गंगा नदी

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
यो लेख वा खण्ड नेपाली भाषामा नभएर अर्को भाषामा लेखिएको छ।
यदि यो लेखमा तपाईंको योगदान छ भने यसलाई नेपाली भाषामा उल्था गर्नुहोला।
एक महिनासम्म उल्थानभएमा यसलाई हटाएर नयाँ लेख बनाइने छ ।
गंगा
वाराणसीमा गंगा
देश भारत, नेपाल, बङ्लादेश
मुख्य सहर हरिद्वार, मुरादाबाद, रामपुर, कानपुर, इलाहाबाद, वाराणसी, पटना, राजशाही
लम्बाई २,५१० km (१,५६० mi)
जलोत्सारण क्षेत्र ९०७,००० km² (३५०,१९५ sq mi)
विसर्जन स्थल मुख
 - औसत १२,०१५ m3/s (४२४,३०६ cu ft/s)
उद्गम गंगोत्री हिमनद
 - स्थान उत्तराखंड, भारत
 - निर्देशांक 30°59′N 78°55′E / 30.983, 78.917
 - उचाई ७,७५६ m (२५,४४६ ft)
मुख सुन्दरवन
 - स्थान बंगालको खाड़ी, बङ्लादेश
 - निर्देशांक 22°05′N 90°50′E / 22.083, 90.833
 - उचाई ० m (० ft)
मुख्य सहायक नदीहरु
 - वामांगी महाकाली, गर्नुली, कोसी, गंडक, घाघरा
 - दक्षिणांगी यमुना, सोन, महानंदा
गंगा नदीका मार्ग एवं त्यसका विभिन्न उपनदीहरू
गंगा नदीका मार्ग एवं त्यसका विभिन्न उपनदीहरू

गंगा नदी भारतको एउटा महत्वपूर्ण तथा विश्वका सम्पूर्ण हिन्दूहरूको आस्थाको एउटा केन्द्र हो। जसले भारत र बंगलादेशमा मिलाएर २,५१० किमीको दूरी तय गर्दै उत्तराखण्डमा हिमालय बाट लिएर बंगालको खाडीको सुंदरवन सम्म विशाल भू -भागलाई सींच्दछ। यो देशको प्राकृतिक संपदा मात्र हैन, जन जनको भावनात्मक आस्थाको आधार पनि हो। २,०७१ कि.मी सम्म भारत तथा त्यस बंगलादेशमा आफ्नो लामो यात्रा गर्दै यो सहायक नदिहरूको साथै दस लाख वर्ग किलोमीटर क्षेत्रफलको अति विशाल उपजाऊ मैदानको रचना गर्छ। सामाजिक, साहित्यिक, सांस्कृतिक र आर्थिक दृष्टि बाट अत्यन्त महत्त्वपूर्ण गंगाको यो मैदान आफ्नो घनो जनसंख्याको कारण पनि जानिन्छ। १०० फीट (३१ मी)को अधिकतम गहिराई भएको यो नदी भारतमा पवित्र मानीन्छ तथा यसको उपासना माँ र देवीको रूपमा गरिन्छ। भारतीय पुराण र साहित्यमा आफ्नो सौंदर्य र महत्वका कारण पटक-पटक आदरका साथ वंदित गंगा नदीको प्रति विदेशी साहित्यमा पनि प्रशंसा र भावुकतापूर्ण वर्णन गरिएको छ।

यस नदीमा माछा तथा सर्पको अनेक प्रजातिहरू त पाईछन् नै मीठा पानीका दुर्लभ डलफिन पनि पाईछन्। यो कृषि, पर्यटन, साहसिक खेलहरू तथा उद्योगहरूको विकासमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिन्छ तथा आफ्नो तटमा बसेका शहरहरूको जलापूर्ति पनि गर्छ। यसको तटमा विकसित धार्मिक स्थल र तीर्थ भारतीय सामाजिक व्यवस्थाका विशेष अङ्ग हुन्। यसको माथी बनेका पुल, बाँध ,नदी परियोजनाहरू भारतको बिजुली, पानी र कृषिसँग संबंधित जरूरतलाई पूरा गर्छ। वैज्ञानिकहरू भन्छन् कि यो नदीको जलमा बैक्टीरियोफेज नामक विषाणु हुन्छन् जो जीवाणुहरू र अन्य हानिकारक सूक्ष्मजीवहरूलाई जीवित रहन दिदैनन्। गंगाको यस असीमित शुद्धीकरण क्षमता र सामाजिक श्रद्धाको बावजूद यसको प्रदूषण रोक्न सकिदैन। फेरी पनि यसको प्रयत्न जारी छ र सफाईको अनेक परियोजनाको क्रममा नोभेम्बर,२००८मा भारत सरकार द्वारा यसलाई भारतको राष्ट्रिय नदीको रूपमा घोषणा गरिएको थियो[१]

उद्गम[सम्पादन गर्ने]

गंगा नदीको मुख्य शाखा भागीरथी हो जो कुमायूँमा हिमालयको गोमुख नामको स्थानमा गंगोत्री हिमतालबाट निकलद छ।[२] गंगाको इस उद्गम स्थलको ऊँचाई ३१४० मीटर छ। यहाँ गंगा जी लाई समर्पित एउटा मन्दिर पनि छ। गंगोत्री तीर्थ, सहरबाट १९ कि.मी. उत्तर तर्फको ३८९२ मी.(१२,७७० फी.)को ऊँचाईमा यो हिमतालको मुख छ। यो हिमताल २५ कि.मी. लामो र ४ कि.मी. चौडा र लगभग ४० मी. अग्लो छ। यसै हिमतालबाट भागीरथी एउटा सानो गुफाजस्तो मुखमा अवतरित हुदछ। यसको जल श्रोत ५००० मी. ऊँचाईमा स्थित एक बेसिन छ। यस बेसिनको मूल पश्चिमी ढलानको सन्तोपंथको शिखरमा छ। गौमुखको बाटोमा ३६०० मी.अग्लो चिरबासा ग्राममा विशाल गोमुख हिमतालको दर्शन हुदछ।[३] यस हिमतालमा नंदा देवी, कामत पर्वत एवं त्रिशूल पर्वतको हिउ पग्लिएर आउदछ। यद्यपि गंगाको आकार लिनको लागि अनेक साना धाराहरूको योगदान छ तर ६ ठूला र त्यसको सहायक ५ साना धाराहरूको भौगोलिक और सांस्कृतिक महत्त्व धेरै छ। अलकनंदाको सहायक नदी धौली, विष्णु गंगा तथा मंदाकिनीहो। धौली गंगाको अलकनंदासँग विष्णु प्रयागमा मिलन हुदछ। यो १३७२ मी.को ऊँचाईमा अवस्थित छ।त्यसै गरी २८०५ मी. अग्लो नंद प्रयागमा अलकनन्दाको नंदाकिनी नदीसँग मिलन हुदछ। यसपछि कर्ण प्रयागमा अलकनन्दाको कर्ण गंगा वा पिंडर नदीसँग मिलन् हुदछ। फेरी ऋषिकेशबाट १३९ कि.मी. टाढा स्थित रुद्र प्रयागमा अलकनंदा मंदाकिनीसँग मिल्दछ। यस पछि भागीरथी र अलकनन्दा १५०० फीटमा अवस्थित देव प्रयागमा मिल्दछ यहाँबाट यो सम्मिलित जल-धारा गंगा नदीको नामबाट अगाडी प्रवाहित हुदछ। यि पांच प्रयागहरू सम्मिलित रूपबाट पञ्च प्रयागभनिन्छ।[२] यस प्रकार २०० कि.मी. का सागुरो पहाडी बाटो तय गरेर गंगा नदी ऋषिकेशहुदै पहिलो चोटी मैदानलाई स्पर्श हरिद्वारमा गर्दछ।

गंगाको मैदान[सम्पादन गर्ने]

हरिद्वारबाट लगभग ८०० कि.मी. मैदानी यात्रा गर्दै गढमुक्तेश्वर,सोरों, फर्रुखाबाद, कन्नौज, बिठूर, कानपुर हुदै गंगा इलाहाबाद (प्रयाग) पुग्छ। यहाँ यसको संगम यमुना नदीसँग हुन्छ। यो संगम स्थल हिन्दुको एक महत्त्वपूर्ण तीर्थ हो। यसलाई तीर्थराज प्रयाग भनिन्छ। यसपछी हिन्दू धर्मको प्रमुख मोक्षदायिनी नगरी काशी (वाराणसी)मा गंगा एक वक्र लिन्छ, जसबाट यो यहाँ उत्तरवाहिनी भनिन्छ। यहाँबाट मीरजापुर, पटना, भागलपुर हुँदै पाकुर पुग्छ। यो बीच यसमा धेरै जस्ता सहायक नदिहरू, जस्तै- सोन, गंडक, घाघरा,कोशी आदि मिसिन्छन्। भागलपुरमा राजमहलको पहाडहरूबाट यो दक्षिणवर्ती हुन्छ। पश्चिम बंगालको मुर्शिदाबाद जिल्लाको गिरिया भन्ने स्थान नजीकै गंगा नदी २ शाखाहरूमा विभाजित हुन्छ-भागीरथी र पद्मा। भागीरथी नदी गिरियाबाट दक्षिणको तर्फ बग्न लाग्छ। जबकि पद्मा नदी दक्षिण-पूर्व तर्फ बग्दै फरक्का बैराज (१९७४ निर्मित)बाट छान्दै बंगला देशमा प्रवेश गर्छ। यहाँबाट गंगाको डेल्टाई भाग शुरू हुन्छ। मुर्शिदाबाद शहर देखि हुगली शहरसम्म गंगाको नाम भागीरथी नदी तथा हुगली शहर देखि मुहाने सम्म गंगाको नाम हुगली नदी हो। गंगाको यो मैदान मूलत: एक भू-अभिनति गर्त छ जसको निर्माण मुख्य रूपले हिमालय पर्वतमाला निर्माण प्रक्रियाको तेस्रो चरणमा लगभग ६-४ करोड वर्ष पहिले भएको थियो। त्यहाँबाट यसलाई हिमालय र प्रायद्वीपबाट निस्किने नदिहरू आफ्नो साथ ल्याएका अवसादहरू बाट पाट हुदैछन्। यिनी मैदानहरूमा जलोढको औसत गहिराई १००० देखि २००० मीटर छ। यस मैदानमा नदीको प्रौढावस्थामा बन्नेवाला अपरदनी र निक्षेपण स्थलाकॄतिहरू, जस्तै- बालू-रोधका, विसर्प, गोखुर ताल र गुंफित नदिहरू पाइन्छन्।

गंगाको यस घाटीमा एक यस्तो सभ्यताको उद्भव र विकास भयो जसको प्राचीन इतिहास अत्यन्त गौरवमयी र वैभवशाली छ।

सुंदरवन डेल्टा[सम्पादन गर्ने]

सुंदरवन-विश्वको सबैभन्दा ठूलो डेल्टा-गंगाको मुहाना-बंगालको खाडी मा

हुगली नदी कोलकाता, हावडा हुदै सुंदरवनको भारतीय भागमा सागरबाट संगम गर्छ। पद्मामा ब्रह्मपुत्रबाट निस्कने शाखा नदी जमुना नदी एवं मेघना नदी मिल्छ। अंततः यो ३५० कि.मी. चौडा सुंदरवन डेल्टामा गएर बंगालको खाडीमा सागर-संगम गर्छ। यो डेल्टा गंगा एवं उसको सहायक नदिहरूले ल्याएको नवीन जलोढ देखि १,००० वर्षहरूमा निर्मित समतल एवं निम्न मैदान हो। यहाँ गंगा र बंगालको खाडीको संगममा एक प्रसिद्ध हिन्दू तीर्थ छ जसलाई गंगा-सागर-संगम भन्छन्।[४] विश्वको सबै भन्दा ठूलो डेल्टा (सुंदरवन) धेरै जसो प्रसिद्ध वनस्पतिहरू र प्रसिद्ध बंगाल टाईगरको निवास स्थान हो।[४] यो डेल्टा अलि अलि गर्दै सागरको तर्फ बढि रहेको छ। केही समय पहिले कोलकाता सागर तटमा स्थित थियो र सागरको विस्तार राजमहल तथा सिलहट तक थियो, परन्तु अब यो तटबाट १५-२० मील (२४-३२ किलोमीटर) दूर स्थित लगभग १,८०,००० वर्ग किलोमीटरको क्षेत्रमा फैलिएको छ। जब डेल्टाको सागरको तर्फ निरन्तर विस्तार हुन्छ उसलाई प्रगतिशील डेल्टा भन्दछन्।[५] सुंदरवन डेल्टामा भूमिको ढाल अत्यन्त कम भएको कारण यहाँ गंगा अत्यन्त कम गतिले बग्छ र आफ्नो साथ ल्याएको माटोलाई मुहानेमा थुपारी दिन्छ जसबाट डेल्टाको आकार बढ्दै जान्छ र नदीक कईयौँ धारा एवं उपधाराहरू बन्छन्। यस प्रकार बनेको गंगाका प्रमुख शाखा नदिहरू जालंगी नदी, इच्छामती नदी, भैरव नदी, विद्याधरी नदीकालिन्दी नदी छन्। नदिहरूको वक्र गतिले बग्नाको कारण दक्षिणी भागमा कईयौँ धनुषाकार तालहरू बनेका छन्।

सहायक नदीहरू[सम्पादन गर्ने]

देवप्रयागमा भागीरथी(बायाँ) र अलकनंदा(दायाँ) मिलेर गंगाको निर्माण गर्दै

गंगामा उत्तर तिरबाट आएर मिलन वाला प्रमुख सहायक नदिहरू यमुना, रामगंगा, कर्णाली (घाघरा), राप्ती, गंडक, कोसी र काक्षी हो तथा दक्षिणको पठारबाट आएर यसमा मिलन वाला प्रमुख नदिहरू चंबल, सोन, बेतवा, केन, दक्षिणी टोस आदि हुन। यमुना गंगाको सबै भन्दा प्रमुख सहायक नदी हो जुन हिमालयको बन्दरपूँछ चोटीको आधारमा यमुनोत्री हिमखण्डबाट निस्कदछ।[६][७] हिमालयको माथि भागमा यसमा टोंस[८] तथा त्यस पछि लघु हिमालयमा आए पछि यसमा गिरि र आसन नदिहरू मिलछ। चम्बल, बेतवा, शारदा र केन यमुनाको सहायक नदिहरू हुन। चम्बल इटावाको नजीकै तथा बेतवा हमीरपुरको नजीकै यमुनामा मिलछ। यमुना इलाहाबादको नजीक बाया तर्फबाट गंगा नदीमा गएर मिल्दछ। रामगंगा मुख्य हिमालयको दक्षिणी भाग नैनीतालको नजीकबाट निस्केर बिजनौर जिल्ला बाट बग्दै कन्नौजको नजीकै गंगामा मिल्दछ। कर्णाली नदी मप्सातुंग नामक हिमनदबाट निस्केर अयोध्या, फैजाबाद हुदै बलिया जिल्लाको सीमानाको नजीकै गंगामा मिल्दछ। यस नदीको पर्वतीय भागमा कर्णाली तथा मैदानी भागमा घाघरा भनिन्छ। गंडक हिमालयबाट निस्किएर नेपालमा शालीग्राम नामले बग्दै मैदानी भागमा नारायणी नदीको नाम पाउछ। यो काली गंडक र त्रिशूल नदिहरूको पानी लिएर प्रवाहित हुदै सोनपुरको नजीकै गंगामा मिल्दछ। कोसीको मुख्यधारा अरुण हो जुन गोसाई धामको उत्तरबाट निस्कदछ। ब्रह्मपुत्रको बेसिनको दक्षिणबाट सर्पाकार रूपमा अरुण नदी बग्दछ जहाँ यारू नामक नदी यसले मिसिन्छ। यसपछि सगरमाथाको कंचनजंघा शिखरहरूको बीचबाट बग्दै यो दक्षिण तिर ९० किलोमीटर बग्दछ छ जहाँ पश्चिमबाट सूनकोसी तथा पूर्वबाट तमर कोसी नामका नदिहरू यसमा मिसिन्छन्। यसपछि कोसी नदीको नामले यो शिवालिकको पार गदै मैदानमा उतिर्न्छ तथा बिहार राज्यमा बग्दै गंगामा मिसिन्छ। अमरकंटक पहाडीबाट निस्किएर सोन नदी पटनाको नजीकै गंगामा मिसिन्छ। मध्य-प्रदेशको मऊको नजीक जनायाब पर्वतबाट निस्किएर चम्बल नदी इटावा बाट ३८ किलोमीटरको दूरीमा यमुना नदीमा मिसिन्छ। बेतवा नदी मध्य प्रदेशमा भोपाल बाट निस्किएर उत्तर हमीरपुरको नजीक यमुनामा मिसिन्छ। भागीरथी नदीको दाहिने किनाराबाट मिसिने अनेक नदिहरूमा बाँसलई, द्वारका, मयूराक्षी, रूपनारायण, कंसावती र रसूलपुर प्रमुख हुन। जलांगी र माथा भाँगा वा चूनीं बायाँ किनाराबाट मिसिन्छन् जुन अतीत कालमा गंगा या पद्माको शाखा नदिहरू थिए। तर यो वर्तमान समयमा गंगाबाट पृथक भएर वर्षाकालीन नदिहरू बनेको छ।

जीव-जन्तु[सम्पादन गर्ने]

गंगा नदीमा पाएने घडियाल गोहि
गंगा नदीमा पाइने डालफिन

ऐतिहासिक साक्ष्यों देखि यो ज्ञात हुन्छ कि १६ औं तथा १७ औं शताब्दी सम्म गंगा-यमुना प्रदेश घना वनबाट ढाकिएको थियो। यिनै वनहरूमा जंगली हात्ती, भैंसि, गेंडा, सिंह, बाघ तथा गवलको शिकार हुन्थ्यो। गंगाको तटवर्ती क्षेत्र आफ्नो शान्त तथा अनुकूल पर्यावरणको कारण रङ्गी-बिरङ्गी पंक्षिहरूको संसार आफ्नो आंचलमा साचेको छ। यसमा माछाहरूको १४० प्रजातिहरू, ३५ सरीसृप तथा यसको तटमा ४२ स्तनधारी प्रजातिहरू पाइन्छं। यहाँको उत्कृष्ट पारिस्थितिकी संरचनामा धेरै प्रजातिको वन्य जीवहरू जस्तै नीलगाई, सांभर, खरायो, नेवला, चिंकारा सँग सरीसृप-वर्गको जीव-जन्तुहरूलाई पनि आश्रय प्राप्त भएको छ। यस इलाकामा यस्तो धेरै जीव-जन्तुहरूको प्रजातिहरू छन जुन दुर्लभ भएको कारण संरक्षित घोषित गरि सकिएको छ। गंगाको पर्वतीय किनारमा लंगूर, रातो बादर, भूरे भालू, लोमडी, चितुवा, बर्फीले चितुवा, हरिण, भौंकने वाला हरिण, सांभर, कस्तूरी मृग, सेरो, बरड मृग, साही, तहर आदि काफी संख्यामा पाइन्छन्। विभिन्न रंगको पुतलीहरू तथा किरा पनि यहाँ पाइन्छन्।[९] बढदो जनसंख्याको दबावमा बिस्तारै-बिस्तारै वनहरूको लोप हुन लागेको र गंगाको घाटीमा सर्वत्र कृषि हुन्छ तर पनि गंगाको मैदानी भागमा हरिण, जंगली सुँगुर, जंगली बिरालोहरू, भेडिया, गिद्द्, लोमडीको अनेक प्रजातिहरू ठूलो संख्यामा पाइन्छन्जा। डालफिनको दुई प्रजातिहरू गंगामा पाइन्छं। जसलाई गंगा डालफिनइरावदी डालफिनको नामले जानिन्छ। यस वाहेक गंगामा पाईने शार्कको कारणबाट पनि गंगाको प्रसिद्ध छ जसमा बग्दै गरेको पानीमा पाईने शार्कको कारण विश्वका वैज्ञानिकहरूको ठूलो रुचि छ। यस नदी र बंगालको खाडीको मिलन स्थलमा बन्ने संगमलाई सुंदरवनको नामले जानिन्छ जुन विश्वको धेरै जसो प्रसिद्ध वनस्पतिहरू अझ प्रसिद्ध बंगाल टाईगरको गृहक्षेत्र हो।

आर्थिक महत्त्व[सम्पादन गर्ने]

गंगामा रैफ्टिंगपनि हुन्छ।

गंगा आफ्नो उपत्यकाहरूमा भारतबंगलादेशको कृषि आधारित अर्थमा भारी सहयोग गर्दछन्, यो आफ्नो सहायक नदिहरू सहित धेरै ठूलो क्षेत्रको लागि सिंचाईको बारहमासे श्रोत पनि हो। यि क्षेत्रहरूमा उमार्ने प्रधान उपजमा मुख्यतः धान, गहु, दाल, तिलहन एवं आलू छन्। जुन भारतको कृषि आजको महत्त्वपूर्ण श्रोत हों। गंगाको तटीय क्षेत्रहरूमा दलदल एवं पोखरिहरूको कारण यहाँ लेग्यूम, खुर्सानि, तोरी, तिल, गहु र जूटको राम्रो खेति हुन्छ। नदीमा मत्स्य उद्योग पनि धेरै मात्रामा चल्दछ। गंगा नदी प्रणाली भारतको सबै भन्दा ठूलो नदी प्रणाली हो। यसमा लगभग ३७५ मत्स्य प्रजातिहरू उपलब्ध छन्। वैज्ञानिकों द्वारा उत्तर प्रदेश तथा बिहारमा १११ मत्स्य प्रजातिहरूको उपलब्धता बताएको छ।[१०] फरक्का बांध बनेपछी गंगा नदीमा हिल्सा मछाको बीजोत्पादनमा सहायता भएको छ। [११] गंगाको महत्त्व पर्यटनमा आधारित आयको कारण पनि हो। यसको तटमा ऐतिहासिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण तथा प्राकृतिक सौंदर्यबाट भरपूर धेरै पर्यटन स्थल छन जुन राष्ट्रिय आयको महत्त्वपूर्ण श्रोत हों। गंगा नदीमा रैफ्टिंगको शिविरहरूको आयोजन गरिन्छ। जुन साहसिक खेलहरू र पर्यावरणद्वारा भारतको आर्थिक सहयोगमा सहयोग गर्छन। गंगा तटको तीन ठूलो सहर हरिद्वार, इलाहाबाद एवं वाराणसी जुन तीर्थ स्थलहरूमा विशेष स्थान राखछन। यस कारण यहाँ श्रद्धालुहरूको ठूलो संख्या निरंतर भइरहन्छ र धार्मिक पर्यटनमा महत्त्वपूर्ण योगदान गर्छ। गर्मीको मौसममा जब पहाडहरू देखि बरफ पग्लिन्छ, तब नदीमा पानीको मात्रा तथा बहाव राम्रो हुन्छ, यस समय उत्तराखंडमा ऋषिकेश - बद्रीनाथ मार्गमा कौडियाला देखि ऋषिकेशको बिच रैफ्टिंग, क्याकिंग तथा कैनोइंगको शिविरहरूको आयोजन गरिन्छ, जुन साहसिक खोलहरूको शौकीन र पर्यटकहरूलाई विशेष रूपले आकर्षित गरेर भारतको आर्थिक सहयोगमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निभाइन्छ।[१२]

बाँध एवं नदी परियोजनाहरू[सम्पादन गर्ने]

गंगा नदीमा निर्मित धेरै बाँध भारतीय जन-जीवन तथा अर्थ व्यवस्थाको महत्त्वपूर्ण अङ्ग हों। यिनीहरूमा प्रमुख हो फरक्का बाँध, टिहरी बाँध, तथा भीमगोडा बाँध। फरक्का बांध (बैराज) भारतको पश्चिम बंगाल प्रान्तमा स्थित गंगा नदीमा बनाइएको छ। यस बाँधको निर्माण कोलकाता बंदरगाहको गाद (सिल्ट) देखि मुक्त गराउनको लागि भएको थियो जुन कि १९५० देखि १९६० सम्म यस बंदरगाहको प्रमुख समस्या थियो। कोलकाता हुगली नदीमा स्थित एक प्रमुख बंदरगाह हो। ग्रीष्म ऋतुमा हुगली नदीको बहावलाई निरंतर कायम राख्नको लागि गंगा नदीको जलको एक ठूलो भागलाई फरक्का बाँधद्वारा हुगली नदीमा मोडिइएको छ। गंगामा निर्मित दोस्रो प्रमुख बाँध टिहरी बाँध टिहरी विकास परियोजनाको एक प्राथमिक बाँध हो जुन उत्तराखंड प्रान्तको टिहरी जिल्लामा स्थित छ। यो बाँध गंगा नदीको प्रमुख सहयोगी नदी भागीरथीमा बनाइएको छ। टिहरी बाँधको ऊँचाई २६१ मीटर छ जसले यसलाई विश्वको पाचौं सबै भन्दा ऊँचा बाँध बनाउदछ छ। यस बाँधबाट २४०० मेगावाट विद्युत उत्पादन, २७०,००० हेक्टर क्षेत्रको सिंचाई र प्रतिदिन १०२.२० करोड लीटर पेयजल दिल्ली, उत्तर-प्रदेश एवं उत्तरांचलको उपलब्ध गराउन प्रस्तावित छ। तेस्रो प्रमुख बाँध भीमगोडा बाँध हरिद्वारमा स्थित छ जसलाई सन १८४०मा अङ्ग्रेजहरूले गंगा नदीको पानीलाई विभाजित गरेर माथि गंगा नहरमा मोडनेको लागि बनाइएको थियो। यो नहर हरिद्वारको भीमगोडा नामक स्‍थान देखि गंगा नदीको दाहिने तटबाट निक्लदछ। प्रारम्‍भमा यस नहरमा जल पूर्ति गंगा नदीमा एक अस्‍थायी बाध बनाएर गरिन्थ्यो। वर्षाकाल प्रारम्‍भ हुदा नै अस्‍थायी बाध फुट्ने गर्दथ्यो तथा मनसुन अवधिमा नहरमा पानी सञ्चालन गरिन्थ्यो। यस प्रकार यस नहरबाट केवल रबीको खेतिहरूलाई नै सिंचाई हुन सक्थ्यो। अस्‍थायी बंध निर्माण स्‍थलको डाउनस्‍ट्रीममा वर्ष १९७८-१९८४को अवधिमा भीमगोडा बैराज निर्माण गरियो। यो बनेपछि माथि गंगा नहर प्रणालीबाट खरीफ खेतिमा पनि पानी दिन थालियो।[१३]

प्रदूषण एवं पर्यावरण[सम्पादन गर्ने]

गोमुखमा शुद्ध गंगा नदी

गंगा नदी विश्व भरमा आफ्नो शुद्धीकरण क्षमताको कारण जानिन्छ। लामो समय देखि प्रचलित यसको शुद्धीकरणको मान्यतामा वैज्ञानिक आधार पनि छ। वैज्ञानिक मानछन कि यस नदीको जलमा बैक्टीरियोफेज नामक विषाणु हुन्छन्, जुन जीवाणुहरू तथा अन्य हानिकारक सूक्ष्मजीवहरूको जीवित रहन दिदैनन। नदीको जलमा प्राणवायु (औक्सीजन)को मात्रा कायम राख्ने असाधारण क्षमता छ। तर यसको कारण अझै सम्म अज्ञात छ। एक राष्ट्रिय सार्वजनिक रेडियो कार्यक्रमको अनुसार यस कारण हैजापेचिश जस्तो रोगहरू हुने खतरा धेरै नै कम हुन्छ, जसबाट महामारिहरू हुने संभावना ठूलो स्तरमा टर्दछ।[१४] तर गंगाको किनारमा घना रूपमा बसेका औद्धोगिक नगरहरूको ढलको फोहोर सीधा गंगा नदीमा मिलनबाट हुने गंगाको प्रदूषण पछिल्लो धेरै बर्षदेखि भारत सरकार र जनताको चिन्ताको विषय बनेको छ। औद्धोगिक फोहर साथ-साथ प्लास्टिक फोहरको बहुल्यताले गंगा जललाई पनि धेरै प्रदूषित गरेको छ। वैज्ञानिक जांच अनुसार गंगाको बायोलाजिकल औक्सीजन स्तर ३ डिग्री (सामान्य) देखि बढेर ६ डिग्री भैसकेको छ। गंगामा २ करोड ९० लाख लीटर प्रदूषित फोहोर प्रतिदिन थुप्रिदै छ। विश्व बैंक प्रतिवेदनको अनुसार उत्तर-प्रदेशको १२ प्रतिशत रोगहरूको कारण प्रदूषित गंगा जल हो। यो घोर चिन्तनीय छ कि गंगा-जल न स्नानको लागि योग्य रह्यो, न पिउनको लागि योग्य रह्यो र न त सिंचाईको योग्य। गंगाको पराभवको अर्थ हुनेछ, हाम्रो समूचा सभ्यताको अन्त।[१५] गंगामा बढते प्रदूषणमा नियन्त्रण पानको लागि घडियालोंको मदद ली जा रही छ।[१६] सहरको फोहोरलाई सफा गर्नको लागि संयन्त्रहरू लगाईदै छ र उद्योगको फोहोरलाई यसमा खसाल्नबाट रोक्नको लागि कानून बनेका छन्। त्यहि क्रममा गंगाको राष्ट्रिय धरोहर पनि घोषित गरीएको छ र गंगा एक्शन प्लान तथा राष्ट्रिय नदी संरक्षण योजना लागू गरीएको छ। जबकी यसको सफलतामा प्रश्नचिह्न पनि लगाईदै छ।[१७] जनता पनि यस विषयमा जागृत भएका छन्। यससँग नै धार्मिक भावनाहरू आहत नहोस यसको पनि प्रयत्न गरीदैछ।[१८] यति धेरै काम भएको बावजूद गंगाको अस्तित्वमा संकटको बादल छाएको छ।संयुक्त राष्ट्र २००७को एक प्रतिवेदन अनुसार हिमालयमा स्थित गंगामा जल पूर्ति गर्ने हिमनदीहरू २०३० सम्ममा समाप्त हुने संभावना छ। यसपछि नदीको बहाव मानसूनमा आश्रित भएर मौसमी मात्रै रहन्छ। [१९]

धार्मिक महत्त्व[सम्पादन गर्ने]

वाराणसी घाटमा गंगाको आरती गरीदै

भारतको अनेक धार्मिक अवधारणाहरूमा गंगा नदीलाई देवीको रूपमा निरूपित गरिएको छ। धेरै पवित्र तीर्थस्थल गंगा नदीको किनारामा रहेको छ जसमा वाराणसीहरिद्वार सबै भन्दा प्रमुख छन्। गंगा नदीलाई भारतको पवित्र नदिहरूमा सबै भन्दा पवित्र मानिन्छ एवं यो मान्यता छ कि गंगामा स्नान गर्दा खेरी मनुष्यको सारा पापहरू नाश हुन्छ। मरन पछि मान्छे गंगामा आफ्नो अस्तु विसर्जित गर्न मोक्ष प्राप्तिको लागि आवश्यक सम्झनछन, यहाँ सम्म कि केही मान्छे गंगाको किनारा नै प्राण विसर्जन वा अन्तिम संस्कारको इच्छा पनि राखछन। यसको घाटहरूमा मान्छे पूजा अर्चना गर्छन र ध्यान गर्दछन। गंगाजललाई पवित्र सम्झिन्छन् तथा समस्त संस्कारहरूमा त्यसको हुनु आवश्यक हुन्छ। पञ्चामृतमा पनि गंगाजललाई एक अमृत मानिएको छ। अनेक पर्व र उत्सवहरूको गंगासँग सीधा सम्बन्ध छ। उदाहरणको लागि मकर संक्रांति, कुंभगंगा दशहराको समय गंगामा नुहाउनु वा केवल दर्शन नै गर्नु धेरै महत्त्वपूर्ण सम्झिन्छन्। यसको किनारामा अनेक प्रसिद्ध मेलहरूको आयोजन गरिन्छ र अनेक प्रसिद्ध मन्दिर गंगाको तटमा नै बनेको छन्। महाभारतको अनुसार मात्र प्रयागमा माघ महिनामा गंगा-यमुनाको संगममा तीन करोड दस हजार तीर्थहरूको संगम हुन्छ। यो तीर्थ स्थल सम्पूर्ण भारतमा सांस्कृतिक एकता स्थापित गर्छन।[२०] गंगालाई लक्ष्य गरेर अनेक भक्ति ग्रन्थ लेखिएका छन्। जसमा श्रीगंगासहस्रनामस्तोत्रम्[२१] र आरती[२२] सबै भन्दा लोकप्रिय छन्। धेरै मानिसहरू आफ्नो दैनिक जीवनमा श्रद्धासँग यिनीहरूका प्रयोग गर्छन। गंगोत्री तथा अन्य स्थानहरूमा गंगाको मन्दिर र मूर्तिहरू पनि स्थापित छ जसको दर्शन गरेर श्रद्धालु स्वयंलाई कृतार्थ सम्झन्छन्। उत्तराखंडको पञ्च प्रयाग तथा प्रयागराज जुन इलाहावादमा अवस्थित छ गंगाको ति प्रसिद्ध संगम स्थल हों जहाँ त्यो अन्य नदिहरू सँग मिलछ। यो सबै संगम धार्मिक दृष्टिले पूज्य मानिएका छन्।

पौराणिक प्रसँग[सम्पादन गर्ने]

गंगा अझ शान्तनु- राजा रवि वर्माको कलाकृति

गंगा नदीसँग धेरै पौराणिक कथाहरू जोडीएका छन्। मिथकहरू अनुसार ब्रह्माले विष्णुको खुट्टाको पसीनाको बूँदबाट गंगाको निर्माण गरे। त्रिमूर्तिको दुई सदस्यहरूको स्पर्शको कारण यो पवित्र सम्झि्यो। एक अन्य कथा अनुसार राजा सगरले जादुको रूपबाट साठ हजार पुत्रहरू प्राप्त गरे।[२३] एक दिन राजा सगरले देवलोकमा विजय प्राप्त गर्नको लागि एक यज्ञ गरे। यज्ञको लागि घोडा आवश्यक थियो जुन ईर्ष्यालु इंद्रले चोरेका थिए। सगरले आफ्नो सबै पुत्रहरूलाई घोडाको खोजीमा पठाए अन्तमा उनले घोडा पाताल लोकमा पाए जुन एक ऋषिको नजीक बाधिएको थियो। सगरको पुत्रहरूले यो सोच गरे कि ऋषि नै घोडालाई गाईब भएको कारण हो र उनीहरूले ऋषिलाई अपमान गरे। तपस्यामा लीन ऋषिले हजारों वर्ष पछि आफ्नो आँखें खोली र उनको क्रोधबाट सगरको सबै साठ हजार पुत्र जलेर त्यही भस्म भयो।[२४] सगरको पुत्रहरूको आत्माहरू भूत बनेर घुम्न लागे किन भनें उनीहरूको अन्तिम संस्कार भएको थिएन। सगरको पुत्र अंशुमानले आत्माको मुक्तिको असफल प्रयास गरे र त्यस पछि अंशुमानको पुत्र दिलीपले पनि। भगीरथ राजा दिलीपको दोस्रो पत्नीको पुत्र थिए। उनले आफ्नो पूर्कारणरुको अन्तिम संस्कार गरे। उनले गंगालाई पृथ्वीमा ल्याउने प्रण गरे जसबाट उनको अन्तिम संस्कार गरेर, राखलाई गंगाजलमा प्रवाहित गर्न सकियोस र भटकिएको आत्माहरू स्वर्गमा जान सकोस। भगीरथले ब्रह्माको घोर तपस्या गरे ताकि गंगालाई पृथ्वीमा ल्याउन सकियोस। ब्रह्मा प्रसन्न भए र गंगाको पृथ्वीमा पठानको लागि तयार भए र गंगाको पृथ्वीमा र उसपछि पातालमा जाने आदेश दिए ताकि सगरको पुत्रहरूको आत्माहरूलाई मुक्ति सम्भव हुन सकोस। तब गंगाले भनिन कि म यति ऊँचाई देखि जब पृथ्वीमा झर्दछु, तव पृथ्वीले यति वेग कसरि सहन्छ? तब भगीरथले भगवान शिवलाई निवेदन गरे, र उनले आफ्नो खुला जटाहरूमा गंगाको वेगलाई रोकएर, एक लट खोली दिए, जसबाट गंगाको अविरल धारा पृथ्वीमा प्रवाहित भए। त्यो धारा भगीरथको पछी-पछी गंगा सागर संगम सम्म गयो, जहाँ सगर-पुत्रहरूको उद्धार भयो। शिवको स्पर्शबाट गंगा पनि पवित्र भयो र पृथ्वी वासीहरूको लागि धेरै नै श्रद्धाको केन्द्र बन्यों। पुराणहरूको अनुसार स्वर्गमा गंगालाई मन्दाकिनी र पातालमा भागीरथी भन्छन्ं। त्यहि प्रकार एक पौराणिक कथा राजा शांतनु र गंगाको विवाह तथा उनको सात पुत्रहरूको जन्मको छ।

साहित्यिक उल्लेख[सम्पादन गर्ने]

गंगा अवतरण एक लोकचित्र

भारतको राष्ट्र-नदी गंगा जल नै हैन, अपितु भारत अझ हिन्दी साहित्यको मानवीय चेतनाको पनि प्रवाहित गर्छ।[२५] ऋग्वेद, महाभारत, रामायण एवं अनेक पुराणहरूमा गंगाको पुण्य सलिला, पाप-नाशिनी, मोक्ष प्रदायिनी, सरित्श्रेष्ठा एवं महानदी हो। संस्कृत कवि जगन्नाथ रायले गंगाको स्तुतिमा 'श्रीगंगालहरी' नामक काव्यको रचनाको छ। हिन्दीको आदि महाकाव्य पृथ्वीराज रासो[क] तथा वीसलदेव रास[ख] (नरपति नाल्ह)मा गंगाको उल्लेख छ। आदिकालको सर्वाधिक लोक विश्रुत ग्रन्थ जगनिक रचित आल्हखण्ड[ग]मा गंगा, यमुनासरस्वतीको उल्लेख छ। कविले प्रयागराजको यस त्रिवेणीको पापनाशकको वर्णन गरेको छ। शृंगारी कवि विद्धापति[घ], कबीर वाणी र जायसीको पद्मावतमा पनि गंगाको उल्लेख छ, किन्तु सूरदास[ङ], र तुलसीदासले भक्ति भावनाले गंगा-माहात्म्यको वर्णन विस्तार देखि गरेको छ। गोस्वामी तुलसीदासले कवितावलीको उत्तरकाण्डमा ‘श्री गंगा माहात्म्य’को वर्णन तीन छन्दहरूमा गरेको छ- यिनी छन्दहरूमा कविले गंगा दर्शन, गंगा स्नान, गंगा जल सेवन, गंगा तटमा बसने वालाको महत्त्वको वर्णित गरेको छ।[च] रीतिकालमा सेनापतिपद्माकरको गंगा वर्णन श्लाघनीय छ। पद्माकरले गंगाको महिमा र कीर्तिको वर्णन गर्नको लागि गंगालहरी[२६] नामक ग्रन्थको रचना भएको छ। सेनापति[छ] कवित्त रत्नाकरमा गंगा माहात्म्यको वर्णन गर्दै भन्छन्ं कि पापको नाउको नष्ट गर्नको लागि गंगाको पुण्यधारा तरवार सी सुशोभित छ। रसखान, रहीम[ज] आदिले पनि गंगा प्रभावको सुन्दर वर्णन गरेको छ। आधुनिक कालको कवियहरूमा जगन्नाथदास रत्नाकरको ग्रन्थ गंगावतरणमा कपिल मुनि द्वारा शापित सागरको साठ हजार पुत्रहरूको उद्धारको लागि भगीरथको 'भगीरथ-तपस्या' देखि गंगाको भूमिमा अवतरित भएको कथा छ।राजा भगीरथ राजा हरिश्चन्द्रको ४९ओ पौस्ता र् राजा रामचन्द्र का ५२ओ पौस्ता थैए। सम्पूर्ण ग्रन्थ तेरह सर्गहरूमा विभक्त र रोला छन्दमा निबद्ध छ। अन्य कवियहरूमा भारतेन्दु हरिश्चन्द्र, सुमित्रानन्दन पन्तश्रीधर पाठक आदिले पनि यत्र-तत्र गंगाको वर्णन गरेको छ।[२०] छायावादी कवियहरूको प्रकृति वर्णन हिन्दी साहित्यमा उल्लेखनीय छ। सुमित्रानन्दन पन्तले ‘नौका विहार’[२७] मा ग्रीष्म कालीन तापस बाला गंगाको जुन चित्र उकेरा छ, त्यो अति रमणीय छ। उनले गंगा[२८] नामक कविता पनि लिखी छ। गंगा नदीको धेरै प्रतीकात्मक अर्थहरूको वर्णन जवाहर रातो नेहरूले आफ्नो पुस्तक भारत एक खोज (डिस्कवरी अफ इंडिया)मा गरेको छ।[झ] गंगाको पौराणिक कहानियहरूलाई महेन्द्र मित्तल आफ्नो कृति माँ गंगामा संजोया छ।[२९]

चित्र दीर्घा[सम्पादन गर्ने]

ढाँचा:विश्वका नदीहरू

टीका टिप्पणी[सम्पादन गर्ने]

क.    ^  इंदो किं अंदोलिया अमी ए चक्कीवं गंगा सिरे। .................एतने चरित्र ते गंग तीरे।
ख.    ^  कइ रे हिमालइ माहिं गिलउं। कइ तउ झंफघडं गंग-दुवारि।..................बहिन दिवाऊँ राइ की। थारा ब्याह कराबुं गंग नइ पारि।
ग.    ^ प्रागराज सो तीरथ ध्यावौं। जहँ पर गंग मातु लहराय।। / एक ओर देखि जमुना आई। दोनों मिलीं भुजा फैलाय।। / सरस्वती नीचे देखि निकली। तिरबेनी सो तीर्थ कहाय।।
घ.    ^ कज्जल रूप तुअ काली कहिअए, उज्जल रूप तुअ बानी। / रविमंडल परचण्डा कहिअए, गंगा कहिअए पानी।।
ङ.    ^ सुकदेव कह्यो सुनौ नरनाह। गंगा ज्यौं आई जगमाँह।। / कहौं सो कथा सुनौ चितलाइ। सुनै सो भवतरि हरि पुर जाइ।।
च.    ^ देवनदी कहँ जो जन जान किए मनसा कहुँ कोटि उधारे। / देखि चले झगरैं सुरनारि, सुरेस बनाइ विमान सवाँरे।
          पूजाको साजु विरंचि रचैं तुलसी जे महातम जानि तिहारे। / ओक की लोक परी हरि लोक विलोकत गंग तरंग तिहारे।।(कवितावली-उत्तरकाण्ड १४५)
          ब्रह्म जो व्यापक वेद कहैं, गमनाहिं गिरा गुन-ग्यान-गुनी को। / जो करता, भरता, हरता, सुर साहेबु, साहेबु दीन दुखी को।
          सोइ भयो द्रव रूप सही, जो है नाथ विरंचि महेस मुनी को। / मानि प्रतीति सदा तुलसी, जगु काहे न सेवत देव धुनी को।।(कवितावली-उत्तरकाण्ड १४६)
          बारि तिहारो निहारि मुरारि भएँ परसें पद पापु लहौंगो। / ईस ह्वै सीस धरौं पै डरौं, प्रभु की समताँ बडे दोष दहौंगो।
          बरु बारहिं बार सरीर धरौं, रघुबीरको ह्वै तव तीर रहौंगो। / भागीरथी बिनवौं कर जोरि, बहोरि न खोरि लगै सो कहौंगो।।(कवितावली-उत्तरकाण्ड १४७)[३०]
छ.    ^ पावन अधिक सब तीरथ तैं जाकी धार, जहाँ मरि पापी होत सुरपुर पति है। / देखत नैं जाकौ भलो घाट पहचानियत, एक रूप बानी जाके पानी की रहति है।
          बडी रज राखै जाकौं महाधीर तरसत, सेनापति ठौर-ठौर नीकीयै बहति है। / पाप पतवारि के कतल करिबेको गंगा, पुण्य की असील तरवारि सी लसति है।।--सेनापति
ज.    ^ अच्युत चरण तरंगिणी, शिव सिर मालति माल। हरि न बनायो सुरसरी, कीजौ इंदव भाल।।--रहीम
झ.    ^ "The Ganga, especially, is the river of India, beloved of her people, round which are interwined her memories, her hopes and fears, her songs of triumph, her victories and her defeats. She has been a symbol of India's age long culture and civilization, ever changing , ever flowing, and yet ever the same Ganga." -जवाहरलाल नेहरू

सन्दर्भ[सम्पादन गर्ने]

  1. http://www.bihartodayonline.com/
  2. २.० २.१ "उत्तरांचल-एक परिचय" (एचटीएम) 
  3. "गंगोत्री" (एचटीएम) 
  4. ४.० ४.१ "गंगा रिवर" (in अङ्ग्रेजी) (एचटीएम) 
  5. सिहं, सविन्द्र (जुलाई २००२), भौतिक भूगोल, गोरखपुर: वसुन्धरा प्रकाशन, p. २४७-२४८ 
  6. "भारतको बारेमा जानो" 
  7. "भारतको प्रमुख नदिहरू" 
  8. "उत्तराखंडको प्रमुख नदिहरू" 
  9. "पर्यावरण" (एएसपी) 
  10. "प्रशिक्षण एवं प्रसार सम्बन्धी मैनुअल" (एचटीएम), २००७ 
  11. "हिल्सा ब्रीडिंग एण्ड हिल्साह हैचेरी" (in अङ्ग्रेजी) 
  12. "राफ्टिंग" (एचटीएमएल), २००७ 
  13. "सिंचाईको इतिहास तथा प्रदेशको मुख्‍य नहर प्रणालिहरूको सिंहावलोकन" 
  14. बैक्टीरियोफेजको स्व-शुद्धिकरण प्रभाव, औक्सीजन रिटेन्शन रहस्य: मिस्ट्री फैक्टर गिव्स गैन्जेस ए क्लीन रेप्युटेशन जूलियन क्रैन्डा-२ हल्लिक. नेशनल पब्लिक रेडियो।
  15. "खतरेमा गंगाको अस्तित्व" (एएसपीएक्स) 
  16. "गंगाको प्रदूषण देखि बचाएंगे ७१ घडियाल" 
  17. "अब गंगा प्रदूषण मामला राज्य सरकार जिम्मेवार" 
  18. "अब मूर्ति विसर्जन देखि हैन हुनेछ गंगा मैली" 
  19. बोस्टन.कम पर हेर्नुहोस- वैश्विक ऊष्मीकरणको उ.प्र.को गंगामा प्रभाव।
  20. २०.० २०.१ सिंह, ड. राजकुमार (जुलाई), विचार विमर्श, मथुरा: सागर प्रकाशन, p. १३-२३ 
  21. "श्रीगंगासहस्त्रनामस्तोत्रम" 
  22. "श्रीगंगाजीको आरती" 
  23. "गंगा - इंडिया वाटर पोर्टल" 
  24. "भगीरथ र गंगा" (एचटीएमएल), १४ 
  25. "हिंदी काव्यमा गंगा नदी" 
  26. "बुन्देली काव्यको ऐतिहासिक सन्दर्भ" 
  27. "नौका-विहार / सुमित्रानंदन पंत" 
  28. "गंगा" 
  29. "माँ गंगा" 
  30. तुलसीदास (संवत २०५८), कवितावली, गोरखपुर: गीताप्रेस, p. १३६ देखि १३७ 

Erioll world.svgनिर्देशांक: 30°54′N 79°07′E / 30.9, 79.117