ग्रीक भाषा

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्

"यूनानी भाषा" लेख यहाँ रिडाइरेक्ट हुन्छ। कृपया लेखको अरू उपयोगका लागि यूनानी भाषा (स्पष्टता) हेर्नुहोला।

यो लेख वा खण्ड नेपाली भाषामा नभएर अर्को भाषामा लेखिएको छ।
यदि यो लेखमा तपाईंको योगदान छ भने यसलाई नेपाली भाषामा उल्था गर्नुहोला।
एक महिनासम्म उल्थानभएमा यसलाई हटाएर नयाँ लेख बनाइने छ ।
ग्रीक
ελληνικά
elliniká
उच्चारण: [eliniˈka]
बोलिने  स्थान: ग्रीस, Cyprus, Italy, Turkey, Albania, Egypt, Georgia, Bulgaria, Romania, France, Ukraine, Russia and in the Greek diaspora
मात्रिभाषाप्रयोगकर्ता: c. 13 million
भाषिक परिवार:
Indo-European
Standard forms
शाखा भाषा:
लिपि Greek alphabet
Greek Braille
कार्यालय प्रयोजनको अवस्था
Recognised minority language in  Albania[१][२]
 Italy[३]
 Armenia[४]
 Romania[४]
 Turkey
 Ukraine[४]
नियन्त्रक संस्था: No official regulation
भाषा कोड:
ISO 639-1 el
ISO 639-2 gre (B)
ell (T)
ISO 639-3 variously:
grc – [[Ancient Greek]]
ell – [[Modern Greek]]
pnt – [[Pontic Greek]]
gmy – [[Mycenaean Greek]]
cpg – [[Cappadocian Greek]]
yej – [[Yevanic]]
tsd – [[Tsakonian]]
Linguasphere

56-AAA-a (varieties:

56-AAA-aa to -am)


यूनानी या ग्रीक (Ελληνικά IPA: [eliniˈka] या Ελληνική γλώσσα, IPA: [eliniˈci ˈɣlosa]), हिन्द-यूरोपीय (भारोपीय) भाषा परिवारको स्वतंत्र शाखा हो, जुन ग्रीक (यूनानी) मान्छेद्वारा बोली जान्छ। दक्षिण बाल्कन देखि निकली यस भाषाको अन्य भारोपीय भाषाको तुलनामा सबै भन्दा लामो इतिहास हो, जुन लेखन इतिहासको 34 शताब्दिहरूमा फैलएको छ। आफ्नो प्राचीन रूपमा यो प्राचीन यूनानी साहित्य र ईसाईयोंको बाइबलको न्यू टेस्टामेंटको भाषा हो। आधुनिक स्वरूपमा यो यूनान र साइप्रसको आधिकारिक भाषा हो, र करीबन 2 करोड मान्छेद्वारा बोली जान्छ। लेखनमा यूनानी अक्षरहरूको उपयोग गरिन्छ।

यूनानी भाषाको दुई खास मतलब हुन सक्छन् :

लिपि[सम्पादन गर्ने]

सबै भन्दा पुरानी ग्रीक "मिसेनियन ग्रीक" (Mycenaean Greek) थियो जसलाई लिनियर बी (Linear B) लिपिमा लेखथे। त्यहि तरिकाको दोस्रो प्रणाली पनि थियो जसलाई "किप्रिआट सिलैबरी" (Cypriot syllabary) भन्छन्।

लगभग नौंवी शती ईसा पूर्व देखि ग्रीक भाषाको ग्रीक-अल्फाबेटको द्वारा लि खाउछ। पुरानी ग्रीकमा केवल ठूलो अक्षर (upper-case letters) नै थिए। साना अक्षरहरूको विकास त मध्य कालमा भयो जब स्याहीको उपयोगले जोड देखि कागजमा लेखने आवश्यकता आयी।

आधुनिक ग्रीक वर्णमालामा २४ वर्ण छन्। सबै वर्णोंको ठूलो रूप तथा साना रूप हो। "सिग्मा"को दुई छोटे-रूप प्रचलनमा छन्।

बडे अक्षर (Majuscule form)
Α Β Γ Δ Ε Ζ Η Θ Ι Κ Λ Μ Ν Ξ Ο Π Ρ Σ Τ Υ Φ Χ Ψ Ω
छोटे अक्षर (Minuscule form)
α β γ δ ε ζ η θ ι κ λ μ ν ξ ο π ρ σ τ υ φ χ ψ ω

यूनानी भाषाको साहित्य[सम्पादन गर्ने]

यूनान (ग्रीस)को हामी बिना कुनै अतिशयोक्तिको अनेकार्थमा यूरोपीय साहित्य, दर्शन तथा संस्कृतिको जननी कह सकते छन्। ग्रीक मान्छे अत्यंत चतुर, मेधावी तथा साहसी थिए र उनको चरित्रमा शारीरिक शौर्यसँग बौद्धिक साहसको अनुपम संमिश्रण थियो। उनको साहित्य प्रचुर तथा सर्वांगीण थियो र यद्यपि उनको धेरै सा भाग कालकवलित हो चुका छ, अझ एक तरिका देखि उनको भग्नावशेष नै उपलब्ध छ, तथापि सुरक्षित अंश नै उनको गौरवको सबल साक्षी छ। ग्रीक साहित्यमा विदेशी प्रभावहरूको छाप छैन; त्यो ग्रीक जातिको वास्तविक गुणहरू तथा त्रुटिहरूको प्रतिबिंब छ। राष्ट्र तथा साहित्यको उत्थान पतनको इतिहास एक नै छ अझ दुइनहरूको सम्बन्ध अटूट छ। ग्रीक भाषाको मूल स्रोत, त्यो प्राचीन भाषा हो जुन मानव जातिको सबै मुख्य भाषाहरूको उद्गम मानिन्छ र जसलाई भाषाविशारदोंले "इंडो-जर्मनिक" नाम दिए छ। कालांतरमा यो भाषा यूनान तथा निकटवर्ती एशिया माइनरमा अनेक प्रादेशिक भाषाहरूमा विभक्त हो गई, जसमा साहित्यको दृष्टिले चारको नाम विशेष उल्लेखनीय हैं- दोरिक, ऐवोलिक, आयोनिक, तथा ऐतिक। ग्रीक साहित्यको निर्माणमा यिनी चार प्रादेशिक भाषाहरूको गौरवपूर्ण योग रहेको छ।

होमर तथा महाकाव्य साहित्य[सम्पादन गर्ने]

ग्रीक काव्यसाहित्यको आरंभ होमरको महाकाव्य- "ईलियद" तथा "ओदैसी" बाट हुन्छ र उनको आफ्नो साहित्यको वाला्मीकि भन्न अनुचित हुनेछैन। अन्तर केवल यति नै छ कि होमर ग्रीक काव्यको जन्मदाता थिएनन् किन भनें उनको पहिले पनि एक लोकप्रिय काव्य परंपरा थियो, जसबाट उनी प्रभावित भएका र जसको बिखरे भएका तत्वहरू लाई एकत्र आकलित गरेर उनले आफ्नो महाकाव्यहरूको निर्माण गर्यो। विद्वानहरूको मत छ कि होमरको महाकाव्यहरूको विस्तारै-विस्तारै विकास भयो र उनको निर्माणमा धेरै व्यक्तिहरूको हात रहेको छ। होमर गर्‍यो भाषा "मिश्रित आयोनियाक" छ र छंद विशेष हेक्सामीटर छ। होमरको जन्म अनुमानत: एशिया माइनरको इस्मर्ना नामक स्थानमा ईसाको लगभग 900 वर्ष पूर्व भएको थियो। पंरतु उनको जीवनगाथा अन्धकारमा छ। उनको महाकाव्य वीररस पूर्ण हो र उनको पात्र देवोपम छन्। देवता पनि मानवोचित गुणहरू तथा मनोविकारहरू देखि युक्त छन्, यद्यपि उनको शक्ति तथा सुंदरता अलौकिक छ। मानवजीवनको उत्थान पतन नियतिको संकेतमा निर्भर छ यद्यपि देवगण पनि मनुष्यको सुख दु:ख, जय तथा पराजयको निर्णायक हो अझ केही देवताको प्रसन्न गर्नको लागि वीरशिरोमणि तथा शक्तिशाली शासक (अगामेम्नन) पनि आफ्नो कन्याको बलिदान गरेर दिनको लागि सहर्ष तैयार हुन सक्छ। होमरको महाकाव्योंले समस्त ग्रीक साहित्यको प्रभावित गरे किन भनें प्रशिक्षित प्रचारकोंको टोली यूनानको विभिन्न भागहरूमा घूम घूमएर जनताको अगाडी उनको पाठ गर्दथ्यो। यस्तो कथावाचकहरूको रैप्सोदिस्त भन्थे जुन कि हातमा लारेस वृक्षको छडी लिएर कवितापाठ गर्थे र मुख्य स्थलहरूमा अभिनय पनि गर्थे।

होमरको प्रभावको सबै भन्दा सबल साक्षी हेसियद हो जुन वोयतियाको नागरिक थिए र जसको प्रसिद्ध काव्य "कार्य ओर दिन" होमर गर्‍यो शैलीमा लेखाइएको छ। यद्यपि उनको दृष्टिकोण वैयक्तिक छ र उनको कविता उपदेशात्मक। यसमा उनले आफ्नो आलसी भाइको परिश्रम तथा कृषिको उपादेयताको शिक्षा दिएको छ र राजनीतिक क्षेत्रमा न्यायको सबल समर्थन गरेको छ। उनको दोस्रो काव्यग्रन्थ "थियोग्री"को नामले प्रसिद्ध छ जसको मुख्य विषय हो सृष्टिको आरंभ तथा देवताहरूको विभिन्न पीढियहरूको इतिहास। होमर तथा हेसियद ग्रीक पौराणिक साहित्यको परिपोषक माने जान्छन् र उनको ग्रन्थहरू देखि यो स्पष्ट छ कि यूनानी विचार बहुदेवत्ववाद भन्दा एक देवाधिकदेवको कल्पना तिर अग्रसर हो चला थियो।

एलिगाइअक तथा आईयंविक काव्य[सम्पादन गर्ने]

ईसा पूर्वको आठऔं शताब्दी यूनानको इतिहासमा राजनीतिक परिवर्तनको युग मानिन्छ, जसमा राजसत्ताको ह्रास र लोकतंत्रको उदय हो रहयो थियो। यूनानिहरूको लागि यो गहन चिंतनको समय थियो जसको प्रभाव काव्य साहित्यमा प्रतिबिंबित छ। यही परिस्थितिहरूमा एक नयाँ काव्यरूपको उद्भव भयो जसलाई "एलिजी" नाम दिइएको। आजकल "एलिजी"मा उनि कविताहरू अभिहित गरिन्छं जुन मृतात्माओंको शोक देखि सम्बन्धित हो अथवा जसमा जीवनको क्षणभंगुरता अथवा अतीत वैभवको नश्वरतामा भावपूर्ण प्रकाश हालाइयो हो। तर प्राचीन ग्रीसमा यसको अतिरिक्त पनि अन्य सामयिक विषयहरूको एलेजीमा समावेश हुन्थ्यो, यस्तो कविताहरूमा कविको व्यक्तिगत भाव उत्सवको अवसरोंमा जस्तै युद्ध, प्रेम, राजनीति तथा दार्शनिक उपदेश श्रोताहरूको समक्ष बाँसुरीको लयसँग गाकर सुनाए जान्थे। यिनी कविहरूको शैली महाकाव्यों देखि प्रभावित होते भएका पनि उनबाट भिन्न थियो। होमरको षट्पदीय पद्यको यिनीहरूमा पंचपदीय गर्‍यो गएको थियो र यस्तो पंक्तियहरूको गुंफन विविध रूपको छंदहरूमा हुन्थ्यो। त्यहि देखि मिलती जुलती आईयविक (पंचपदीय) कविताहरू थियो जसमा व्यंग्यको गहरा पुट हुन्थ्यो। यस काव्यधारामा उल्लेखनीय नाम आर्कीलोकस, सोलन, थियोग्नाज तथा सिमोनीदिज छन्।

शुद्ध गीतिकाव्य[सम्पादन गर्ने]

आत्माभिव्यंजनको स्वतंत्र तथा शुद्ध रूप गीतिकाव्यहरूमा पाउइन्छ। प्राचीन ग्रीसमा यस्तो कविताहरू वीणा सँग गाई जाती थिए। शुद्ध गीतिकाव्य यूनानमा "इयोलियन" भाषाको देन थियो र यसको मुख्य केंद्र "लेस्बाज" थियो जहाँ ईसा पूर्व सातऔं शताब्दीमा एकदम राजनीतिक तनाव तथा संघर्ष चला थियो। सार्वजनिक जीवनको यस पहलूको झलक आल्कीयसको गीतहरूमा मिलती छ। तर यस क्षेत्रको मुख्य नायिका हो साफी, जसको गीतिकाव्य प्रगाढ प्रेमभाव देखि ओतप्रोत छन्। यिनको कविताहरू सखियहरूलाई भेजे प्रेमपत्रोंको छन्। भाषा, भाव तथा संगीतको यस्तो सुखद समन्वय अन्यत्र दुर्लभ छ। स्वयं अफलातूनको कविहृदय उनको सम्झनामा गा उठयो था- साफीको प्राय: सारा रचनाहरू खण्डित छन्। अधिकतर यो मिस्त्रको बालुकाभूमि देखि प्राप्त भए।

दीरियाई ग्रीकोंले ईसा पूर्व 12औं शतीको पश्चात् एक यस्तो गीतिकाव्यको विकसित गरे जसको महत्व सार्वजनिक थियो र जुन प्रशिक्षित कोरस रूपमा देश तथा राष्ट्र अथवा नगरको पुनीत विजयतिहारहरू अझ धार्मिक अवसरोंमा गाए जान्थे। यिनीहरूमा प्रसिद्ध "कोरस ओड" छन्, जहाँ छंदोंको जटिलता, शैलीको ओज तथा भावोंको गरिमा सुंदर त्रिवेणीको संचारण गर्छ्। यस क्षेत्रमा सर्वप्रसिद्ध नाम पिंडारको छ जसको प्रभावशाली तथा क्लिष्ट तर असाधारण शब्दविन्यास देखि अलंकृत "आड" आज पनि सजीव छन्। यही सँग सिमोनिदिजको नाम पनि लिया जान्छ, जसको कविताहरूमा राष्ट्रिय एकता तथा देशप्रेमको गहरा पुट छ र भाषा तथा शैली कलात्मक होते भएका पनि अपेक्षाकृत सरल तथा बोधगम्य छन्।

ग्रीक रगंमंच[सम्पादन गर्ने]

दु:खांत तथा सुखांत नाटक[सम्पादन गर्ने]

ग्रीक साहित्यको चरमोत्कर्ष नाटकोंमा पाउइन्छ जसको केंद्र एथेंस थियो र मुख्य भाषा "ऐतिक" थियो। ग्रीक नाटक सार्वजनीन जीवन देखि सम्बन्धित रहे र उनमा मुख्य भावना तथा प्रेरणा धार्मिक थियो। ग्रीक दु:खांतको उद्भव सुराको देवता दियोनिसस्को सम्मानमा आयोजित कीर्तनों तथा आमोदों देखि भयो जसमा पुजारी बकरेको अनुहार लगाए मस्ती देखि गाते भएका घूमथे। यिनी गीतहरूलाई "डिथारैव" भन्थे। त्यहिले कालांतरमा नाटकको रूप धारण गरे जब धर्मिक कोरस दुई भागहरूमा विभक्त भयो- एक ओर देवताको दूत र दोस्रो ओर उनको पुजारी। यही दूत नाटकको प्रथम पात्र मानिन्छ। ईसापूर्व पाँचऔं शताब्दीको आरंभ सम्म ग्रीक नाटकको रूप सुगठित हो चुका थियो र दु:खांत नाटकको तीन मुख्य स्तम्भ इस्किलस, साफोक्लीज तथा युरोपिदीज त्यहि कालमा (ई.पू. चतुर्थ शताब्दी) यसलाई विकसित गर्नको लागि प्रयत्नशील भए। इस्किलस ग्रीक दु:खांत नाटकको पिता माने जान्छन्। यो सैनिक कवि थिए र यिनको नाटकहरूमा ओजस्वी शैली सँग नै कल्पनाको ऊँची उडान तथा प्रगाढ देशप्रेम र अटूट धर्मिक विश्वास पाए जान्छन्। प्रधानता काव्यपक्षको छ र नाटकीय तत्त्व गौण छ। अरिस्तीज तथा प्रीमेथ्यूज सम्बन्धी यिनको नाटक विशेष प्रसिद्ध छं। ग्रीक दु:खांतको विकासमा केन्द्रिय स्थान इस्किलसको सफल प्रतिद्वंद्वी सीफोक्लीजको छ, जसले तेश्रो पात्रको समावेश गरेर नाटकीय तत्त्वों, विशेषगरेर संवादको दायरा विस्तृत गर्यो। यिनको नाटकहरूमा मानव तथा अलौकिक तत्वहरूको कलात्मक सामंजस्य छ र यिनको पात्र, जस्तै ईदिपस र ऐतीगोन, असाधारण व्यक्तित्वको होते भएका पनि, मानवोचित विशेषताहरू देखि परिपूर्ण छ। वातावरण उच्च विचारै देखि प्रेरित हो। यूरीपिदीजको नाटकहरूमा प्राचीन मान्यताहरूको ह्रास तथा आधुनिक दृष्टिकोणको उदय स्पष्टत: अङ्कित छ। धार्मिक श्रद्धाको स्थानमा नास्तिकता, आदर्शवादको स्थानमा यथार्थवाद, असाधारण पात्रोंको स्थानमा साधारण पात्र पाठकहरूको समक्ष आउछन्। उनि करुणरसको पोषक थिए र उनको संवादहरूमा जटिल तर्कहरूको समावेश छ।

ऐसा मानिन्छ कि यस अर्धशताब्दीको अल्पकालमा इस्किलसले 70, सोफोक्लीजले 113 र यूरापिदीजले 92 नाटकहरूको निर्माण गरे जसमा अधिकांश लुप्त भए।

ग्रीक सुखांत नाटकको उदय पनि दियोनिसस देवताको पूजा देखि नै भयो, तर यस पूजाको आयोजन जाडेमा न भएर वसन्तमा हुन्थ्यो र पुजारियहरूको जुलूस वैसे नै उद्दंडता तथा अश्लीलताको प्रदर्शन करता थियो जस्तो भारतमा होलीको अवसरमा प्राय: देखनेमा आउछ। सुखांत नाटकको विकासमा दीरियाई मान्छेका महत्वपूर्ण योग रहा, तर यसको उत्कर्ष त एतिका देखि नै सम्बन्धित छ किन भनें प्राचीन ग्रीक सुखांत नाटकको प्रबल प्रवर्तक अरिस्तोफानिजको कार्यक्षेत्र त एथेंस नै रहयो। यस निर्भीक नाटककारले ईसा पूर्व 427 देखि लिएर 40 वर्षहरू सम्म यस्तो सुखांत नाटकहरूको सृजन गरे जसमा स्वच्छंद कल्पनाको उडानसँग साथ काव्यको मधुरता, निरीक्षणको तीव्रता तथा व्यंगोंको विदग्धताको आश्चर्यजनक सम्मिश्रण छन्। यिनी सुखांतां मा, "पक्षी", "भेक", "मेघ", "रातें" र प्राय: व्यक्तिहरूमा प्रहार गरिएको छ। यिनीहरू मध्ये अनेकमा सुकरात र उनको शिष्योंको राजनीतिक तथा न्याय सम्बन्धी कथोपकथनों, पेरिक्लीजको राजनीति तथा उनको रखैल अस्पाजियाको तीव्र उपाहास प्रस्तुत छन्। धेरै स्थानहरूमा हास्यरस अश्लीलता देखि पंकिल हो उठेको छ। प्राचीन सुखांत नाटकहरूको परिमार्जन यूनानको मध्यकालीन सुखांत नाटकहरूमा भयो, जसमा बर्बरता तथा व्यक्तिगत व्यंगोंको स्थानमा शिष्ट प्रहसनको प्रोत्साहन मिलयो जसको पात्र प्राय: विभिन्न मानव वर्गी तथा त्रुटिहरूको प्रतीक हुन्थे। यस नवीन एवं सुखांत नाटकको सजीव उदाहरण "प्लातस" तथा "तेरेंस"को रोमन नाटकहरूमा पाइन्छन्। मिनैंडर यसको सर्वप्रसिद्ध यूनानी प्रवर्तक थिए। यिनी सुखांत नाटकहरूमा निम्नकोटिको वासनातत्त्व प्रधान छ।

ग्रीक गद्यको विकास[सम्पादन गर्ने]

ग्रीक गद्यको आविर्भाव संसारको अन्य साहित्योंको नै भाँति पद्यको पछि भयो। ईसा पूर्व पाँचऔं शताब्दीको मध्यमा ग्रीक गद्य तथा पद्यको क्षेत्र एक दोस्रो देखि अलग होने लगे र धेरै देखि विचारहरूको अभिव्यंजन गद्यको माध्यमले होने लागयो। कलात्मक गद्यको निर्माणमा प्रसिद्ध ग्रीक इतिहासकारों, हेरोदोतस, थ्युसिदीइदिज तथा जेनोफोन ग्रीक दार्शनिकों जस्तै हेराक्लीतस, अफलातून र अरस्तू तथा ग्रीक वाग्मियों तथा वाक्शास्त्रियों (रेटोरिशियनों)को एकदम हात रहयो। शास्त्रियहरूमा मुख्य स्थान सोफिस्तांको थियो जुन एथेंसमा वक्ताओंको प्रशिक्षण गर्थे र आफ्नो काव्य तथा संगीतमय गद्यभाषणों देखि असत्यको माथि सत्यको मुलम्मा लागाएर मान्छेको मुग्ध गरे गर्थे। यिनको अनिष्टकारी प्रभावहरूको विरोध अफलातूनले मुक्तकंठ देखि गरे र उनको पश्चात् अरस्तूले यस शास्त्रको वैज्ञानिक विवेचन गरेर गद्यको विभिन्न शैलियोंमा यस्तो प्रकाश हालयो कि उनको विवेचन आज सम्म प्रमाणिक मानिन्छ। अफलातून तथा उनको शिष्य अरस्तू दार्शनिक होने सँग नै साहित्यसमीक्षक पनि थिए। दुवैको प्रतिभा बहुमुखी थियो। तर प्लेटहरूको गद्यशैली साहित्यिक छ र उनमा यथास्थान कवित्वको सुंदर पुट छ अरस्तूको गद्य नीरस वैज्ञानिकको छ जसमा कलापक्ष गौण छ विचारपक्ष मुख्य। यूरोपको समीक्षा साहित्य शताब्दिहरू सम्म अरस्तूको काव्यशास्त्र (पोइटिक्स)को बाइबिलको समान नै पुनीत समझता रहयो। अरस्तूको शिष्य थियोफ्रेस्त्रस आफ्नो गद्यरचना "कैरेक्टर्स"को लागि प्रसिद्ध छं।

प्राचीन साहित्यको अवसानकाल[सम्पादन गर्ने]

ईसा पूर्व तृतीय शताब्दीको आरंभमा ग्रीक साहित्य अवसान तिर अग्रसर होने लागयो। सिकंदरको पिता फिलिप द्वितीयले यूनानी स्वतंत्र राष्ट्रहरूको सत्तामा कुठाराघात गरे र सिकंदरले स्वयं आफ्नो विश्वविजयको युगांतरकारी यात्रामा यूनानी साहित्य तथा संस्कृतिको सार्वभौम बनाउन सक्रिय प्रयास गर्यो। यस प्रकार यूनानको बाहिर केही यस्तो केंद्रहरूको निर्माण भयो जहाँ ग्रीक भाषा र साहित्यको अध्ययन नयाँ ढंग देखि तर प्रचुर उत्साहसँग होने लागयो। यिनी केंद्रहरूमा प्रमुख मिश्रको राजधानी अलेक्जांद्रिया थियो जहाँ यूनानी साहित्य, दर्शन तथा विज्ञानको हस्तलिखित ग्रन्थहरूको एक विशाल पुस्तकालय बन्यो जसको विनाश ईसा पूर्व पहिलो सताब्दीमा जनरल आंतोनीको समय भयो। यस नयाँ केंद्रको लेखक तथा विद्वान् यूनानको लेखकहरू देखि प्रभावित तथा अनुप्राणित थिए र विशेषगरेर विज्ञान क्षेत्रमा उनको कार्य विशेष सराहनीय भयो। तर साहित्य क्षेत्रमा सृजनात्मक प्रतिभाको स्थान आलोचना तथा व्याकरण र व्याख्या साहित्यलेले लिया। फलस्वरूप पुराना साहित्यको व्याख्या सँग साथ धेरै देखि ग्रन्थहरूको विशेषताहरूको रक्षा संभव भए। यस कालको कवितामा नवीन तत्वहरूको विकास स्पष्ट छ तर उसलाई साथ नै यो पनि प्रकट छ कि कविताको दायरा संकुचित भयो र कविता जनताको लागि हैन विशेषज्ञहरूको लागि लिखी जाने लगी। शैली कृत्रिम तथा अलंकारों देखि बोझिल भयो र शब्दचयनमा पनि पांडित्यको आडंबर खडा भयो। कविहरूमा मुख्य नाम हो थियोक्रेतसको जुन देहाती जीवन सम्बन्धी गोचारण साहित्य (पैस्टोरल)को स्त्रष्टा माने जान्छन् र एपोलोनियस तथा कालीमैक्सको विशेष सम्बन्ध क्रमश: महाकाव्य र फुटकर गीतकाव्य, जस्तै "एलिजी" र "एविग्रामों" देखि छ।

ग्रीक-रोमन काल[सम्पादन गर्ने]

ईसा पूर्व द्वितीय शताब्दीको आसपास यूनान देशमा रोमन आक्रमणकारियहरूको आधिपत्य भयो, तर उनले ग्रीक साहित्य तथा दर्शनको महत्ता स्वीकार गरेर उनबाट प्रेरित हो आफ्नो राष्ट्रियसाहित्यको उत्कर्ष गर्ने निश्चय गर्यो। यही कारण हो कि रोमन साम्राज्यको विविध भागहरूमा यूनानी भाषाको प्रचार थियो र त्यहि भाषाको माध्यमले साहित्यको विभिन्न क्षेत्रहरूमा प्रसिद्ध ग्रन्थहरूको निर्माण हो रहयो थियो। यस साहित्यमा मुख्य स्थान गद्यको छ जुन समीक्षा छ। समीक्षकहरूमा सर्वश्रेष्ठ "लांजाइनस" छ जसको प्रसिद्ध तर अपूर्ण ग्रन्थ "शालीनको विषय मा" प्राचीन समीक्षा साहित्यमा अफलातून तथा अरस्तूको ग्रन्थहरूको समकक्ष मानिन्छ। यस ग्रन्थमा साहित्यको शालीनताको विवेचन छ र उदाहरण रूपमा यूनान तथा रोमको सैकडों कृतिहरूको उल्लेख छ। समीक्षकको साहित्य प्रेमप्रगाढ छ र गद्य शैलीमा काव्यचमत्कार तथा ओजपूर्ण शब्दविन्यासोंको भरमार छ।

इस कालको दोस्रो प्रसिद्ध तथा प्रभावशाली गद्यलेखक प्लूटार्क (46-120 ई.) हो जुन बायतियाको उच्च कुलमा जन्मिए थिए र रोममा रहएर एकदम ख्याति प्राप्त गरेर चुके थिए। कन्याको अकाल मृत्यु देखि प्रेरित हो यिनले "कंसोलेशन"को रचनाको जुन कालांतरमा लोकप्रिय भए। प्लूटार्क प्रसिद्ध दार्शनिक तथा "एपोलो"को भक्त थिए र उनको जीवनको अन्तिम चरण साहित्यसेवा तथा देवार्चनमा व्यतीत भयो। यिनको लेखहरू तथा भाषणहरूको संग्रह "मोरेलिया"को नामले प्रसिद्ध छ। प्लूटार्कको सर्वश्रेष्ठ तथा लब्धप्रतिष्ठ ग्रन्थ ग्रीक तथा रोमनहरूको समानांतर चरित छ जसमा यिनले आफ्नो यस दावेको सिद्ध गरेको छ कि प्रत्येक रोमनको सामानांतर उदाहरण यूनानी इतिहासमा उपलब्ध छ। यो रचना संसारको प्रसिद्ध ग्रन्थहरूमा गिनी जान्छ र यसमा ऐतिहासिक तत्त्व गौण होते भएका पनि महत्वपूर्ण छ, तर उसभन्दा अधिक महत्वपूर्ण छ चरित्रचित्रण तथा रोचक कहानीको त्यो कला जसले यसलाई आफ्नो क्षेत्रको अमूल्य रत्न बनयो दिए छ।

यहि युगमा ग्रीक गद्य साहित्यले कतिपय उपन्यासहरूको सृजन गरे जुन रोमान्सको नामले प्रसिद्ध छं किन भनें जीवनको यथार्थ रूप प्रस्तुत गर्न यिनीहरूका मुख्य ध्येय छैन र यथार्थता कल्पना तथा अतिरंजन र आश्चर्यजनक घटनाहरू देखि दबकर मृतप्राय भयो छ। यिनी रोमान्स कृतिहरूमा जस्तै "तीरको एपोलोनियस", दाफ्नीस तथा क्लों या पास्तोरेलिया-प्रेम तथा असाधारण घटनाचक्र नै केंद्रस्थल छ। नायक तथा नायिकाको प्रेमोदय, तत्पश्चात् उनको अलगाव र फेरि परिस्थितिहरूको चोट भन्दा यता उधर भटकना, अन्तमा संयोगवश फेरि मिलन र प्रेमसूत्रमा एकत्व प्राप्त गर्न मूलत: यही यिनी ग्रन्थहरूको मुख्य कथानकको सार छ।

इस युगको ग्रीक कवितामा मौलिकता तथा सजीवताको अभास छ अझ अधिकांश काव्यसेवी साधारण श्रेणीको छन्। तर लूसियन (120-180) ई.को उल्लेख यस दिशामा महत्वको हुनेछ। ग्रीक काव्यमा नयाँ जीवनको उनले संचार गर्यो। लूसियन सीरियामा जन्मिएको थियो र ग्रीक उनको मातृभाषा थिएन तर उनले यस भाषाको यति प्रेम र लगन देखि अध्ययन गरे कि यो उनको मातृभाषा भयो। यसको विशेष रुझान दर्शन तिर थियो जसबाट प्रेरित भएर उनले आफ्नो जीवनको सुनहले काल 40 वर्षको अवस्थामा एथेंसको केही समयको लागि आफ्नो निवासस्थान बनाया थियो। तर दार्शनिकोंको गंभीरता उनको स्वभावजन्य चंचलताको विरुद्ध थियो जसको फलस्वरूप उनले समकालीन दार्शनिक आडंबरोंको खंडन मंडनमा नै आफ्नो लेखनीको सक्रिय गर्यो। उनको रचनाहरूमा "फालेरिस" तथा "मृतकहरूको डायलाग" विशेष उल्लेखनीय छन्। डायलाग व्यंग्य चित्रहरू देखि भरा छ र उनमा मानव जातिको विचित्र कारनामहरूमा सुइ टिप्पणी प्रस्तुतको गई छ तथा नरकमा अवतीर्ण मृतात्माहरूलाई राम्रो जीवन झाँकी मिलती छ। यिनी सबै रचनाहरूमा धनिकोंको व्यवहार तथा विचरोंको प्रति लेखकको घृणा तथा कडी आलोचना स्वत: प्रमाण छ। यस तरिका लूसियनको प्रतिभा व्यंगात्मक कटुता देखि प्रेरित थियो र उनको व्यंग्य समकालीन जनजीवन सम्म नै सीमित थिएन। उनले प्राचीन तथा समकालीन सबै धर्मिक आंदोलनहरूको कडी आलोचना तिर देवताहरूको डायलाग्स तथा सीरियक देवीको प्रति जस्तो रचनाहरूमा देवताहरू तथा उनको चमत्कारोंको पनि एकदम खिल्ली उडाई। यस तरिका लूसियन ग्रीसको पुरानी प्रवृतिको नै प्रतिनिधि हैन अपितु उनको समस्त साहित्यको प्रतिनिधि थियो। लेसियनसँग नै क्लासिकल ग्रीक भाषाको अवसान हुन्छ अझ एक मिश्रित भाषा उनको स्थान ग्रहण गर्न आरंभ गर्छ किन भनें उनको मुख्य प्रेरणाको क्षेत्र नै बदलछ।

ग्रीक साहित्य तथा ईसाई धर्म[सम्पादन गर्ने]

ईसाई धर्म सँग नै ग्रीक भाषामा एक नयाँ प्रेरणाको संचार होने लागयो। ग्रीक चर्च तथा उनको आधीन बाहिरी केंद्रहरूको नेताहरू तथा सन्तोंले त्यहि भाषाको माध्यमले धार्मिक तथा आध्यात्मिक समस्याहरू तथा भावनाहरूको विवेचन तथा विश्लेषण गर्न आरंभ गर्यो। धार्मिक रचनाहरूमा केही त व्याख्यात्मक र उपदेशात्मक छन्, जस्तै "संत पालको प्रसिद्ध पत्र" अझ केहीको सम्बन्ध व्यवस्था तथा संगठनले छ, जस्तै "फर्स्ट ईप्सिल औव कलीमेंट", तर अधिकंाश व्याख्यात्मक छन्, जस्तै "इप्सिल औव बार्नवास"। यिनी रचनाहरूमा साहित्य तत्त्व गौण छन्, तर अलेक्जांद्रियाको प्रसिद्ध चर्च-पिता क्लेमेंट तथा ओरिजेनको गंभीर लेख विचारगरिमा सँग नै साथ साहित्यिक शैलीको पनि प्रभावशाली उदाहरण हो। ऐतिहासिक दृष्टिले सर्वप्रसिद्ध ग्रन्थ सीजेरा द्वारा लिखित "एक्लेजियास्टिकल हिस्ट्री" छ जुन तत्कालीन चर्च इतिहासको प्रामाणिक ग्रन्थ हो।

मध्यकालीन ग्रीक-साहित्य[सम्पादन गर्ने]

मध्ययुगीन ईसाई लेखकहरूले ग्रीक भाषा तथा शैलीको माध्यमले प्राचीन यूनानी दर्शन तथा धर्म सम्बन्धी मूल तत्वहरूको सामंजस्य आफ्नो नयाँ तथा प्रगतिशील धर्म देखि स्थापित गर्ने क्रम आरंभ गर्यो। यसको फलस्वरूप पुरानी शैलीको धेरै देखि तत्वहरूको पुनर्जन्म भयो र अफलातून तथा अरस्तूको मुख्य सिद्धान्तहरू लाई ईसाई धर्मशास्त्रमा सम्मानपूर्ण स्थान मिलयो। यस नयाँ विचारधाराको प्रबल समर्थक "बाइजैंटियम"को धार्मिक लेखक थिए जुन ग्रीक साहित्य तथा दर्शन देखि पूर्णतया अनुप्राणित थिए। त्यहि धार्मिक केंद्रले उन गीतकाव्यहरूलाई प्रोत्साहन मिलयो जुन चर्चमा विविध पूजा तथा तिहारहरूको अवसरोंमा गाए जान्थे र आज सम्म "लितर्गी" तथा "हिम" (क्तन्र्थ्र्द)को नामले प्रसिद्ध छं। यो गीतकाव्य पुरानी छंदपरंपराको छोडेर एक नयाँ छंद प्रणालीको अनुसरण गर्छन र यिनको बाह्म रूपहरूमा आश्चर्यजनक भिन्नता छ। तर भाषा यति लचीली छ कि बिना कुनै विशेष प्रयासको उन सबै भिन्न रूपहरूको उपयुक्त साधन बन जान्छ। यिनी गीतकाव्यहरूको सर्वोत्तम विकास उन श्रृंखलाबद्ध धार्मिक गीतहरूमा भयो जुन "कैनन" नामले प्रसिद्ध छं र जसको सर्वश्रेष्ठ प्रवर्तक दमिश्कको सन्त जन थिए। यस तरिकाको कविताहरू शताब्दिहरू सम्म लिखी गइरह्यों र यिनीहरूमा शब्द तथा संगीत प्राय: संपृक्त छन्।

इससँग नै एउटा अझै अर्को नयाँ साहित्यधाराको आविर्भाव भयो जसको सम्बन्ध ईसाई सन्तोंको जीवन तथा चमत्कारों देखि थियो। यसमा सत्य तथा कल्पनाको संमिश्रण छ र यिनको लेखक मध्ययुगीन रोमासुहरूको शैलीतत्त्वां तथा रोमांचकारी वर्णनहरूलाई अपनाउँदै पाठकहरूको हृदयमा सांसारिक मनोरंजनको स्थानमा नैतिक तथा धार्मिक तत्वहरूको प्रति प्रेम तथा आस्था उत्पन्न गर्नमा संलग्न प्रतीत हुन्छन्। यिनी लोकप्रिय ग्रन्थहरूको उद्गम स्थान मिस्त्रको सत आथनीको "जीवनकथा" छ जसको लेखक चौथी शताब्दीको सन्त अथनासियस माने जान्छन्।

आधुनिक ग्रीक साहित्य[सम्पादन गर्ने]

आधुनिक ग्रीक साहित्यको सर्वप्रधान अङ्ग यस्तो पद्य, लेख तथा काव्य हो जुन सर्वसाधारणमा प्रचलित भाषामा लेखियो। त्यो भाषा जुन क्लासिकलको विपरीत "डेमोटिक ग्रीक"को नामले प्रसिद्ध छ। यिनीहरूमा अधिकांश लोकगीतको श्रेणीमा आउछन् र लोकजीवनको उतार चढावको प्रतिबिंब छन्। यिनी गीतोंको मुख्य प्रेरणा लौकिक छ र यिनको पढन देखि महारानी एलिजाबेथ प्रथमको स्वर्णयुगमा प्रचलित उन गीतिकाव्यहरूको स्मरण हो आउछ जसमा जवानीको उमंग, प्रकृतिप्रेम तथा सुरा सुंदरीमा उत्कट लिप्सा सँग नै मधुर पीडा पनि छ जुन भौतिक सुख सौंदर्यको क्षणभंगुरता देखि आविर्भूत हुन्छ। यस पंरपरामा केही यस्तो काव्य पनि हो जसको महत्व ऐतिहासिक छ र उद्गम्-स्त्रोत तत्कालीन दुर्घटनाएँ; उदाहरणको लागि हामी उन लोकगीतहरूलाईले सकते हो जुन कुस्तुंतुनियाको पतनमा शोक तथा उनको रक्षकोंको साहस तथा शौर्यमा सन्तोष प्रकट गर्छन। यस प्रचुर काव्यसाहित्यसँग लेखकहरूको व्यक्तिगत सम्बन्ध हैनको बराबर छ। यो लोकजीवन देखि पोषित हाकर समस्त जातिको सामूहिक विचारै तथा भावनाहरूको प्रतिबिंवित गर्दछ।

यसको अतिरिक्त आधुनिक ग्रीक साहित्यको अन्य प्रसिद्ध अङ्ग त्यो छ जसपर पश्चिमी यूरोपको छाप गहरियो छ। पूर्व-पश्चिम कायो सम्मिलन मध्ययुगीन धर्मयुद्धहरू (क्रूसेडों)को समय भयो जब फ्रान्स, इटली इत्यादि देशहरूको धर्मवीर तुर्कोंको विरोधमा पूर्व तिर अग्रसर भए। त्यहिको फलस्वरूप प्रेम तथा साहसिक कार्य देखि सम्बन्धित उन रोमासुहरूको जन्म भयो जुन मध्यकालीन फ्रेंच उपन्यासों देखि प्रेरित हो र जसको माध्यम देमौतिक ग्रीक छ। 17औं शताब्दीमा दुई जातिहरूको यो संमिश्रण क्रीटको प्रसिद्ध नगरहरूमा सर्वाधिक सार्थक सिद्ध भयो जसको फलस्वरूप एक नयाँ प्रकारको नाटकको आविर्भाव भयो जुन इतालीय रंगमंच देखि प्रेरित थियो। यस साहित्यमा सर्वप्रसिद्ध नाम कोर्नारोसको छ जुन नामले इटालियन हो तर भाषा जसको यूनानी हो। आफ्नो "रोतोक्रितस" नामक लोकप्रिय उपन्यासमा यो मध्ययुगीन रोमान्सको आधुनिक मोड दिनमा सफल भएका छन्। क्रीटमा यस नयाँ साहित्यको उत्कर्षकाल केवल 50 वर्ष सम्म थियो किन भनें 1669 ई.मा क्रीटको पतनसँग नै साहित्यको गौरव पनि समाप्त भयो, यद्यपि परवर्ती ग्रीक साहित्यमा यसको एकदम प्रभाव पर्यो।

18औं शताब्दीको उत्तरार्ध ग्रीसको राजनीतिक जागृतिको संघर्षकाल थियो। यस जागृतिकालमा राष्ट्रभाषाको प्रश्न पनि विचारणीय थियो। क्लासिकल ग्रीक, वैजंटियमको विशुद्ध भाषा, जुन चर्चको भाषा थियो र देमोतिक ग्रीक, जुन लोकप्रचलित थी- इन्हहरूमा भन्दा कुनै एकको आधार मानएर राष्ट्रभाषाको निर्माण गर्न थियो। यस संघर्षमा धेरै असफल प्रयासहरूको पश्चात् अन्तमा लोकप्रचलित भाषाको विजय भए र यस विजयको मुख्य श्रेय आधुनिक ग्रीसको सर्वश्रेष्ठ कवि "दियोनिसियीस सीलोमोंस"को छन्, जसले यो सिद्ध गर्‍यो कि भाषा नै उच्च कोटिको सफल माध्यम हुन सक्छ। 20औं शताब्दीको आरंभ सम्म पद्य तथा गद्य त्यहि माध्यमले लिखे जाने लगे, जसबाट यस भाषाको पर्याप्त विकास तथा परिमार्जन भयो। यस शताब्दीको मध्य तथा उत्तरार्धमा काव्य तथा उपन्यास ग्रीक साहित्यको विशिष्ट अङ्ग रहे छन्। यस तरिका देखि ग्रीक साहित्य तथा भाषाको इतिहास ईसाको पूर्व एक सहस्त्र वर्षले आज सम्म लगभग अक्षुण्ण नै रहेको छ , यद्यपि यसको प्राचीन गौरवको पुनरावृत्ति पछिको युगहरूमा कहिल्यै पनि संभव भएन।

बाहिरी कडिहरू[सम्पादन गर्ने]

सामान्य[सम्पादन गर्ने]

भाषा शिक्षण[सम्पादन गर्ने]

शब्दकोश[सम्पादन गर्ने]

साहित्य[सम्पादन गर्ने]

सन्दर्भ[सम्पादन गर्ने]

  1. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named HumanRights
  2. Eastern Europe at the end of the 20th century, Ian Jeffries, p. 69
  3. Hellenic Republic: Ministry of Foreign Affairs: Italy: The Greek Community[dead link]
  4. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named CouncilofEurope