिनका अन्तसम्म भीमसेन धृतराष्ट्रका नौ र पुत्रोको वध गर्न दिन्छ।	अर्जुन पुत्र इरावान	धृतराष्ट्रका १७ पुत्र	कौरव
नौवाँ दिन	यस दिन दुर्योधन भीष्मलाई वा त गर्णलाई युद्ध गर्ने आज्ञा दिनेलाई भन्दछ वा फेरि पाण्डवहरुको वध गर्न को, त भीष्म त्यसलाई आश्वासन दिन्छन् कि कल वा त कृष्ण आफ्नो युद्धमा शस्त्र न उठाउने प्रतिज्ञा तोड़गे वरना त्यो कुनै एक पाण्डवको वध अवश्य गर्न द्नेछ्न्। युद्धमा आखिरकार भीष्मका भीषण संहारलाई रोकनका लागि कृष्णलाई आफ्नो प्रतिज्ञा तोड़नी पर्छ परन्तु यस दिन भीष्म पाण्डवहरुको सेनाको अधिकांश भाग समाप्त गर्न दिन्छन्।			कौरव
दसवाँ दिन	यस दिन पाण्डव श्रीकृष्णका कहनमा भीष्मदेखि तिनको मुत्युको उपाय पुछकर अर्जुन शिखण्डीलाई अघि गर्न भीष्मका शरीरलाई बाणहरुदेखि ढक दिन्छन्, भीष्म पाँचाल तथा मत्स्य सेनाको भयंकर संहार गर्न दिन्छन् र अन्तमा अर्जुनका बाणहरुदेखि विदीर्ण हो बाणहरुको त्यस शय्यामा लेट जान्छन्।	शतानीक	भीष्म	पाण्डव
ग्यारहवाँ दिन	कर्णका कहनमा द्रोण सेनापति बबनाइन्छन्, गर्ण पनि युद्धमा आउँछ जसदेखि कौरवहरुको उत्साह धेरै गुणा बढ्न जान्छ, दुर्योधन र शकुनि द्रोणदेखि भन्दछन् कि ती युधिष्ठिरलाई बन्दी बनाएको लिउन् त युद्ध आफ्नोतपाईं खत्म हुनेछ, त जब दिनका अन्तमा द्रोण युधिष्ठिरलाई युद्धमा हरा गर्न त्यसलाई बन्दी बनानका लागि अघि बढ़्दै नैं छन् कि अर्जुन आकर आफ्नो बाणहरुको वर्षादेखि उन्हे रोक दिन्छ, गर्ण पनि यस दिन पाण्डव सेनाको भारी संहार गर्दछ।	विराट		कौरव
बारहवाँ दिन	पछिल्ला दिन अर्जुनका कारण युधिष्ठिरलाई बन्दी न बनाउन पाउनका कारण शकुनि अनि दुर्योधन अर्जुनलाई युधिष्ठिरदेखि पर्याप्त टाड़ा पठाईनका लागि त्रिग‍र्त देशका राजालाई त्यो भन्दा युद्ध गर्न त्यसलाई त्यहीं युद्धमा व्यस्त बनाये राख्नेलाई भन्दछन्, ती यस्तो गर्दै पनि छ परन्तु एक पल्ट फेरि अर्जुन समयमा पुग जान्छ र द्रोण असफल हुन्छन्।	द्रुपद	त्रिगर्त नरेश	दोनों
तेह्रवाँ दिन	यस दिन दुर्योधन राजा भगदत्तलाई अर्जुनलाई व्यस्त बनाये राख्नेलाई भन्दछन् किनभनें केवल त्यही अर्जुनको श्रेणीका योद्धा थिए, भगदत्त युद्धमा एक पल्ट फिरदेखि पाण्डव वीरहरुलाई भगा गर्न भीमलाई एक पल्ट फेरि हरा दिन्छन् फेरि अर्जुनका साथ भयंकर युद्ध गर्दछन्, श्रीकृष्ण भगदत्तका वैष्णवास्त्रलाई आफ्नो माथि ले त्यो भन्दा अर्जुनको रक्षा गर्दछन्। अन्ततः अर्जुन भगदत्तको आँखोको पट्टीलाई तोड़ दिन्छ जसदेखि त्यसलाई देखिना बन्द हुन जान्छ र अर्जुन यस अवस्थामा नैं छ्लदेखि तिनको वध गर्न दिन्छ। यसै दिन द्रोण युधिष्ठिरका लागि चक्र व्यूह रच्दछन् जसलाई केवल अभिमन्यु तोड़नु जानन्थ्यो परन्तु निकलना छैन जानन्थ्यो। अतः युधिष्ठिर भीम आदि त्यसको साथ पठाई्दछ परन्तु चक्र व्यूहका द्वारमा ती सबका सब जयद्रथ द्वारा शिवका वरदानका कारण रोक दिइन्छ र केवल अभिमन्यु नैं प्रवेश गर्न पाउँछ। त्यो छलदेखि अकेरा नैं सबै कौरव महारथिहरु द्वारा मार दिइन्छ, आफ्नो पुत्र अभिमन्युको अन्याय पूर्ण तरिकाले वध भयो देख अर्जुन अगले दिन जयद्रथ वध गर्ने प्रतिज्ञा लिन्छ र यस्तो न गर्न पानमा अग्नि समाधि लिनेलाई भन्दछ।	अभिमन्यु		पाण्डव
चौधवाँ दिन	अर्जुनको अग्नि समाधि वाली कुरा सुनेर कौरव उत्साहित हुन्छन् र यो योजना बनाउँदछन् कि आज युद्धमा जयद्रथलाई बचानका लागि सब कौरव योद्धा आफ्नो जानको बाजी लागेको द्नेछ्न्, द्रोण जयद्रथलाई बचाने पूर्ण आश्वासन दिन्छन् र त्यसलाई सेनाका पछिल्ला भागमा छिपा दिन्छन्, परन्तु अर्जुन सबलाई रौंद्दै कृष्ण द्वारा गरिए सूर्यास्तका कारण बाहिर आये जयद्रथलाई मारकर त्यसका मस्तक त्यसको पिताका गोदमा गिरा दिन्छन्। यस दिन द्रोण द्रुपद र विराटलाई मार दिन्छन्।	द्रुपद,विराट	जयद्रथ,भगदत्त	पाण्डव
पन्द्रहवाँ दिन	यस दिन पाण्डव छलदेखि द्रोणाचार्यलाई अश्वत्थामाको मृत्युको विश्वास दिलाउन दिन्छन् जसदेखि निराश हो द्रोण समाधि ले लिन्छन् तिनको यस दशामा धृष्टद्युम्न तिनको शीर काटकर वध गर्न दिन्छ।		द्रोण	पाण्डव
सोह्रवाँ दिन	यस दिन गर्ण कौरव सेनाको मुख्य सेनापति बनाइन्छ त्यो यस दिन पाण्डव सेनाको भयंकर संहार गर्दछ, यस दिन त्यो नकुल सहदेवलाई युद्धमा हरा दिन्छ परन्तु कुंतीलाई दिये वचनलाई स्मरण गर्न तिनको प्राण छैन लेता। फेरि अर्जुनका साथ पनि भयंकर संग्राम गर्दछ, भीम दुःशासनको वध गर्न त्यसको छातीको रक्त पी्दछ र अन्तमा सूर्यास्त हुन जान्छ।		दुःशासन	दोनों
सत्रहवाँ दिन	यस दिन गर्ण भीम र युधिष्ठिरलाई हरा गर्न कुंतीलाई दिये वचनलाई स्मरणकर तिनको प्राण छैन लेता। अन्ततः अर्जुन गर्णका रथका पहियेका भूमिमा धँस जानमा श्रीकृष्णका कहनमा रथका पहियेलाई निकाल रहोस् गर्णको त्यसै अवस्थामा वध गर्न दिन्छ, यसका पछि कौरव आफ्नो उत्साह हार बैठ्दछन्। फेरि शल्य प्रधान सेनापति बनाये गये परन्तु उनको पनि युधिष्ठिर दिनका अन्तमा मार दिन्छन्।		कर्ण,शल्य,दुर्योधनका २२ भाई	पाण्डव
अठारहवाँ दिन	यस दिन भीम दुर्योधनका बचे भए भाइहरुलाई मार दिन्छ सहदेव शकुनिलाई मार दिन्छ र आफ्नो पराजय भएको जान दुर्योधन एक तालाबमा छिप जान्छ परन्तु पाण्डवहरु द्वारा ललकारे जानमा त्यो भीमदेखि गदा युद्ध गर्दछ र छलदेखि जंघामा प्रह्योर गर्नुले त्यसको मृत्यु हुन जान्छ यस प्रकार पाण्डव विजयी हुन्छन्।	द्रोपदीका पाँच पुत्र,धृष्टद्युम्न,शिखण्डी	दुर्योधन	पाण्डव

कुरुक्षेत्र युद्धका परिणाम

महाभारत एवं अन्य पौराणिक ग्रन्थोंका अनुसार यो युद्ध भारत वंशिहरूका संग-संगै अन्य धेरै महान वंसहरू तथा वैदिक ज्ञान विज्ञानका पतनको कारण बन्यो। महाभारतमा वर्णित यस युद्धका केही मुख्य परिणाम निम्न लिखित छन्-

नकारात्मक फल

• यो युद्ध प्राचीन भारतका इतिहासको सबैभन्दा विध्वंसकारी र विनाशकारी युद्ध सिद्ध भयो। यस युद्धका पछि भारतवर्षको भूमि लम्बहरू समयसम्म वीर क्षत्रिहरूदेखि विहीन रही। यस युद्धमा लाखौं वीर योद्धा मारे गये।

• गांधारीका शापवश यादवहरूका वंशको पनि विनाश भयो। लगभग सबै यादव आपसी युद्धमा मारे गये, जसका पछि श्रीकृष्णले पनि यस धरतीदेखि प्रयाण गरे।

• इस युद्धका समापन एवं श्रीकृष्णका महाप्रयाणका साथै वैदिक युग एवं सभ्यताका अन्तको आरम्भ भयो, भारतदेखि वैदिक ज्ञान र विज्ञानको लोप हुन लागयो। जसलाई पौराणिक विद्वानहरूले कलियुगका आगमनदेखि जोडियो।

• पूरा भारतवर्षमा सम्पूर्ण जनपदहरूको अर्थव्यवस्था धेरै खराब भयो, भारतमा गरीबीका साथ साथ अज्ञानता फैल गयी।

• भविष्य पुराणका अनुसार यस युद्धका पछि भारतमा निरन्तर शतिहरूसम्म विदेशिहरू(मलेच्छों)का आक्रमण हुँदै रहोस्, कुरुवंशका अन्तिम राजा क्षेमक पनि मलेच्छहरूदेखि युद्ध गर्दै मार्दै गए, जुन पछि त यो आर्यावर्त देश सबै प्रकारबाट क्षीण भयो, कलियुगको बढ्दै प्रभावलाई देखेर तथा सरस्वती नदी लुप्त भएपछि लगभग ८८००० वैदिक ऋषि-मुनि हिमालय गए र यस प्रकार भारतवर्ष ऋषि-मुनिहरूका ज्ञान एवं विज्ञानदेखि पनि हीन भयो।

• समस्त ऋषि-मुनिहरू गएपछि भारतमा धर्मको नेतृत्व ब्राह्मण गर्न लागोस्, जहाँ पहिला केवल यज्ञ गरिन्थ्यो एवं वेदहरूको अध्ययन गरिन्थ्यो। ब्राह्मणहरूले वैदिक धर्मलाई लामो समयसम्म बचाइ राखे तर पौराणिक ग्रन्थहरूमा दिइएका वर्णनका अनुसार कलियुगका प्रभावले ब्राह्मण वर्ग पनि बच्न पाएनन् र उनि बाट केही दूषित एवं भ्रष्ट भए, मंत्रहरूको सही तरिकाले उच्चारण गर्ने विधि बिर्सिएका कारण वैदिक मंत्रहरूको दिव्य प्रभाव पनि सीमित रहे केही भ्रष्ट ब्राह्मणहरूले पछिका समाजमा धेरै कुरीतिहरू एवं प्रथाहरू चलाए, जसका कारण क्षुद्र एवं पिछडिएका वर्गको शोषण हुन लागेको एवं सतीप्रथा, छुआछूत जस्ता प्रथाहरूले जन्म लिए तर धेरै ब्राह्मणहरूले कठोर तप एवं नियमहरूको पालन गर्दै कलियुगका प्रभावका बावजूद वैदिक सभ्यतालाई कुनै न कुनै अंशमा जीवित राखे जसका कारण आज पनि ऋग्वेद एवं अन्य वैदिक ग्रन्थ सहस्रहरू वर्षहरू पछि लगभग त्यसै रूपमा उपलब्ध छन्।

सकारात्मक फल

• इस युद्धको एक सकारात्मक फल पूर्ण मानव जातिलाई श्रीकृष्ण द्वारा अर्जुनलाई सुनायी गयी ज्ञानरूपी वाणी श्रीमद्भगवद्गीताका रूपमा प्राप्त भयो।

• इस युद्धका पछि युधिष्ठिरका राज्य-अभिषेकका साथ धरतीमा धर्मका राज्यको स्थापना भएको छ।

महाभारत युद्धका पछिको भारतीय राजवंश

हिन्दू परम्पराहरू एवं पुराणहरूमा दिएको प्राचीन राजवंसहरूको सूचीका आधारमा तथा अन्य वैदिक ग्रन्थहरूमा दिएको ज्योतिषीय गणनाहरूका आधारमा महाभारत कालका पछिको प्राचीन भारतीय राजवंश ऐतिहासिक घटना कालक्रममा निम्नलिखित छ-

तिथि एवं काल	राजवंश	मुख्य घटनाहरु
३१००-२००० ईसा पूर्व	पाण्डव वंश	इस कालमा सर्वप्रथम महाभारत युद्ध भयो तथा यस युद्ध पछि युधिष्ठिर राजा बने। युधिष्ठिर भन्दा ३० पिउँढ़ीहरुसम्म यो राजवंश चला। यस वंशका अन्तिम सम्राट क्षेमक भए, जुन मलेच्छहरु सहित युद्ध गर्दै मारे गये। क्षेमकका वेदवान् तथा वेदवान्का सुनन्द नामक पुत्र भयो एवं सुनन्द पुत्रहीन नैं रहा, यस प्रकार सुनन्दका अंत सहित नैं पाण्डव वंशको अंत भयो।
३२००-२२०० ईसा पूर्व	मगध राजवंश	यो राजवंश महाभारत कालमा जरासंधका पुत्र बृहद्रथबाट अगाड़ि बढ़ा थियो, यस वंशमा कुल २२ राजा भए, जिन्हहरुने लगभग १००० वर्षहरुसम्म शासन गरे। यस वंशको अन्तिम राजा रिपुञ्जय थियो जसको मृत्यु सहित यो वंश समाप्त भयो।
३०६७ ईसा पूर्व	महाभारत युद्ध	पौराणिक तथा ज्योतिषीय प्रमाणहरुका आधारमा यो महाभारत युद्धको प्रसिद्ध परंपरागत तिथि छ, तर अझै यो विवादित छ आधुनिक विद्वान् यसलाई १५००-१००० ईसा पूर्व भयो मान्दछन् यद्यपि आर्यभट तथा अन्य प्राचीन विद्वानहरुले यसलाई ३००० ईसा पूर्व नैं बताएको छ।
२२००-१६०० ईसा पूर्व	प्रद्योत एवं शिशुनाग राजवंश	यो राजवंश मगधमा बृहद्रथ राजवंशका समापन सहित नैं स्थापित भयो, बृहद्रथ राजवंशका अन्तिम राजा रिपुञ्जयका मन्त्री शुनकले रिपुञ्जयलाई मारकर आफ्नो पुत्र प्रद्योतलाई राजसिंहासनमा बिठाया। प्रद्योत वंशको समाप्ति यिनको ५ राजाहरुका १३८ वर्षहरुसम्म शासन गर्न पछि अन्तिम राजा नन्दिवर्धनको मृत्यु सहित भए। यसपछि शिशुनाग राजा भएका जसका वंशमा १० राजाहरुले लगभग ३६०-४५० वर्षहरुसम्म शासन गरे। यस प्रकार कुल ६०० वर्षहरुसम्म यस राजवंशको शासन रहयो।
२१०० ईसा पूर्व	पाण्डव वंशको अंत एवं काश्यपको उत्पत्ति	इस समयका प्रारम्भमा ब्बाटो्मणहरुका पूर्वज काश्यप नामक ब्बाटो्मणको जन्म भयो, यिनले मिश्रमा गएर मलेच्छहरुलाई मोहित गर आर्यावर्त आनबाट रोक दियो। फेरि काश्यपले आफ्नो प्रतिनिधि मागधलाई आर्यावर्तको सम्राट बनाए। मागधले यस देशलाई धेरै विभागहरुमा बाउँट दियो। मागधका पुत्रका पुत्र नैं शिशुनाग थिए। जसका नामबाट शिशुनाग राजवंश चला। यस समयसम्म पाण्डव वंश पनि समाप्त भयो, जसबाट भारतमा मगध राज्यको शक्ति धेरै बढ गयी। सिन्धु नदीबाट पश्चिमका भागमा यवनहरु तथा मलेच्छहरुले अधिकार गर लियो।
२००० ईसा पूर्व	सरस्वती नदीको लुप्त छना	इस अवधि कालसम्म सरस्वती नदी लुप्त भयो, जसका कारण ८८००० ऋषि-मुनि कलियुगका बढ्दो प्रभावलाई देखेर आर्यावर्त छोडएर हिमालयमा चले गये, यस प्रकार ज्ञानको देवी सरस्वती नदीका लुप्त भए पछि भारतबाट वैदिक ज्ञान-विज्ञान पनि लुप्त भयो। यसै कालसम्म सरस्वती सिंधु सभ्यता पनि लुप्त भएको थियो। यसपछि काश्यप नामक ब्बाटो्मणका वंशीहरुले वैदिक परम्पराहरु तथा ज्ञानलाई बचाये राखयो जसबाट तिनलाई समाजमा प्रधानता दी गयी, तर तिनीहरुमध्ये केहि कलियुगका प्रभावबाट न बच सके र पतित छ गये जसबाट आन वाला हिन्दू समाजमा धेरै कुरीतियाउँ फैल गयीं।
१६००-१४०० ईसा पूर्व	नन्द राजवंश	इस अवधिमा मगधमा नन्द राजवंशको शासन रहा, यसका अन्तिम राजा महापद्मनन्दलाई चाणक्य नामक ब्बाटो्मणले मरवाएर चन्द्रगुप्त मौर्यलाई शासक बनाए। यसै कालमा गौतम बुद्धको उत्पत्ति पनि भए।
१४००-११०० ईसा पूर्व	मौर्य वंश	मौर्यहरुका १२ राजाहरुले लगभग ३०० वर्षहरुसम्म मगधमा शासन गरे
११००-७०० ईसा पूर्व	शुंग एवं कण्व वंश	इस वंशमा १० राजा भएका जिन्हुन्नुहोस् लगभग ३०० वर्षहरुसम्म शासन गरे यसपछि कण्व वंशमा ४ राजा भएका जिन्हुने लगभग १०० वर्षहरुसम्म शासन गरे, यस वंशको अन्तिम राजा सुशर्मा थियो।
७००-३०० ईसा पूर्व	शातवाहन आउँ ध्र राजवंश	इस राजवंशका प्रथम राजाले सुशर्मालाई मारकर उनको राज्य आफ्नो अधिकारमा लियो, यिनको वंशमा कुल २२ राजा भएका जिन्हुन्नुहोस् लगभग ४०० वर्षोसम्म शासन गरे।
४००-१०० ईसा पूर्व	गुप्त वंश	इस वंशको प्रथम राजा चन्द्रगुप्त भयो जसबाट यूनानी राजदूत मेगस्थनीज मिलेको थियो। गुप्त वंशमा ७ राजा भएका जिन्हुन्नुहोस् ३०० वर्षहरुसम्म शासन गरे, यस वंशको समाप्ति उज्जैनका राजा विक्रमादित्य लिएर्‍यो, जिन्हुन्नुहोस् आफ्नो नाममा विक्रम संवत् स्थापित गरयो।

टीका एवं स्रोत

• भविष्य पुराण,प्रतिसर्ग पर्व,प्रथम खण्ड
• भागवत पुराण,द्वादश स्कन्ध,प्रथम अध्याय
• महाभारत,गीताप्रेस गोरखपुर
• ऐज आफ महाभारत वार

बाह्य सूत्र

• कुरुक्षेत्र (सहर)
• कुरुक्षेत्र युद्धको काल गणना-इंदिरा गांधी राष्ट्रिय कला केन्द्र
• ब्रज डिस्कवरी-यहाँ वैदिक साहित्य एवं स्थलहरूका बारेमा जानकारी प्राप्त गर्नुहोस्
• वेद-पुराण - यहाँ चार वेद एवं दस भन्दा अधिक पुराण हिन्दी अर्थ सहित उपलब्ध छन्। यहाँ पुराण सुन्न पनि सकिन्छ।
• महर्षि प्रबंधन विश्वविद्यालय-यहाँ सम्पूर्ण वैदिक साहित्य संस्कृतमा उपलब्ध छ।
• ज्ञानामृतम् - वेद, अरण्यक, उपनिषद् आदिमा सम्यक् जानकारी