चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज
Chitwan 2.jpg
चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज भित्र रहेको बिषहजारी ताल
{{{base_caption}}}
चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको नक्सा
रहेको स्थान नेपाल
नजिकको सहर भरतपुर
निर्देशांक 27°30′0″N 84°20′0″E / 27.50000°N 84.33333°E / 27.50000; 84.33333निर्देशांक: 27°30′0″N 84°20′0″E / 27.50000°N 84.33333°E / 27.50000; 84.33333
क्षेत्रफल ९३२ किमी²
स्थापना सन् १९७३
प्रकार: प्राकृतिक
मापदण्ड: vii, ix, x
नामांकित: १९८४ (८औ बैठक)
सन्दर्भ नं. २८४
राज्य:  नेपाल
क्षेत्र: एसिया

चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज (अंग्रेजी: Chitwan National Park; पहिले शाही चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज) (चि.रा.नि.) नेपालको सबैभन्दा पहिलो तथा सबैभन्दा पुरानो राष्ट्रिय निकुञ्ज हो । यसको स्थापना सन् १९७३ मा गरिएको हो । यसलाई १९८४ मा विश्व सम्पदा क्षेत्रमा सूचीकृत गरिएको हो । यसको क्षेत्रफल ९३२ किमी2 (३६० वर्ग माइल) छ । यसको अवस्थिति उंचाई तल्लो नदी उपत्यकामा १०० मी (३३० फिट) देखि चुरे पहाड क्षेत्रमा ८१५ मी (२,६७४ फिट) सम्म रहेको छ ।[१] चि.रा.नि. नेपालको मध्य तराईमा अवस्थित छ जुन जैविक विविधताको लागि धनी छ । यस निकुञ्जको मुख्य कार्यलय कसरा मा रहेको छ । सबैप्रकारका प्रसासनिक कामहरु कसरा बाटनै हुने गर्दछन ।

सन् १९५१ सम्म चितवन उपत्यका तत्कालिन शासकहरूका बिचमा शिकार खेल्नको लागि निकै प्रचलित थियो । जसले पछि गएर चि.रा.नि.को रूप लियो । चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको मुख्य द्धार नजीकैको शहर भरतपुर बाट १० किलोमिटरको दुरीमा रहेको छ। यो निकुञ्जको भ्रमण गर्न सडकमार्ग हुदै भरतपुर भएर टाँडीबाट भित्र पस्दै जान सकिन्छ भने भरतपुर विमानस्थलमा दैनिक उडान उपलब्ध छन् ।

इतिहास[सम्पादन गर्ने]

१९औं शताब्दीसम्म जङ्गलको हृदयको रूपमा रहेको चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा जाडो याममा नेपालका शासक वर्गहरूको मनपर्ने शिकार स्थान रहेको थियो । सन् १९५० सम्म नेपालको दक्षिणी भेग देखि काठमाडौंको यात्रा ज्यादै कठिन थियो जसले गर्दा जङ्गलको बाटो प्रयोग गर्ने बटुवाहरू यहाँ महिनौ शिविर लगाएर बाघ, भालु, गैंडा, चितवाहरूको शिकार गर्ने गर्दथे ।[२] सन् १९५० मा, चितवनको वन र घाँसे मैदान २,६०० किमी2 (१,००० वर्ग माइल)मा विस्तार भयो जसमा लगभग ८०० वटा गैंडाको वासस्थानको रूपमा यसलाई परिणत गरियो । जब मध्य-पहाडी क्षेत्र देखि गरिब किसान कृषि योग्य भूमिको खोजमा चितवन उपत्यका सरे त्यस बखत वनजङ्गल मासेर तिनीहरू यहाँ बस्ती बनाए र वन्यजन्तुको चोरी शिकारी व्यापक भयो । सन् १९५७ मा, देशको पहिलो संरक्षण व्यवस्था कानूनले गैंडा र यसको वासस्थान संरक्षण गर्न जोड दिएको थियो । सन् १९५९ मा, एडवर्ड प्रिचर्ड जीले एउटा सर्वेक्षण गरे जसमा उनले यस क्षेत्रमा रहेको उत्तर राप्ती नदी र दक्षिणमा वन्यजीव बचाउन दश वर्षको लागि परीक्षण अवधिको लागि सिफारिश गरे ।[३] चितवनको पछि सर्वेक्षण पछि सन् १९६३ मा उनले जीवजन्तुहरूको संरक्षण समाज र प्रकृति संरक्षणको लागि अन्तर्राष्ट्रिय संघ दुवै लाई दक्षिण क्षेत्रलाई विस्तार गर्न सिफारिश गरे ।[४]

सन् १९६० को अन्तसम्ममा, ७०% जङ्गलहरूलाई डिडिटिको प्रयोगले खाली बनाएर हजारौं हजार मानिसहरू बसोबास गर्न सुरू गरे जसले गर्दा त्यहाँ भित्र गैंडाको संख्या ९५ पुग्यो । गैंडाको संख्यामा आएको नाटकीय ह्रास र बढ्दो चोरी सिकारीले सरकारले एक गैंडा गस्ती टोलीको स्थापना गर्यो जसमा १३० सशस्त्र जवानहरू र सुरक्षा केन्द्र सञ्जाल रहेको थियो जसलाई चितवनको सबै ठाउँमा गस्ती गर्न लगाइएको थियो । गैंडाको शिकार रोकथाम गर्नका निमित्त सन् १९७० मा चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जलाई अनंकित गरियो र सन् १९७३ मा यसमा सुरूवाती रूपमा ५४४ किमी2 (२१० वर्ग माइल)को क्षेत्र सामेल गरियो ।[५]

सन् १९७७ मा, निकुञ्जलाई यसको वर्तमान क्षेत्र ९३२ किमी2 (३६० वर्ग माइल)मा फैलाएर कायम गरियो । सन् १९९७ मा नारायणी-राप्ती नदी प्रणालीको उत्तर र पश्चिम तथा निकुञ्जको दक्षिण-पूर्वी सीमाविचमा र साथै अन्तर्राष्ट्रिय सिमाना भारतबीच एउटा ७६६.१ किमी2 (२९५.८ वर्ग माइल)को मध्यवर्ती क्षेत्र जोडिएको थियो ।[१]

जलवायु[सम्पादन गर्ने]

चितवनमा वर्षभरि नै उष्ण प्रदेशीय मनसुन जलवायुसँगै उच्च वर्षा हुने ठाउँ हो ।[२] यो क्षेत्र केन्द्रीय हिमाली जलवायुमा अवस्थित रहेको हुनाले यस क्षेत्रमा मनसुन मध्य जुन देखि सुरु हुन्छ र ढिलो सेप्टेम्बरमा वर्षामा कमी आउँछ । यस १४-१५ हप्ताको अवधिमा यहाँ वार्षिक २५०० मिमी भन्दा बढी वर्षा हुने गरेको छ ।

पशुपंक्षी तथा जनावरहरु[सम्पादन गर्ने]

यो निकुञ्ज विशेष गरेर एक सिंगे गैंडापाटे बाघको लागि प्रख्यात छ । यस निकुञ्जमा ४३ प्रजातिका स्तानधारी प्राणी, ४५० प्रजातीका चराचुरूङ्गी र ४५ प्रजातीका जलथलचर तथा घस्रने प्राणीहरू पाइन्छन्। यहाँ पाईने प्रमुख स्तनधारी प्राणीहरूमा मृग, चित्तल, बाँदर तथा लंगूर बाँदर आदि पर्दछन्।

साहित्य[सम्पादन गर्ने]

  • पंक्षी संरक्षण नेपाल (२००६) चितवनका पंक्षीहरू ५४३ प्रजाति उल्लेखित । राष्ट्रिय निकुञ्ज बिभाग तथा वन्यजन्तु संरक्षण तथा सहभागिता संरक्षण कार्यक्रम II, काठमाडौंमा प्रकाशित

मिडिया[सम्पादन गर्ने]

यस निकुञ्जको एक सिंगे गैंडालाई द जेफ कोर्विन एक्सपेरिएन्सको दोश्रो संस्करणको ११औं भागमा प्रसारित गरिएको थियो ।

चित्रदीर्घा[सम्पादन गर्ने]


सन्दर्भ सामाग्रीहरू[सम्पादन गर्ने]

  1. १.० १.१ Bhuju, U. R., Shakya, P. R., Basnet, T. B., Shrestha, S. (2007). Nepal Biodiversity Resource Book. Protected Areas, Ramsar Sites, and World Heritage Sites. International Centre for Integrated Mountain Development, Ministry of Environment, Science and Technology, in cooperation with United Nations Environment Programme, Regional Office for Asia and the Pacific. Kathmandu, ISBN 978-92-9115-033-5
  2. २.० २.१ Gurung, K. K. (1983). Heart of the Jungle: the Wildlife of Chitwan, Nepal. André Deutsch, London.
  3. Gee, E. P. (1959). Report on a survey of the rhinoceros area of Nepal. Oryx 5: 67–76.
  4. Gee, E. P. (1963). Report on a brief survey of the wildlife resources of Nepal, including rhinoceros. Oryx 7: 67–76.
  5. Adhikari, T. R. (2002). The curse of success. Habitat Himalaya - A Resources Himalaya Factfile, Volume IX, Number 3.

बाहिरी लिंकहरू[सम्पादन गर्ने]