क्रिमियाको युद्ध

नेपाली विकिपीडियाबाट
(क्रीमियाको युद्ध बाट पठाईएको)
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्

क्रीमियाको लडाई इतिहासका सर्वाधिक मूर्खता पूर्ण तथा अनिर्णायक युध्दहरूमध्ये एक मानिन्छ यसमा फ्रान्स, ब्रिटेन, सारडीनिया, टर्कीले एक तरफ तथा रूसले दोस्रो तरफबाट भाग लिेको थियो यसको समय १८५४-१८५६ थियो। युद्धको कारण स्लाभवादी राष्ट्रीयताको भावना थियो। यसका अतिरिक्त दोस्रो तिर टर्कीका धार्मिक अत्याचार पनि कारण बने दि तर धेरै हिंसा भएपछि पनि नतीजा केही पनि निस्किएन।

रूस सहित इङ्गल्याण्ड र फ्रान्सको युद्ध जुन जुलाई, १८५३ ई.बाट सितंबर, १८५५ ई.सम्म चलि रह्यो जसलाइ क्रीमियाको युद्ध भनिन्छ। यो युद्ध कदाचित् अकारण लडिइएको थियो फेरि पनि यूरोपीय इतिहासमा यसलाइ विशेष महत्व दिइन्छ। ती दिनहरूमा यूरोपीय देशमा मानिसहरूको यो धारणा थियो कि रूसका सँग यति अधिक शस्त्रास्त्र छन् कि त्यो अजेय छ। त्यससित मानिसहरू आतंकित थिए। कुस्तंतुनियाको पटि राज्यविस्तार गर्नलाइ रूसको नीति पिटर महानका समयदेखि नैं चलिरहेको थियो। आफ्नो यस राज्यविस्तारको आकांक्षापूर्तिको लागि उ कुनै न कुनै बहाना खोजिरहन्थ्यो।

यस युद्धको सूत्रपात एक सानो धार्मिक विवादलाई लिएर भयो। ती दिनमा प्यालेस्टाइन टर्की साम्राज्यको अन्तर्गत थियो। १५३५ ई.मा टर्कीका सुल्तानले रोमन ईसाइहरूका तीर्थस्थानहरूको रेखदेख फ्रान्सका संरक्षणमा फ्रेन्च क्याथोलिक पादरीहरूलाई सौंपेको थियो। यसै प्रकार टर्की स्थित यूनानी-ईसाई सम्प्रदायका धार्मिक स्थान रूसका जारका संरक्षणमा दिइएको थियो। तर फ्रान्सको प्रख्यात राजक्रान्तिका समयमा फ्रान्स आफ्नो उत्तरदायित्वको पट्टि समुचित ध्यान दिन सकेन। विस्तारै विस्तारै ल्याटिन धर्मस्थानहरूमा यूनानी-ईसाई संप्रदायका साधुहरूको अधिकार भयो। १८५० ई.मा फ्रान्स का नरेश नेपोलियन (तृतीय)को ध्यान ल्याटिन चर्च पट्टि गयो; उनले तिनका प्रबन्ध फ्रान्सको संरक्षणमा दिनको लागि टर्कीलाई लेखे। १८५२ ई.मा उनले आफ्नो यस माँगलाई दोहोर्याए। केही आनाकानि गरे पछि टर्कीका सुल्तानले फ्रान्सको यस माँगलाई स्वीकार गरे। रूसको लागि कुनै कारण न थियो कि त्यो टर्कीका यस कार्यमा आपत्ति गरोस; तर उसले यसलाई टर्कीलाई हडप लिनको लागि एक राम्रो अवसर बुझे। यूनानी-ईसाई संप्रदायको पक्ष लिएर जारले सुल्तानलाई ल्याटिन धार्मिक स्थलहरूको प्रबंध तिनलाई फिर्ता दिनलाई लेखे। यसले इङ्गल्याण्ड आशंकित भयो। उसलाई डर लाग्यो कि कुस्तुंतुनियामा रूसको अधिकार भए पछि स्थल मार्गबाट भारतको लागि स्थायी खतरा उत्पन्न हुन जानेछ र यो यस्तो खतरा हुनेछ जसको कुनै प्रकार पनि सामना गर्न उनको लागि सम्भव हुनेछैन। त्यो रूसका विरूद्ध टर्कीको सहायताको लागि उठ्यो।

फ्रान्सको लागि त रुष्ट हु्ने स्पष्ट कारण थियो नै। रूस उनको तीर्थस्थलहरूको देखभालका अधिकारमा हस्तक्षेप गरिरहेकोछ। तर यसले ठूलो कारणको थियो कि जार निकोलस (प्रथम)ले फ्रान्सका नयाँ सम्राट्लाई ‘भाइ’ संबोधित न गरेर ‘मित्र’ संबोधित गरेका थिए। यसैले रूसका यूनानी-ईसाई संप्रदायको पक्षधर बनेको देखेस उसलाई आफ्नो राजवंशमा खतरा आएको देखाई लडयो। आस्ट्रियालाई पनि बालकनको पट्टि रूसी बढावबाट डर भयो। यद्यपि १८४९ ई.मा अस्ट्रिया नरेशलाई आफ्नो पैतृक सिंहासन रूसी सैनिक सहायताबाट प्राप्त भएको थियो तथापि यस अवसरमा रूसको कृतज्ञता मान्न र चुप बसेर रहन उचित नजान लडयो। उनको झुकाव फ्रान्स र इङ्गल्याण्डको पट्टि हुन लाग्यो। उनले ब्रिटिश राजदूतका इशारामा रूसको चुनौतिनलाई टुक्राइ दियो। यसको जुन परिणाम हुनु थियो भयो।

जुलाई, १८५३मा रूसको सेनाले कूच बोलि दियो र दान्यूब नवीका उत्तरवर्ती टर्कीका भूभाग-मोल्डेविया र बालेशियाका प्रान्तहरूमा आधिकार गरे। तत्काल इङ्गल्याण्ड र फ्रान्सको संयुक्त नौसेनिक बेडा तंर्कीको सहायताको लागि बास्फोरस पुगे; तर अंगरेजी र फ्रान्सीसी युद्धपोतहरू हेर्दा हेर्दै साइनोपका निकट रूसी नौसेनाले टर्कीका बेडेलाई नष्ट गरे। तब जनवरी,१८५४ ई.का आरम्भमा इङ्गल्याण्ड र फ्रान्सको संयुक्त बेडा कालासागरमा घुसे र दुइटै देशहरूले शीघ्र नैं रूसका विरूद्ध युद्धको घोषणा गरे। उनले आफ्नो रक्षात्मक युद्ध गर्ने योजना बनाए। कुस्तुंतुनियाको रक्षाको लागि उनले गैलीपोलीमा किल्लाहरूबंदी गर्नको निश्चय गरे। तर यसका पूर्व कि आंग्ल-फ्रेंच सेनाहरू कालासागरका पश्चिमी तटमा वर्नामा एकत्र हुन्, आस्ट्रियाका अमैत्रीपूर्ण रुखलाई देखेर रूसले आफ्नो सेनालाई टर्कीका अधिकृत प्रदेशहरूबाट फिर्ता बोलायो। यस प्रकार रूसद्वारा टर्कीमा आक्रमणको संभावना समाप्त भयो। फलत: इङ्गल्याण्ड र फ्रान्सको स्थिति विषम भयो।

वर्नमा जोरसँग हैजा फैलियो। सेना वहाँ छोडेर जान सक्दैन थियो। दोस्रो पट्टि बिना युद्ध गरि आफ्नो सेनालाई स्वदेश फर्काएर लिएर जान दुइटै देशका शासकहरूको आफ्नो हीनताको द्योतक जान लडयो। अत: केही गर्ने धुनमा उनले क्रीमियामा आक्रमण गर्ने निश्चय गरे। उनको दक्षिणी तटमा सेवास्टोपोलमा रूसको नौसेनिक अड्डा थियो। उसलाई अधिकारमा गर्न उनहहरूने आफ्नो लक्ष्य बनाए।

दुर्धर्ष निर्णय त यी दुइटै देशहरूले लि लियोमा उनमा भन्दा कुनैलाई पनि क्रीमियाका भूभागका सम्बन्धमा कुनै जानकारी थिएन। उत्साही फ्रान्सले जब यस कठिनाईको अनुभव गरे तब उनले प्लेंचेटमा नैपोलियन महान्को आत्मालाई बुलाएर त्यससित सल्लाह लिनको कुरा गरयो। रैफेटले सेवास्टोपोल र बालक्लावाका जुन मानचित्र तैयार गरेका थिए उनको अध्ययन-मनन गरियो; रणव्यूह-विशेषज्ञ जैमिनीबाट सल्लाह ली गई तर कुनै उत्साहजनक कुरा अगाडी नआर्ई। असफलताको नैं सम्भावनाहरू जान पडी। यता ब्रिटिश मंत्रिमंडललाई कुनै प्रकारका गंभीर चिंतनको आवश्यकता नजान पडी। उनले क्रीमियाका नक्शेमा सामान्य ढंगबाट दृष्टिपात गरे र भन्यो कि तोपहरूका बलमा स्थलडम डिग्रीका अवरुद्ध गरेर क्रीमियाका प्रायद्वीपलाई मुख्य भूभागबाट काट दिन कुनै कठिन काम छैन। तिनलाई तबसम्म यस कुराको ज्ञान न थियो कि स्थलडम डिग्रीका दुइटै पटि समुद्रमा दो-तीन फुट भन्दा अधिक जल छैन। उनले युद्धको लागि आदेश जारी गरेर दिए।

१४ सितंबरलाई सेनाहरू यूपोटोरिया पहुँची। १७ सितंबरलाई उनले सेवास्टोपोलको र बढन आरम्भ गरे। २० सितंबरलाई उनले रूसी सेनालाई हरायो तर कुनै प्रकारको कुनै निर्णायक परिणाम निस्किएन। रूसी सेनापति टाडेलबेनले सेवास्टोपोलका दुर्गमा घुसकर दुर्गको रक्षाको सारा तैयारी गर्‍यो। आँग्ल-फ्रेंच सेनाले दुर्गमा घेरा डाल दियो। अगाडि कुनै काररवाई तिनीहरू गरेर पाहरू, यसका पूर्व जाडा आ्यो; समुचित खानपिउँने, वस्रादिको व्यवस्थाका अभावमा सैनिक दयनीय स्थितिमा लडे। अँगरेजी सेनाको स्थिति त र पनि खराब भयो। जुन जहाज तिनका लिसे सामान ला रहे थिए तिनीहरू बालक्लावाका बंदरगाहामीा भयंकर समुद्री तूफानमा लडेर नष्ट भए। वर्ष समाप्त छते छते ८,००० सैनिक बीमार लडे। अस्पतालहरूको स्थिति रोगलाई घटानेका सट्टा बढानवाला थियो। आधाबाट पनि कम मानिस लडन योग्य बचे। जब फ्लोरेंस नाइट नेछन्ल महिला स्वयंसेविकाहरूलाई लिएर पहुँची र बीमारहरूको सेवासुश्रुषाको व्यवस्थाको तब कहीं स्थितिमा केही सुधार भयो।

जब सर्दी कम भए त दोस्रो मुसीबत उठ खडा भए। तारका आविष्कारबाट त्वरित संपर्क स्थापित गर्नको सुविधा भयो। अत: दुइटै देशहरूका सदर मुकामबाट जुन आदेश दस दिनमा पुगथे अब २४ घण्टेमा पुगन लागे। यस सुविधाको उपयोग इङ्गल्याण्ड र फ्रान्सले अलग अलग ढंगबाट गरे। इङ्गल्याण्डको लागि सैनिक असफलताको अर्थ मंत्रिमंडलमा उलटफेरको संभावना भन्दा अधिक र केही थिएन। अत: युद्ध विभागले उनको उपयोग केवल आफ्नो कप्तान जेविसका स्वास्थ्यका प्रति चिंता व्यक्त गर्नमा गरे। तर फ्रान्सका सम्राट्को लागि त हार राजवंशका विनाशको पैगाम थियो। अत: तिनीहरू आफ्नो सेनापतिलाई दनादन सुझाव, सल्लाह र आदेश पठाले लागे। फलत: दुइटै नैं देशहरूका सेनापतिहरूलाई तारहरूका यस प्रकारका आदान-प्रदानका कारण मेजबाट उठएर र केही गर्न र सोच्ने फुरसत नैं नरही।

फिर पनि अप्रिल आउँदा आउँदै ती मानिसहरूले सेवास्टोपोलका घेरोको गति तीव्र गर्नको चेष्टा गरयो। जूनमा अंगरेजी सेनाले रेडानमा र फ्रान्सीसी सेनाले मेलेकाफमा आक्रमण गरे तर रूसीहरूले दुइटै नैं आक्रमणहरूलाई विफलेर दियो। तर जब आँग्ल-फ्रेंच सेनाले किनबर्नमा अधिकार गरे तब रूसले युद्ध जारी राखन व्यर्थ बुझे। यस समयसम्म फ्रेंच नरेश नैपोलियन (तृतीय) पनि यस युद्धबाट घबरा उठेको थियो। त्यो अगाडि युद्ध गर्नका पक्षमा थिएन। तर अंगरेज, जसलाई सेवास्टोपोलका आक्रमणमा असफलता मिली थियो, खीझे भएका थिए। तिनीहरू युद्ध जारी राखन चाहन्थे तर एक्लै रूसबाट युद्ध गरेर सकना तिनका बसको कुरा थिएन। निदान पेरिसमा एक सन्धि भए। यस सन्धिमा अन्य बातहरूका अतिरिक्त मुख्य कुरा ेको थियो कि दान्यूब नदीमा सबै देशहरूका जहाजहरूको लागि यातायात खोल दिइएको; कालासागर तटस्थ क्षेत्र घोषित गरियो; प्रत्येक देशका युद्धपोतहरूको वहाँ आन निषिद्ध गरेर दिइएको। दोस्रो शब्दहरूमा रूसलाई आफ्नो युद्धपोत कालासागरबाट हटा लिन पडे; तर पंद्रह वर्षका भित्र नैं संधिको यो कुराहरू निरर्थक भयो।

सामारिक दृष्टिबाट क्रीमियाको युद्ध केवल यस कारण स्मरण गरिन्छ कि त्यो अंगरेजी इतिहासमा सर्वाधिक अव्यवस्थित युद्ध थियो। यो युद्ध सह-मित्र युद्धको कठिनाइयहरू र खतरहरूको पनि एक चिरस्थायी उदाहरण छ। व्यापक दृष्टिबाट यति नैं भनिन सक्छ कि नाना प्रकारको कठिनाइयहरूका छते भएका पनि मित्र-सेनाहरूले आफ्नो रणकौशल सारा तरिका प्रदर्शित गर्नको चेष्टा गरिएको थियो। राजनैतिक दृष्टिबाट लाभ यति नैं भयो कि टर्कीलाई रूसका त्रासबाट मुक्ति मिली र उनको स्वतन्त्रता कायम रह्यो।

This article has been translated possibly either from English Wikipedia or from Hindi Wikipedia using Google Translation and then by using Nepali Wikipedia Translator or Online Nepali Wikipedia Translator The translated text might have some typos and erros. You can edit to fix this by clicking here नेपालीमा अनुबाद गर्नुहोस:यो पृष्ठ क्रीमिया_का_युद्ध बाट नेपाली विकीपिडियामा उल्था गरिएको हो । यसमा व्याकरणहरु को शुद्धता लाइ सच्याउन पर्ने हुन सक्छ । त्यसको लागि यस पृष्ठलाइ सम्पादन गर्न सक्नुहुन्छ।