ग्रेगर जोन मेन्डल

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
ग्रेगर जोन मेन्डल

जन्म 20 जुलाई 1822
Heinzendorf bei Odrau, Austrian Empire, वर्तमान चेक गणतन्त्र
मृत्यु जनवरी 6 1884 (61वर्ष )
Brno, Moravia, Austria-Hungary
राष्ट्रीयता अष्ट्रिया-हंगेरी साम्राज्य
जातियता चेक-जर्मन
क्षेत्र अनुवांशिकी
कार्यस्थल Abbey of St. Thomas in Brno
शिक्षा ओलोमक विश्वविद्यालय
भियना विश्वविद्यालय
प्रसिद्धि अनुवांशिकीको आविश्कारक
ग्रेगर जोन मेन्डल

ग्रेगर जोन मेन्डल (२० जुलाई, १८२२[१]६ जेनवरी, १८८४) एक जर्मन भाषी अस्ट्रियाई अगस्टेनियन पादरी एवं वैज्ञानिक थिए। उनलाई आनुवांशिकताको जनक भनिन्छ। उनले मटरको दानाहरूमा प्रयोग गरेर आनुवांशिकीको नियम निर्धारित गरेका थिए। उनको कार्यहरूको महत्ता बीसऔं शताब्दी सम्म पनि उपेक्षित गरियो। ति नियमहरूको पुनर्खोजले उनको महत्व बढायो।

परिचय[सम्पादन गर्ने]

आनुवंशिकताको जन्मदाता ग्रेगर जोहन मैण्डलको जन्म २२ जुलाई, सन् १८२२ ईमा मोराविया देशको एक साधारण कृषक परिवारमा भएको थियो मारविया हालको चैकोस्लोभाकियामा छ। बालक जोहन परिवारको खेतहरूमा बिरुवाहरूको देखरेखमा मदद गर्थे। यस कार्यमा उनलाई विशेष आनन्द मिल्थ्यो। बाल्यकालमा नै उनि कृषक पिता सँग किसिम-किसिम का प्रश्न सोध्ने गर्थे कि फूलको अलग-अलग रङ्ग र रूप कसरी आउँछन्। उनको पुत्रको यस्तो प्रश्नहरू का उत्तर उनका पितासँग थिएनन्। तर उनी आफ्नो बच्चा लाई उच्च शिक्षा दिन चाहन्थे।

उनको परिवार निर्धनताको अभिशापले घेरिएको थियो। तैपनि पिताले खर्च गरेर छोरा लाई जसरि तसरि चार वर्ष कलेजमा पढाए। जब उनी एक्काइस वर्षको भए, त एक मठमा प्रविष्ठ भए। सेन्ट ग्रेगरीको सम्मानमा मेन्डलले ग्रेगर नाम धारण गरे।

उनले व्यवसाय राम्रो चुनेका थिए। मठमा मन रम गएको थियो। आपसंगी भिक्षु प्रेमी एवं बुद्धिमान मान्छे थिए। उनी धर्म से साहित्य सम्म र कला से विज्ञान सम्म सबै विषयहरूको विवेचनामा ठूलो दिलचस्पी लिया गर्थे। उनको एक छोटा-सा हरीयो भरा बगैचा थियो, किन भनें उनलाई बिरुवाहरूमा विशेष आनन्द आउँथ्यो यसैले उनलाई त्यसैको अध्यक्ष बनाइदिए। उनले यस संग-साथ आफ्नो धार्मिक अध्ययन पनि जारी राखयो र सन् १८४७ ई।मा पादरी बनए।

उनको विज्ञानमा रुचिको देखेर, मठले उनलाई दुई वर्षको लागि वेनिस विश्वविद्धालयमा भौतिकी पढ़नेको लागि भेज दिए। जब वहां से अध्ययन पूरा गरेर लौटे तो, आल्तब्रून नगर, जहाँ उनको मठ थियो विद्धालयमा भौतिकीको देखभाल गरे गर्थे। यिनी सबै से उनले भिक्षु कर्त्तव्यहरूमा कुनै प्रकारको कुनै बाधा पर्दैनथ्यो।

यहां पनि उनले प्रश्न उठाने आरंभ गरे जसलाई उनी पिताको खेतमा उठाया गर्थे। केही मटरें चिल्लो र केही झुरींदार किन हुन्छ? उनि यस्तो के गर्नुहोस, जसबाट कि केवल चिल्लो मटर नै उम्रिए। कहिले काँही उनि रातो फूलहरूको नै बिउ बोते छन्, त केही नयाँ बिरुवाहरूमा गुलाबी फूल किन आउछन्?

अन्तमा उनको उत्सुकताको विजय भयो। उनले केही यस्तो प्रयोग गर्नको निश्चय गर्‍यो, जुन वास्तवमा विज्ञान से संबंधित थिए। उनले केवल कल्पनाको सहारा हैन लिया। उनि प्रत्येक कुराको ध्यान से देख्यो गर्थे र नोट करते जान्थे; किन भनें मटर सजिलै सँग उम्रिन्थे। यसैले नै उनले मटरसँग प्रयोग गरे। मटरको जिवनकाल सानो हुन्थ्यो र उनी धेरै जसो पीढिंहरूको अध्ययन गर्न सक्थे।

उनले १८५६ सम्मको बीच मटरको १०,००० बिरुवाहरू रोपे र तिनको प्रेक्षण गरे। उनले जुन तरिकाको समस्या हल गर्नको प्रयास गरे उनको एक उदाहरण यो हो कि: मटरको एक अग्लो र एक होचो बिरुवाहरूको सन्तान अग्लो हुन्छ वा होचो? अग्लो बिरुवाहरू र होंचा बिरुवाहरू बाट हुने सन्तान प्राप्त गर्नको लागि उनले अग्ला विरूवाको फूलहरूमा सुनहरी धूलो लिए। उनले यसलाई साना बिरुवाहरूको पोथीको सिरमा हाले। यसले जुन बिउ बन्यो तिनलाई उनले रोपे। सबै बिरुवाहरू 'पिता' बिरुवाहरू जस्तै अग्ला थिए। उनले अग्लोपनलाइ प्रभावी लक्षण भनेका छन्। जब यिनी अग्ला सन्तानहरूको बच्चा भए, उनको बिउ रोप्दै गए, त उनले पाए कि दोस्रो पीढ़ी अथवा बिरुवाहरूमा सबै बिरुवाहरू अग्ला थिएनन्। प्रति तीन ऊँचे बिरुवाहरूको पछि एक बिरुवा सानो थियो। यस साना बिरुवाहरूको हजुरआमाको छोटाई आनुवंशिकतामा मिल्थ्यो। उनले होचोपनलाई अप्रभावी लक्षण भने।

यहि प्रकार उनले पहेलो बिउहरू लाई मटरको हरे बीउहरू सँग संकरित गरे। तब उनी यस निष्कर्षमा पहुँचे कि उनसे उत्पन्न पहिलो पीढ़ी से सबै बिरुवाहरूको बिउ पहेलो थिए। उनमा अगली पीढ़ी अर्थात् बिरुवाहरूमा तीन पहेलो र एक हरीयो थियो। यहाँ पीला प्रभावी र हरीयो अप्रभावी लक्षण थियो। उनले इन्हीं प्रयोगहरू लाई असंख्य पल्ट दुहरायामा फल त्यहि निकला। आठ वर्ष सम्म ठूलो सतर्कता सँग कार्य गर्न पछि, जब उनीको पूर्ण विश्वास भयो, त उनले भन्यो कि बिरुवाहरूको आनुवंशिकता केही अमोघ अपरिवर्तनशील नियमहरूको अनुसार कार्य गर्छ। निश्चय नै उनि मनुष्यमा यस प्रकार का प्रयोग गर्न सक्दैनथे। त्यसैले उनि यस स्थितिमा थिएनन् कि ति नियमहरू लाई मानवको आनुवंशिकतामा लागू गर्न सकुन्।

स्वाभाविक नै थियो कि उनि आफ्नो यिनी नयाँ सिद्धान्तहरूको विषयमा उत्तेजित हो। अब उनले निश्चय गरे कि समय आयो छ जब उनलाई संसारको बतानु पर्छ, कि उनले कुन कुराको ठेगाना लागयो लिएको छ। सन् १८६५ ई।मा उनले एक लेख लेखयो र उसलाई नगरको वैज्ञानिक सभाको अगाडी पढ़ा:मा उनले महसूस गरे कि कुनै पनि उनको कुराको समझ हैन पा रहेको छ। श्रोताहरूले नम्रतापूर्वक तालियाँ बजाई र जुन केही वहाँ सुना उसलाई तत्काल नै भूल गए। कदाचित् हामी उनलाई राम्रो तरिकाले बुझ्न सक्दैनथ्यों होला। उनले घर लौटकर उनी लेखको पुन: लेखयो। केही सप्ताह पछि उनले उसलाई दोस्रो सभामा पढ़ा,मा यहाँमा पनि कुनै श्रोताले कुनै रुचि हैन ली। शायद उनले समझा हो कि मटरको बिरुवाहरू भन्दा पनि के कुनै महत्त्वपूर्ण कुरा सिद्ध हुन सक्छ। उनको भाषण एक सानो-सी वैज्ञानिक पत्रिकामा प्रकाशित भयो। त्यो शीघ्र नै पुस्तकालयको अल्मारियहरूमा अपवित्र र अप्रशंसित तथा धूलि से ढक गया।

यसले उनि निरूत्साहित भए। केही दिन पछि उनले आफ्नो साथी भिक्षुहरू सँग भने, "मेरो समय अवश्य एक दिन आउनेछ।"

आपको सन् १८६९ ई.मा उनलाई चर्चको ऐबट चुनियो। त्यसपछि उनि चर्चको कार्यहरूमा अधिक व्यस्त भए। अनुसन्धान गर्नको लागि समय मिल्न छोड्यो। ६ जनवरी, सन् १८८४ ई.मा उनले सदाको लागि आँखा बन्द गरे। उनको निधन पछि मान्छेहरूले उनलाई एक दयालु, परिश्रमी र साना पादरीको रूपमा स्मरण गरे, जसले आफ्नो धेरैजसो समय आफ्नो बगैचामा मटरसँग उलझाएर नष्ट गरेका थिए। यस तरिकाले उनको जीवनको कार्य- "मैण्डलको आनुवंशिकताको नियम" अज्ञात रहिरह्यो।

उनको निधनको सोह्र वर्ष पछि, विश्वलाई थाहा भयो कि उनि कति ठूला वैज्ञानिक थिए। सन् १९००मा तीन यूरोपीय वैज्ञानिकहरूलाई उनीको भूलिएको लेखको बारेमा भयो थियो, जसलाई उनले ३० वर्ष पूर्व प्रकाशित गरेका थिए। तिनले उनको महत्ता लाई जाने र उनको समाचार वैज्ञानिक दुनियामा फैलाए। शीघ्र नै यस निष्कर्षमा पुगए कि उनको नियम केवल बिरुवाहरूको लागि नै हैन, जन्तुहरू एवं मानवहरूलाई लागि पनि सही छन्। पछिको प्रयोगहरू से थाहा भएको कि उनको नियमहरूको केही अपवाद पनि छन्। अब हामी उनीलाई उनको नियम हैन कहते, बल्कि उनको सिद्धान्त भन्छन्ं। उनको सिद्धान्त कृषकहरूलाई लागि धेरै सहायक सिद्ध भएका छन्। उनले कृषकहरूलाई बताएको छ कि गेहूं, मक्का र दोस्रो खेतिहरूको राम्रो किस्महरू कसरि तैयार गर्न सकिन्छं। यिनै सिद्धान्तहरूमा चलकर, पशु उत्पादक अधिक मजबूत, स्वस्थ गाहरू र भेडहरूलाई पैदा गर्नमा सफल भएका छन्। आधुनिक चिकित्सा वैज्ञानिक उनको सिद्धान्तहरूको आधारमा यो ठेगाना लगानको प्रयत्न गरिहेका थिए कि के मान्छेहरूको केही रोगहरू तिर आनुवंशिक रुझान हुन्छ र यदि यस्तो हुन्छ, त के यस्तो आनुवंशिकताको नियंत्रित गरिन सक्छ। यस सिद्धान्तको लागि हामी उनको चिर ऋणी रहेंगे।

सन्दर्भ[सम्पादन गर्ने]

  1. २० जुलाई उनको जन्मदिन हो; तर प्राय २२ जुलाई लेख्ने गरिन्छ, जुन दिन उनको न्वारन(बाप्तिज्म) भएको थियो। . Biography of Mendel at the Mendel Museum

यिनलाई पनि हेर्नुहोस[सम्पादन गर्ने]

This article has been translated possibly either from English Wikipedia or from Hindi Wikipedia using Google Translation and then by using Nepali Wikipedia Translator or Online Nepali Wikipedia Translator The translated text might have some typos and erros. You can edit to fix this by clicking here नेपालीमा अनुबाद गर्नुहोस:यो पृष्ठ ग्रेगर_जन_मेंडल बाट नेपाली विकीपिडियामा उल्था गरिएको हो । यसमा व्याकरणहरु को शुद्धता लाइ सच्याउन पर्ने हुन सक्छ । त्यसको लागि यस पृष्ठलाइ सम्पादन गर्न सक्नुहुन्छ।