कोशिका

कोशिका

कोशिका सजीवहरुको शरीरको रचऩात्मक र क्रियात्मक एकाइ हो। कोशिकाको अङ्ग्रेजी शब्द सेल (Cell) ल्याटीन भाषाको सेलुला शब्दबाट लिइएको हो जसको अर्थ एक सानो कोठा हुन्छ। कुनै सजीव जस्तै जीवाणुहरुको शरीर एक मात्र कोशिका ले बनेको हुन्छ, त्यसलाई एककोशकीय जीव भन्दछन् जबकि कुनै सजीव जस्तै मनुष्यको शरीर धेरै कोशिकाहरु बाट मिलेर बनेको हुन्छ भने त्यसलाई बहुकोशकीय सजीव भन्दछन्। कोशिकाको आविष्कार रबर्ट हूक ले १६६५ ई.मा गरे। १९३९ ई०मा श्लाइडेन तथा श्वान ले कोशिका सिद्धान्त प्रस्तुत गरे जसको अनुशार सबै सजीवहरुको शरीर एक या एकाधिक कोशिकाहरु संग मिलेर बनेको हुन्छ तथा सबै कोशिकाहरुको उत्पत्ति पहिले बाट उपस्थित कुनै कोशिका बाट नै हुन्छ।

सजीवहरुको सबै जैविक क्रियाहरु कोशिकाहरु भित्र हुन्छन्। कोशिकाहरु भित्र नै आवश्यक आनुवांशिक सूचनाहरु हुन्छन् जससँग कोशिकाको कार्यहरुको नियन्त्रण हुन्छ तथा सूचनाहरु अर्को पीढीको कोशिकाहरुमा स्थानान्तरित हुन्छन्। Maton, Anthea (१९९७), Cells Building Blocks of Life, New Jersey: Prentice Hall, ISBN 0-13-423476-6 </ref> कोशिका दुई प्रकार का हुन्छन्, प्रोक्यारियोटिक कोशिका तथा युक्यारियोटिक कोशिका। प्रोक्यारियोटिक कोशिकामा कुनै स्पष्ट केन्द्रका हुदैन। केन्द्रकीय पदार्थ कोशिका द्रवमा छरिएको हुन्छ। यस प्रकारको कोशिका जीवाणु तथा निलो हरियो सल वालमा पाइन्छ। सबै उच्च श्रेणी का बिरुवाहरु र जन्तुहरुमा युक्यारियोटिक प्रकारको कोशिका पाइन्छ। सबै युक्यारियोटिक कोशिकाहरुमा संगठित केन्द्रक पाइन्छ जुन एक आवरणबाट ढाकिएको हुन्छ।

कुनै खास भिन्नताहरुलाइ छोडि सबै प्रकारको कोशिकाहरु, विरुवा एवं जन्तु कोशिकाको संरचना लगभग ऊस्तै हुन्छ। यिनीहरु सजीव र निर्जीव दुवै जस्तै गरे इकाइहरु संग मिलेर बन्छ। एक सामान्य कोशिका या प्रारूपिक कोशिकाको मुख्य तीन भाग हुन्छन्, कोशिकावरण, कोशिका द्रव्य एवं केन्द्रक। कोशिकावरण कोशिकाको सबै भन्दा बाहिरको आवरण या घेरा छ। पादप कोशिकामा कोशिका भित्ति र कोशिका झिल्ली मिलेर कोशिकावरणको निर्माण गर्छन्। जन्तु कोशिकामा कोशिका भित्ति हैन पाए जाती अतः कोशिका झिल्ली नै सबै भन्दा बाहिरी आवरण हो। कोशिका झिल्ली एवं केन्द्रकको बीचको भागको कोशिका द्रव्य भनिन्छ, यसमा विभिन्न कोशिकांग हुन्छन्। केन्द्रक कोशिकाको भित्र पाये जाने वाला एक गोल एवं सघन रचना हो। केन्द्रकको कोशिकाको मस्तिष्क भनिन्छ। जस प्रकार शरीरको सारा क्रियायहरुको नियंत्रण मस्तिष्क गर्छ ठीक त्यसै प्रकार कोशिकाको सारा कार्यहरुको नियंत्रण केन्द्रकद्वारा हुन्छ।

बाहिरी कडिहरु

• कोशिकाको संरचना र कार्य (राजस्थान लोकसेवा आयोग पोर्टल)