कोशी नदी

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
लौकही र हनुमाननगर गाविसको बीचमा बनेको कोशी बाँध

कोशी नदी नेपालको सबैभन्दा ठूलो नदी हो। यसका सहायक नदीहरूमा अरूण, तमोर, सुनकोशी, भोटेकोशी, लिखु, तामाकोशी, इन्द्रावती पर्दछन्। सात वटा मुख्य सहायक नदी मिलेर बनेको हुनाले यसलाई सप्तकोशी पनि भनिन्छ। हिमालयबाट उत्पत्ति भएका यी सहायक नदीहरू महाभारत पर्वत श्रेणीको तल्लो भागमा सम्मिश्रित भई सप्तकोशीको रूपमा सुनसरी जिल्लाको चतरा गल्छीबाट तराईको समथर क्षेत्रमा प्रवेश गर्दछ। नेपालको लौकही र हनुमाननगर गाविसको बीचमा बनेको कोशी बाँध पार गरेर यो नदी भारत प्रवेश गर्दछ र भारतको विहार राज्यको कर्सेला घाटमा ग‌ंगा नदीमा मिल्दछ। वर्यषायाममा बाढी आउँदा आसपासका जग्गा डुवाउने भएकाले यसलाई "विहारको दुःख" पनि भन्ने गरिन्छ।

यो लेख हिन्दीबाट अनुवाद गरिएको हो। यहाँ क्लिक गरेर यस लेखमा रहेका त्रुटिहरु सुधार्न सक्नुहुन्छ।

कोसी नदी (नेपालीमा कोशी) नेपालमा हिमालयदेखि निस्कन्छ र बिहारमा भीम नगरका बाटाहरू देखि भारतमा प्रवेश हुन्छ। यसमा आउने बाढबा बिहार माधेरै तबाही हुन्छ जसले गर्दा यस नदीलाई बिहारको अभिशाप भनिन्छ।

यस भौगोलिक स्वरूपलाई हेर्नुहोस् त ठेगाना चल्नेछ कि पछिल्ला २५० वर्षहरूमा १२० किमीको विस्तार गर्न चुकी छ। हिमालयको अग्लो पहाड़िहरूदेखि प्रकार प्रकारदेखि अवसाद (बालू, कंकड़-पत्थर) आफ्नो साथ लाती भएको यी नदी निरंतर आफ्नो क्षेत्र फैलाती जाँदैछ। उत्तरी बिहारका मैदानी क्षेत्रहरूलाई तरती यी नदी पूरा क्षेत्र उपजाऊ बनाउँछ। यी प्राकृतिक तौरमा यस्तो हुँदैछ। नेपाल र भारत दुइटै नैं देश यस नदीमा बाँध बनाएको रहेका हुन्। परन्तु पर्यावरणविदहरूको मानौं त यस्तो गर्नु नुकसानदेह हुन सक्छ। चूँकि यस नदीको बहाव यति तेज छ र यसका साथा आउँदै पत्थर बाँधलाई पनि तोड़ सक्छौं यस कारण बाँधको अवधिमा संदेह हुनु लाजमी हुन जान्छ।

यो नदी उत्तर बिहारका मिथिला क्षेत्रको संस्कृतिको पालना पनि छ। कोशीका आसनजीकका क्षेत्रहरूलाई यसैका नाममा कोशी भनिन्छ। «»==नाम == हिन्दू ग्रन्थहरूमा यसलाई कौशिकी नामले उद्धृत गरिएको छ। भनिन्छ कि विश्वामित्रले यसै नदीका किनार ऋषिको दर्जा पाए थियो। ती कुशिक ऋषिका शिष्य थिए र तिनलाई ऋग्वेदमा कौशिक पनि भनिएको छ। सात धाराहरूदेखि मिलेर सप्तकोशी नदी बन्दछ जसलाई स्थानीय रूपले कोसी भनिन्छ (नेपालमा कोशी)। महाभारतमा पनि यसको जिक्र कौशिकी नामले मिल्दछ।

मार्ग[सम्पादन गर्ने]

काठमाडौंदेखि एवरेस्टको चढ़ाईका लागि जाने बाटाहरूमा कोसीको चार सहायक नदीहरू मिल्दछन्। तिब्बतको सीमादेखि लागेको नामचे बाजार कोसीका पहाड़ी बाटाहरूको पर्यटनका हिसाबले सबैभन्दा आकर्षक स्थान छ। बागमती, तथा बूढ़ी गंडक यसको प्रमुख सहायक नदीहरू मध्येको एक छन्। नेपालमा यो कंचनजंघाका पश्चिममा पर्छ। नेपालका हरकपुरमा केसीको दुइ सहायक नदीहरू दूधकोसी तथा सनकोसी मिल्दछन्। सनकोसी, अरुण र तमर नदीहरूका साथ त्रिवेणीमा मिल्दछन्। यसका पछि नदीलाई सप्तकोशी भनिन्छ। बराहक्षेत्रमा यो तराई क्षेत्रमा प्रवेश गर्दछ र यसका पछिदेखि यसलाई कोशी (या कोसी) भनिन्छ। यसको सहायक नदीहरू एवरेस्टका चारहरू तर्फदेखि आकर मिल्दछन् र यो विश्वका उचाईमा स्थित ग्लेशियरहरू (हिमनदों)का जल लिन्छन्। त्रिवेणीका नजीक नदीका वेगदेखि एक खड्ड बनाउँछ जो कुनै १० किलोमीटर लामो छ। भीमनगरका निकट यो भारतीय सीमामा दाख़िल हुन्छ। यसका पछि दक्षिणतर्फ २६० किमी गएर कुरसेलाका नजीक गंगामा मिल्न जान्छ।

बाँधको इतिहास[सम्पादन गर्ने]

कोसी नदीमा बांध बनाउने काम ब्रिटिश शासनका समयदेखि विचाराधीन छ। ब्रिटिश सरकारलाई यी चिन्ता थियो कि कोसीमा तटबन्ध बनाउनाले यसका प्राकृतिक बहावका कारण यो टूट पनि सक्छ। ब्रितानी सरकारले तटबंध छैन बनाउने फैसला यस कुरामा गरे कि तटबंध टूटनाले जो क्षति हुनेछ त्यसको भरपाई गर्नु अधिक मुश्किल साबित हुनेछ।[१] यसै चिन्ताका बीच ब्रिटिश शासन बीत गया र स्वतन्त्रताका पछि सन् 1954मा भारत सरकारले नेपालका साथ सम्झौता गरे र बाँध बनाइएको। यो बाँध नेपालको सीमामा बनाएको र यसका रखरखावको काम भारतीय अभियंताहरूलाई सुँम्प्िएको। यसका पछि अबतक सात बार यी बाँध टूट चुका छ र नदीको धाराको दिशामा साना-मोटा बदलाव होतिरहेछन्। बराजमा बालूका निक्षेपणका कारण जलस्तर बढ्न जान्छ र बाँधका टूटने खतरा बनाएको रहन्छ।

बाँधको क्षमता[सम्पादन गर्ने]

बाँध बनाउँदा अभियन्ताहरूले आकलन गरेका थिए कि यो नौ लाख घनफुट प्रति सेकेण्ड (क्यूसेक) पानीका बहावलाई बर्दाश्त गर्न सक्नेछ र बाँधको आयु 25 वर्ष तोकिएको थियो। बाँध पहिलो पल्ट 1963मा टूटेको थियो। यसका पछि 1968मा यो 5 स्थानहरूमा टूट्यो। त्यस समय नदीमा पानीको बहाव 9लाख 13 हजार क्यूसेक नापिएको थियो। वर्ष 1991मा नेपालका जोगनिया तथा 2008मा यो नेपालका नैं कुसहा नामक स्थानमा टूट्यो। वर्ष 2008मा जब यो टूट्यो त यसमा बहाव महज 1 लाख 44 हजार क्यूसेक थियो।

सन्दर्भ[सम्पादन गर्ने]

  1. "तटबंध टूटने मतलब धारा बदलना छैन" 

यी पनि हेर्नुहोस्[सम्पादन गर्ने]

बाह्य कडीहरू[सम्पादन गर्ने]

  • कोसी साहित्‍य(यहं कोसी अंचलमा रचित साहित्‍यका बारेमा पढ़हरू)
  • कविता कोसी (हिन्दी ब्लग ; यहाँ कोसी नदीका बारेमा धेरै विस्तृत जानकारी छ।)