चुम्बकत्व

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
यो लेख वा खण्ड नेपाली भाषामा नभएर अर्को भाषामा लेखिएको छ।
यदि यो लेखमा तपाईंको योगदान छ भने यसलाई नेपाली भाषामा उल्था गर्नुहोला।
एक महिनासम्म उल्थानभएमा यसलाई हटाएर नयाँ लेख बनाइने छ ।

चुम्बकत्व प्रायोगिक चुम्बकीय क्षेत्रको परमाणु या उप-परमाणु स्तरमा प्रतिक्रिया गर्ने तत्वहरुको गुण हो। उदाहरणको लागि, चुम्बकत्वको ज्ञात रूप हो जुनको फलाम चुम्बकत्व छ, जहां केही लौह-चुम्बकीय तत्त्व स्वयं आफ्नो निरंतर चुम्बकीय क्षेत्र उत्पन्न गरि रहछन। हुनत, सबै तत्त्व चुम्बकीय क्षेत्रको उपस्थिति भन्दा कम या अधिक स्तर सम्म प्रभावित हुन्छन्। केही चुम्बकीय क्षेत्र (अणुचंबकत्व)को प्रति आकर्षित हुन्छन्; अन्य चुम्बकीय क्षेत्र ( प्रति-चुम्बकत्व) देखि विकर्षित हुन्छन्; जब कि अरूहरूको प्रायोगिक चुम्बकीय क्षेत्रसँग अझ अधिक जटिल सम्बन्ध हुन्छ। पदार्थ हो कि चुम्बकीय क्षेत्रहरु द्वारा नगण्य रूपले प्रभावित पदार्थ गैर-चुम्बकीय पदार्थको रूपमा जाने जान्छन्। यिनीहरुमा शामिल हो तामा, एल्यूमिनियम, ग्याँस र प्लास्टिक.

सामग्रीको चुम्बकीय स्थिति (या चरण) तापमान (और दबाव तथा प्रायोगिक चुम्बकीय क्षेत्र जस्तै परिवर्तनशील तत्वहरु)मा निर्भर गर्दछ ताकि आफ्नो तापमान आदिको आधारमा सामाग्री चुम्बकत्वको एक भन्दा अधिक रूप प्रदर्शित गरेर सके.

इतिहास[सम्पादन गर्ने]

अरस्तू लगभग ई.पू. 625 देखि ई.पू. 545को बीच जीवित थेल्सको चुम्बकत्वमा प्रथम वैज्ञानिक चर्चा कहला सकनेको श्रेय दिछन। [१] लगभग त्यहि समयमा प्राचीन भारत मा, भारतीय शल्य-चिकित्सक सुश्रुतले शल्य-चिकित्साको लागि चुम्बकको सर्वप्रथम उपयोग गर्यो।[२]

प्राचीन चीनमा चुम्बकत्वमा उपलब्ध प्रारम्भिक साहित्यिक संदर्भ ई.पू. चौथी सताब्दीमा बुक अफ डेविल वैली मास्टर (鬼谷子) नामक पुस्तकमा मिलता छ: "चुम्बक-पत्थर फलामको नजिकै बोलाउँछ या आकर्षित गर्दछ।"[३] सुईको आकर्षित गर्ने प्रारम्भिक उल्लेख ईस्वी सन् 20 र 100को बीच लेखीएको कृतिमा भेटिन्छ (लोइन-हेन्ग ): "एक चुम्बक-पत्थर सुईको आकर्षित गर्दछ।" [४] प्राचीन चीनी वैज्ञानिक शेन कुओ (1031-1095) पहिले व्यक्ति थिए जसले चुम्बकीय सुई दिक्सूचकको बारेमा लेखयो र यो कि वास्तविक उत्तरको खगोलीय अवधारणाको लागू गरदै मार्गनिर्देशनको सटीकताको उनले सुधारा (ड्रीम पूल एसेज , ईस्वी सन् 1088), र यस्तो ज्ञात हुन्छ कि 12 औं सताब्दी सम्म चीनी द्वारा मार्गनिर्देशनको लागि चुम्बक-पत्थर दिक्सूचकको उपयोग हुन लागयो थियो।

यूरोपमा 1187 सम्म अलेक्जेंडर नेखम पहिले व्यक्ति थिए जसले दिक्सूचक र मार्गनिर्देशनको लागि उसको उपयोगलाई वर्णित गर्यो। 1269मा पीटर पेरेग्रिनस डे मेरीकोर्ट ले एपिस्टोला डे मैगनेट लिखा, जुन चुम्बकको गुणहरु लाई वर्णित गर्ने प्रथम वर्तमान ग्रन्थ हो. 1282 मा, चुम्बकको गुण र शुष्क दिक्सूचकको चर्चा येमेनी भौतिक विज्ञानी, खगोल विज्ञानी र भूगोलवेत्ता अल-अशरफ लि गर्यो।[५]

1600 मा, विलियम गिलबर्ट ले (चुम्बक तथा चुम्बकीय पिंड, र महान चुम्बक पृथ्वी पर ) आफ्नो De Magnete, Magneticisque Corporibus, et de Magno Magnete Tellure प्रकाशित गर्यो। यस पुस्तकमा उनि टेरेला कहे जाने वाला आफ्नो पृथ्वीको मोडेलसँग गरियो आफ्नो प्रयोगहरुको वर्णन गरेको छ। उनको प्रयोगहरु देखि उनले निष्कर्ष निकालयो कि स्वयं पृथ्वी चुम्बकीय छ र यही कारण हो कि दिक्सूचक उत्तर तिर इंगित गर्छन (पहिले, केहीको मानन ​​था कि ध्रुवतारा (पोलारिस) या उत्तरी ध्रुवमा कुनै ठूलो चुम्बकीय द्वीप हो जुन दिक्सूचकको आकर्षित गर्दछ).

बिजुली र चुम्बकत्वको बीच रिश्तेको समझ 1819मा कोपेनहेगन विश्वविद्यालयको प्रोफेसर हैन्स क्रिश्चियन ओर्स्टेडको कार्यसँग शुरू भयो, जसले कमोबेश आकस्मिक घटना ले खोजा कि विद्युत तरंग दिक्सूचकको सुईको प्रभावित गर्न सक्छ। यो ऐतिहासिक प्रयोग ओर्स्टेड प्रयोगको रूपमा जानिन्छ। एन्ड्रे-मेरी एम्पियर, कार्ल फ्रेडरिच गस, माइकल फराडे, र अन्यद्वारा चुम्बकत्व तथा विद्युतको बीच र सम्बन्धहरुको खोज संग, धेरै अन्य प्रयोगहरु ले यिनीहरुका अनुवर्तन गर्यो। जेम्स क्लर्क मैक्सवेल ले मैक्सवेल समीकरण, विद्युत-चुम्बकत्वको क्षेत्रमा विद्युत, चुम्बकत्व र प्रकाशिकीको एकीकरणद्वारा यिनी अन्तर्दृष्टिहरु लाई संश्लेषित र विस्तृत गर्यो। 1905 मा, आइंस्टीनले आफ्नो विशेष सापेक्षताको सिद्धान्तको प्रवर्तनको लागि यिनी सिद्धान्तहरुको उपयोग गर्यो,[६] यस अपेक्षा सहित कि सबै जरा संदर्भ ढांचहरुमा सिद्धान्त सटीक बस्छन।

गज सिद्धान्त, क्वांटम विद्युत गतिकी, विद्युत दुर्बलता सिद्धान्त र अंततः मानक नमूनेको अधिक मौलिक सिद्धान्तहरुमा संयोजनद्वारा विद्युत-चुम्बकत्वको विकास 21 औं सताब्दीमा जारी रहयो।

चुम्बकत्वको स्रोत[सम्पादन गर्ने]

आइंस्टीन-डे हास प्रभाव "चुम्बकन द्वारा घूर्णन" र उनको व्युत्क्रममा बार्नेट प्रभाव या "घूर्णन द्वारा चुम्बकत्व"मा स्थूल मात्रामा कोणीय संवेग र चुम्बकत्वको बीच धेरै निकटको सम्बन्ध मौजूद छ।[७]

परमाणु र उप-परमाणु मात्रा मा, यो सम्बन्ध घूर्ण चुम्बकीय अनुपात, कोणीय संवेगको प्रति चुम्बकीय आघूर्णको अनुपात द्वारा व्यक्त हुन्छ।

चुम्बकत्वको मूल दुइ स्रोतहरु देखि उभरता छ:

  • विद्युत तरंग या अधिक सामान्यतः, गतिशील विद्युत आवेश चुम्बकीय क्षेत्र उत्पन्न गर्छन (हेर्नुहोस मैक्सवेल समीकरण).
  • धेरै कणहरुमा अशून्य "नैज" (या "प्रचक्रण") चुम्बकीय आघूर्ण हुन्छन्। वैसे नै जस्तै प्रत्येक कण मा, सहज रूप ले, एक निश्चित द्रव्यमान र आवेश हुन्छ, प्रत्येकमा निश्चित चुम्बकीय आघूर्ण हुन्छ, जुन संभवतः शून्य हुन सक्छ।

चुम्बकीय सामग्रियों मा, चुम्बकत्वको स्रोत नाभिकको आस-पास इलेक्ट्रनको कक्षीय कोणीय गति, र इलेक्ट्रनहरुलाई आंतरिक चुम्बकीय संवेग हुन्छन् (हेर्नुहोस इलेक्ट्रन चुम्बकीय द्विध्रुवीय संवेग ). चुम्बकत्वको अन्य स्रोत हो नाभिकको परमाणु चुम्बकीय संवेग जुन साधारण तरिकामा इलेक्ट्रन चुम्बकीय संवेगों देखि धेरै हजार गुणा साना हुन्छन्, अतः उनि तत्वहरुको चुम्बकनको संदर्भमा नगण्य छं। नाभिक चुम्बकीय संवेग अन्य संदर्भहरुमा महत्वपूर्ण छन्, विशेषगरेर परमाणु चुम्बकीय अनुनाद (NMR) र चुम्बकीय अनुनाद प्रतिबिंबन (MRI).

आम तरिका मा, कुनै द्रव्यमा इलेक्ट्रनहरुलाई भारी संख्या यस प्रकार व्यवस्थित हुन्छ कि उनको चुम्बकीय संवेग (कक्षीय र आंतरिक दुईटै) रद्द हो जान्छन्। यो केही हद सम्म इलेक्ट्रनहरुको पाउली अपवर्जन सिद्धान्त (हेर्नुहोस इलेक्ट्रन विन्यास )को परिणामस्वरूप विपरीत आंतरिक चुम्बकीय संवेगों संग युग्महरुमा संयोजित होना, या शून्य निवल कक्षीय गति संग पूरित उपकोशों संग संयोजन. दुवै नै मामलाहरु मा, इलेक्ट्रन व्यवस्था प्रत्येक इलेक्ट्रन देखि चुम्बकीय संवेगहरुलाई बिलकुल रद्द गर्नको लागि छ। यसको वाहेक, जब इलेक्ट्रन विन्यास यस्तो है कि अयुग्मित इलेक्ट्रन र/या अपूरित उपकोश मौजूद छं, फरक यस्तो मामला हुन्छ कि ठोसमा विविध इलेक्ट्रन चुम्बकीय संवेगहरुमा योगदान दिछन जुन अलग, यादृच्छिक दिशाहरुमा इंगित हुन्छन्, जसबाट सामाग्री चुम्बकीय हुन्न।

तर, कहिले काँही - या त अनायास या प्रयुक्त बाहिरी चुम्बकीय क्षेत्रको कारण - प्रत्येक इलेक्ट्रन चुम्बकीय संवेग, औसतन, व्यवस्थित हो जान्छन्। यसपछि द्रव्य निवल कुल चुम्बकीय क्षेत्र उत्पन्न गर्न सक्छ, जुन संभवतः एकदम मजबूत हुन सक्छ।

द्रव्यको चुम्बकीय व्यवहार उनको संरचना, विशेषगरेर उपर्युक्त कारणहरु देखि इलेक्ट्रन विन्यास, र साथ नै तापमानमा निर्भर गर्दछ। उच्च तापमान मा, यादृच्छिक तापीय संवेग इलेक्ट्रनको लागि संरेखणको अनुरक्षण अधिक जटिल बनाइदिन्छ।

विषय[सम्पादन गर्ने]

चुम्बकत्वको प्रकारको अनुक्रम. हेर्नुहोस मायर्स.

[८]

प्रति-चुम्बकत्व[सम्पादन गर्ने]

प्रति-चुम्बकत्व सबै द्रव्यहरुमा प्रकट हुन्छ, र प्रयुक्त चुम्बकीय क्षेत्रको विरोध गर्न तत्वहरुको प्रवृत्ति हो, र यसैले, चुम्बकीय क्षेत्रद्वारा विकर्षित हुनु छ। हुनत, अणुचुम्बकीय गुणहरु वाला द्रव्यमा (अर्थात्, बाह्य चुम्बकीय क्षेत्रको बढानको प्रवृत्ति सहित), अणुचुम्बकीय व्यवहार हावी हुन्छ।[९] यस प्रकार, आफ्नो सार्वभौमिक उपस्थितिको बावजूद, प्रति-चुम्बकीय व्यवहार केवल विशुद्ध प्रति-चुम्बकीय द्रव्यमा देखाउँछ। कुनै प्रति-चुम्बकीय द्रव्य मा, कुनै अयुग्मित इलेक्ट्रन हुदैनन्, अतः आंतरिक इलेक्ट्रन चुम्बकीय संवेग कुनै थोक प्रभाव उत्पन्न हैन गर्न सक्छन्ं। यिनी मामलाहरु मा, चुम्बकत्व इलेक्ट्रनको कक्षीय संवेगों देखि उमेरीइन्छ, जसलाई शास्त्रीय तरिकामा निम्नतः समझा जा सकता छ:

जब कुनै द्रव्यको चुम्बकीय क्षेत्रमा र खाउछ, नाभिकको चक्कर लगान वाला इलेक्ट्रनों द्वारा नाभिकको प्रति कूलंब आकर्षणको अतिरिक्त, चुम्बकीय क्षेत्र ले लरेंज शक्तिको अनुभव गरिनेछ। इलेक्ट्रनको परिक्रमाको दिशामा निर्भर गरदै, यो बल उनलाई नाभिक तिर खींचते हुए, इलेक्ट्रनहरुलाई केन्द्राभिमुख बलको बढयो सक्छ या नाभिक ले टाढा खींचते भएका बलको कम गर्न सक्छ। यो प्रभाव क्रमिक रूप ले कक्षीय चुम्बकीय संवेगहरुलाई बढाता छ जुन क्षेत्रको विपरीत सुयोजित थिए, र क्षेत्रको समानांतर सुयोजित संवेगहरुलाई कम गर्दछ (लेन्ज सिद्धान्तको अनुसार). यो प्रयुक्त क्षेत्रको विपरीत दिशामा साना थोक चुम्बकीय संवेगमा परिणत हुन्छ।

कृपया ध्यान दिनुहोस कि यो विवरण केवल स्वतःशोधको रूपमा है; उचित समझको लागि क्वांटम-यांत्रिक विवरणको आवश्यकता हो।

ध्यान दिनुहोस कि सबै द्रव्यहरुलाई यस कक्षीय प्रतिक्रिया ले गुजरना पर्दछ। तथापि, अणुचुम्बकीय र फलाम चुम्बकीय पदार्थहरु मा, प्रति-चुम्बकत्व प्रभाव अयुग्मित इलेक्ट्रनहरुलाई धेरै मजबूत प्रभावले अभिभूत छन्।

अणु-चुम्बकत्व[सम्पादन गर्ने]

अणुचुम्बकीय द्रव्यमा अयुग्मित इलेक्ट्रन मौजूद हुन्छन्, अर्थात् परमाणु या आणविक कक्षीय, जसमा केवल एक इलेक्ट्रन हुन्छ। जबकि पाउली अपवर्जन सिद्धान्तको अनुसार युग्मित इलेक्ट्रनहरुको लागि जरूरी छ कि उनको आंतरिक ('प्रचक्रण') चुम्बकीय संवेग विपरीत दिशाहरुमा इंगित हो, जुन उनको चुम्बकीय क्षेत्रहरु लाई रद्द गरेर दें, एक अयुग्मित इलेक्ट्रन आफ्नो चुम्बकीय संवेगको कुनै पनि दिशामा संरेखित गर्नको लागि स्वतंत्र छ। जब एक बाह्य चुम्बकीय क्षेत्र प्रयुक्त हुन्छ, यो चुम्बकीय संवेग आफुको प्रयुक्त क्षेत्रको दिशाको अनुरूप संरेखित गर्छन, जसबाट उनी प्रबलित हुन्छन्।

लौह-चुम्बकत्व[सम्पादन गर्ने]

अणु-चुम्बकीय द्रव्यको अनुसार लौह-चुम्बकमा अयुग्मित इलेक्ट्रन हुन्छन्। तथापि, इलेक्ट्रनहरुलाई चुम्बकीय संवेगहरुलाई कुनै प्रयुक्त क्षेत्रको समानांतर रहन प्रवृत्तिको वाहेक , यिनी द्रव्यहरुमा न्यून ऊर्जा स्थितिको अनुरक्षणको लागि एक दोश्रोको समानांतर यिनी चुम्बकीय संवेगहरुलाई विन्यस्त भएको प्रवृत्ति पनि हुन्छ। यस प्रकार, जब प्रयुक्त क्षेत्र हटा पनि दें, द्रव्यमा इलेक्ट्रन एक समानांतर अभिविन्यास बनाए राखछन।

प्रत्येक लौह-चुम्बकीय पदार्थको आफ्नो व्यक्तिगत तापमान हुन्छ, जुन क्यूरी तापमान या क्यूरी बिंदु भनिन्छ, जसबाट माथि त्यो आफ्नो लौह-चुम्बकीय गुणहरु लाई खो दिइन्छ। यसको कारण हो विकारको तापीय प्रवृत्ति लौह-चुम्बकीय क्रमको कारण ऊर्जा-न्यूनीकरणको दबा देती छ।

केहि जाने-माने लौह-चुम्बकीय द्रव्य जुन (चुम्बक बनाउनको लागि) सजिलै संग पहिचानहरु जाने वाला चुम्बकीय गुणहरु लाई प्रदर्शित गर्छन, उनि हो निकल, फलाम, कोबाल्ट, गैडोलिनियम र उनको मिश्र धातु.

चुम्बकीय डोमेन[सम्पादन गर्ने]

लोह चुम्बकीय सामाग्रीमा चुम्बकीय डोमेन.

किसी लौह-चुम्बकीय द्रव्यमा परमाणुहरुको चुम्बकीय संवेग उनलाई साना स्थाई चुम्बकहरुलाई भांति व्यवहार गर्नको लागि बाध्य गर्छन। उनि एक साथ जोडिएको रहछन र चुम्बकीय डोमेन या वेइस डोमेन कहलाने वाला कमोबेश एकरूप संरेखन वाला साना क्षेत्रहरुमा संरेखित गराउँछन्। चुम्बकीय डोमेन को, चित्रमा सेतो रेखाहरुको समान दिखने वाला चुम्बकीय डोमेन सीमाहरुको प्रकट गर्नको लागि एक चुम्बकीय बल सूक्ष्मदर्शीको माध्यमले देख्न सकिन्छ।कई वैज्ञानिक प्रयोग मौजूद छं जोकि भौतिक रूपले चुम्बकीय क्षेत्र दिखा सकते छन्।

डोमेनमा चुम्बकको प्रभाव.

जब डोमेनमा धेरै अणु हुन्छन्, त्यो अस्थिर हुन्छ अझ दुई विपरीत दिशाहरुमा सुयोजित डोमेनहरुमा संरेखित हुन्छ ताकि उनि दाईं र दिखाए गए अनुसार अधिक स्थिरता संग एक दोस्रो भन्दा जोडिएको रह्नुहोस।

जब चुम्बकीय क्षेत्रको संपर्कमा हो, डोमेन सीमाहरु गतिशील हुन्छं ताकि चुम्बकीय क्षेत्रले संरेखित डोमेनहरुमा वृद्धि हो र बाईं ओर दिखाए गए अनुसार संरचनामा हावी हो सकें. जब चुम्बकन क्षेत्र हटा दिए जाए, त संभवतः डोमेन अचुम्बकीय दशामा फिर्ता न लौटें. यसको परिणामस्वरूप लौह-चुम्बकीय द्रव्य चुम्बकीय हुन्छ, जसबाट स्थाई चुम्बक बनछ।

जब पर्याप्त दृढता देखि चुम्बकीय हुन्छ ताकि मौजूदा डोमेन बाकी सबैको केवल एक एकल डोमेनमा समेट दें, तब द्रव्य चुम्बकीय रूपले सन्तृप्त हुन्छ। जब चुम्बकीय लौह-चुम्बकत्व द्रव्यको क्यूरी बिंदु तापमान सम्म गरम गरिन्छ, त अणुहरुमा उन बिंदु सम्म हलचल मच जान्छ कि चुम्बकीय डोमेनको संगठन बिखर जान्छ र उनको द्वारा व्युत्पन्न चुम्बकीय गुण खत्म हो जान्छन्। जब द्रव्यको चिसो गरिन्छ, यस डोमेनको संरेखण संरचना अनायास यस प्रकार लौट आउँछ जस्तै द्रव क्रिस्टलीय ठोसमा जम्छ।

प्रति-लौहचुम्बकत्व[सम्पादन गर्ने]

विरोधी-लोह चुम्बकीय व्यवस्था

लौहचुम्बकत्व देखि उलटे प्रति-लौहचुम्बकत्वमा विपरीत दिशाहरुमा सूचित गर्नको लागि आस-पासको कर्षणशक्ति वाला इलेक्ट्रनहरुमा आंतरिक चुम्बकीय संवेगको प्रवृत्ति हुन्छ। जब सबै परमाणु, पदार्थमा व्यवस्थित हुन्छन् ताकि प्रत्येक पडोसी 'प्रति-संरेखित' हो, पदार्थ प्रति-लौहचुम्बकीय हुन्छ। प्रति-लौहचुम्बकहरुमा शून्य निवल चुम्बकीय संवेग हुन्छ, जसको अर्थ छ उनको द्वारा कुनै क्षेत्र निर्मित हुदैन। प्रति-लौहचुम्बक अन्य प्रकारको व्यवहारहरुलाई तुलनामा कम सामान्य छन्, अझ ज्यादातर कम तापमानमा देखे जान सकिन्छं। अलग-अलग तापमानों मा, प्रति-लौहचुम्बकों द्वारा प्रति-चुम्बकीय र लौह-चुम्बकीय गुणहरु लाई प्रदर्शित गरदै देख्न सकिन्छ।

केहि द्रव्यों मा, पडोसी इलेक्ट्रन विपरीत दिशाहरुमा इंगित गर्न चाहते छन्, तर वहां कुनै ज्यामितीय व्यवस्था हुदैन जसमा प्रत्येक पडोसी युग्म प्रति-संरेखित हो. यसलाई स्पिन ग्लास भनिन्छ र यो ज्यामितीय हताशाको एक उदाहरण हो.

लौह-चुम्बकत्व[सम्पादन गर्ने]

लोह चुम्बकीय व्यवस्था

लौह-चुम्बकत्वको समान, क्षेत्रको अनुपस्थितिमा लौहचुम्बक आफ्नो चुम्बकत्व बनाए राखछन। तथापि, प्रति-लौहचुम्बकहरुलाई भांति, इलेक्ट्रन प्रचक्रणहरुलाई पडोसी युग्म विपरीत दिशाहरुमा इंगित गर्छन। यो दुई गुण विरोधाभासी छैनन्, किन भनें इष्टतम ज्यामितीय व्यवस्था मा, विरोधी दिशामा इंगित गर्ने उपजालकहरुलाई तुलना मा, एक दिशामा इंगित गर्ने उपजालक इलेक्ट्रनों भन्दा अधिक चुम्बकीय संवेग रहन्छ।

पहिले खोजा गयो चुम्बकीय पदार्थ मैग्नेटाइट, मूलतः लौह-चुम्बक माननुहोसको थियो; तथापि लौह-चुम्बकत्वको खोज संग, लुई नील ले यसलाई गलत साबित गर्यो।

सुपर-प्रतिचुम्बकत्व[सम्पादन गर्ने]

जब लौह-चुम्बक पर्याप्त सानो हुन्छ, त्यो ब्राउनीयन संवेगको अधीन एकल चुम्बकीय प्रचक्रणको समान कार्य गर्दछ। चुम्बकीय क्षेत्रको प्रति यसको प्रतिक्रिया गुणात्मक रूपले प्रतिचुम्बकको समान ही, तर धेरै ठूलो हुन्छ।

विद्युत-चुम्बकत्व[सम्पादन गर्ने]

विद्युत-चुम्बक एक यस्तो चुम्बक छ जसको चुम्बकत्व विद्युत धाराको प्रवाह देखि उत्पन्न हुन्छ। जब धारा बंद हुन्छ, त चुम्बकीय क्षेत्र गाईब हुन्छ।

जब चुम्बकीय क्षेत्र पैदा गरदै विद्युत लागू गरे जाए त विद्युत चुबंक पेपर क्लिपको आकर्षित गर्छन।जब विद्युत र चुम्बकीय क्षेत्रको हटा दिए जाए त विद्युत चुम्बक उनलाई खो दिइन्छ।

अन्य प्रकारको चुम्बकत्व[सम्पादन गर्ने]

  • आण्विक चुम्बक
  • मेटा चुम्बकत्व
  • अणु आधारित चुम्बक
  • स्पिन ग्लास

या एक चुम्बक.

चुम्बकत्व, विद्युत, र विशेष सापेक्षता[सम्पादन गर्ने]

आइंस्टीनको विशेष सापेक्षता सिद्धान्तको परिणामस्वरूप, विद्युत र चुम्बकत्व मौलिक रूपले आपसमा जोडिएको छ। दुईटै, विद्युत रहित चुम्बकत्व, र चुम्बकत्व रहित विद्युत, विशेष सापेक्षता संग लंबाई संकुचन, समय विस्तार र यस तथ्यको चलते कि चुम्बकीय बल वेग आधारित छ, जस्तै प्रभावहरुको कारण असंगत छन्। तथापि, जब विद्युत र चुम्बकत्व, दुवैको ध्यानमा र खाउछ, परिणामी सिद्धान्त (विद्युत-चुम्बकत्व) विशेष सापेक्षताको पूरी तरिका अनुरूप छ। [६][१०] विशेष रूप ले, जुन घटना एक पर्यवेक्षकको विशुद्ध रूपले विद्युतीय लाग्छ त्यहि दोश्रोको विशुद्ध रूपले चुम्बकीय लागन सक्छ, या अधिक सामान्यतः विद्युत र चुम्बकत्वको सापेक्ष योगदान संदर्भको ढांचेमा निर्भर गर्छ। यस प्रकार, विशेष सापेक्षता विद्युत र चुम्बकत्वको विद्युत-चुम्बकत्व कहलाने वाला एकल, अविभाज्य तत्वमा "मिश्रित" गर्छ, जुन सापेक्षता द्वारा अन्तरिक्ष र समयको अन्तरिक्ष-समयमा "मिश्रित" गर्नको अनुरूप छ।

चुम्बकीय क्षेत्र र बल[सम्पादन गर्ने]

कागजमा फलामको बुरादे देखि धारी चुम्बकको शक्तिको चुम्बकीय लाइनहरुलाई दिखाया गया

चुम्बकत्व तत्वको "मध्यस्थता" चुम्बकीय क्षेत्रद्वारा गरिन्छ। विद्युत धारा या चुम्बकीय द्विध्रुव चुम्बकीय क्षेत्र उत्पन्न गर्दछ, र बदलामा, त्यो क्षेत्र, क्षेत्रहरुमा रहन वाला अन्य कणहरुमा चुम्बकीय बल प्रदान गर्दछ।

मैक्सवेलको समीकरण, जुन स्थिर धाराहरुको मामलामा बायोट-सावर्ट सिद्धान्तको सरल बनाछन, यिनी बलहरु लाई शासित गर्ने क्षेत्रहरुको मूल र व्यवहारको वर्णित गर्छन। यसैले जब पनि विद्युत आवेशित कण गतिशील हुन्छन्, चुम्बकत्वको देखाउँछ --- उदाहरणको लागि, विद्युत धारामा इलेक्ट्रनको संचलन से, या केही मामलाहरुमा परमाणुको नाभिकको आस-पास इलेक्ट्रनको कक्षीय गति ले. उनि पनि क्वांटम-यांत्रिक प्रचक्रण देखि उमेरीन वाला "आंतरिक" चुम्बकीय द्विध्रुव देखि उत्पन्न हुन्छन्।

चुम्बकीय क्षेत्र बनाउन वाला स्थितिहरु नै - धारामा या एक परमाणु, र आंतरिक चुम्बकीय द्विध्रुवमा गतिशील आवेश - पनि यस्तो स्थितिहरु हो जसमा चुम्बकीय क्षेत्रको बल उत्पन्न गरदै, एक प्रभाव हुन्छ। गतिशील आवेशको लागि सूत्र निम्नतः है; आंतरिक द्विध्रुवमा बलहरुको लागि, चुम्बकीय द्विध्रुव हेर्नुहोस.

जब कुनै आवेशित कण चुम्बकीय क्षेत्र Bको माध्यमले गुजरता छ, त्यो प्रति उत्पादनद्वारा दिए गए F लरेंज बलको महसूस करता छ:[११]

\mathbf{F} = q (\mathbf{v} \times \mathbf{B})

जहां

q कणको विद्युत आवेश छ, र
v कणको वेक्टर वेग है

किनकी यो प्रति-उत्पाद छ, बल कणको गति र चुम्बकीय क्षेत्र, दुवैको लंबमा छ। यो यसको अनुगमन गर्दछ कि चुम्बकीय बल कणमा कुनै काम हैन करता; त्यो कणको गतिको दिशाको परिवर्तित गर्न सक्छ, तर उनको चालको छिटो या धीमा हैन गरेर सकता. बलको परिमाण है

F=qvB\sin\theta\,

जहां \theta vBको बीचको कोण छ।

गतिशील आवेशको वेग सदिशको दिशा, चुम्बकीय क्षेत्र, र प्रयुक्त बलको निर्धारित गर्नको लागि एक उपकरण, तपाईंको दाहिने हातको तर्जनीको "V", बीचको औलाको "B" र अंगूठेको "F" लेबल गर्न छ। जब बन्दूकको तरिका विन्यास बनाएं, जहां बीचको औला तर्जनीको पार करे, औंलाहरु क्रमशः वेग सदिश, चुम्बकीय क्षेत्र सदिश, र बल सदिशको प्रतिनिधित्व गर्छ्। दाहिने हातको नियम पनि हेर्नुहोस.

चुम्बकीय द्विध्रुव[सम्पादन गर्ने]

"दक्षिण ध्रुव" र "उत्तर ध्रुव" शब्दहरु संग, प्रकृतिमा प्रदर्शित चुम्बकीय क्षेत्रको सबै भन्दा साधारण स्रोत हो द्विध्रुव, जुन दिक्सूचकहरुलाई रूपमा चुम्बकहरुलाई उपयोग जितना पुरानो छ, जहां उनि पृथ्वीको चुम्बकीय क्षेत्र संग परस्पर क्रिया द्वारा विश्वको उत्तर अझ दक्षिण ध्रुवको सूचित गर्थे. किन भनें चुम्बकको विपरीत टाउकोहरु एक दोश्रोको प्रति आकर्षित हुन्छन्, चुम्बकको उत्तरी ध्रुव दोस्रो चुम्बकको दक्षिणी ध्रुवको प्रति आकर्षित हुन्छ। पृथ्वीको उत्तरी चुम्बकीय ध्रुव (संप्रति क्यानाडाको उत्तरमा आर्कटिक महासागर) भौतिक रूपले दक्षिण ध्रुव छ, किन भनें त्यो दिक्सूचकको उत्तरी ध्रुवको आकर्षित गर्दछ।

चुम्बकीय क्षेत्रमा ऊर्जा रहन्छ, र भौतिक प्रणालिहरु कम ऊर्जा वाला विन्यासों तिर गतिशील हुन्छ। जब प्रति-चुम्बकीय द्रव्यको चुम्बकीय क्षेत्रमा र खाउछ, त चुम्बकीय द्विध्रुव स्वयंको उन क्षेत्रको विपरीत ध्रुवतामा संरेखित गर्ने प्रयास गर्दछ, जसको द्वारा निवल क्षेत्र बल कम हुन्छ। जब लौह-चुम्बकीय द्रव्यको चुम्बकीय क्षेत्रको अन्तर्गत र खाउछ, तब चुम्बकीय द्विध्रुव प्रयुक्त क्षेत्रसँग संरेखित हुन्छन्, यस प्रकार चुम्बकीय डोमेनहरुलाई डोमेन पर्खालहरु लाई विस्तृत गर्छन।

चुम्बकीय एकध्रुव[सम्पादन गर्ने]

चूंकि पल्ट चुम्बकको लौहचुम्बकत्व समूचे पल्टमा एकसमान रूपले वितरित इलेक्ट्रनहरुलाई माध्यमले भेटिन्छ, जब पल्ट मैगनेटको दुई भागहरुमा काटइन्छ, प्रत्येक टुक्रा सानो पल्ट मैगनेट हुन्छ। हुनत भनिन्छ कि चुम्बकमा उत्तरी ध्रुव अझ दक्षिणी ध्रुव हुन्छन्, यिनी दुई ध्रुवहरुलाई एक दोस्रो भन्दा अलग छन गरिन सक्छ। एकध्रुव – यदि यस्तो कुनै विद्यमान हो – एक नयाँ मौलिक रूपले अलग किसिमको चुम्बकीय वस्तु होगी. त्यो एक्लै उत्तरी ध्रुवको रूपमा कार्य करेगी, जुन दक्षिणी ध्रुव से, या यसको विपरीत जुडी हैन होगी. एकध्रुव विद्युत धाराको समान चुम्बकीय आवेश वहन गर्नेछ। 1931 पछि देखि क्रमिक खोजहरुको बावजूद, उनलाई कहिल्यै देखिएन,as of 2010 अझ संभवतः उनि विद्यमान हुँदैन.[१२]

फिर पनि, केही सैद्धांतिक भौतिकी नमूने यिनी चुम्बकीय एकध्रुवहरुलाई अस्तित्वको पूर्वानुमान लगाछन। 1931मा पल डिराकले देख्यो कि विद्युत र चुम्बकत्वमा केही प्रतिसाम्य भएको कारण, जस्तै कि क्वांटम सिद्धान्तको पूर्वानुमान छ कि व्यक्तिगत धनात्मक या ऋणात्मक आवेश बिना विपरीत आवेशको देखे जान सकिन्छं, वियुक्त दक्षिण अझ उत्तर चुम्बकीय ध्रुव परिलक्षित होने चाहिए. क्वांटम सिद्धान्तको उपयोग गरदै डिराकले प्रदर्शित गरे कि यदि चुम्बकीय एकध्रुव विद्यमान छन्, त विद्युत आवेशको क्वांटमीकरणको व्याख्या गर्न सकिन्छ-अर्थात् किन परिलक्षित तत्त्वीय कण यस्तो आवेश वहन गर्छन जुन इलेक्ट्रनको आवेशको गुणज छन्।

केहि भव्य एकीकृत सिद्धान्त तत्त्वीय कणहरुको विपरीत, एकध्रुवहरुको पूर्वानुमान लगाछन, जुन सलिटन (स्थानीयकृत ऊर्जा पैकेट) छन्। बिग बैंगमा निर्मित एकध्रुवहरुलाई संख्याको अनुमान लगानको लागि यिनी नमूनहरुलाई उपयोगको प्रारम्भिक परिणामहरु ले ब्रह्मांडीय प्रेक्षणहरुको खंडन गरे — एकध्रुव यति ज्यादा र अतिविशाल हुनेछन् कि उनको ब्रह्मांडमा विस्तार धेरै पहिले बंद भयो हुनेछ। तथापि, मुद्रास्फीतिको विचार (जसको लागि यस समस्या ले आंशिक प्रेरणाको रूपमा काम किया) यस समस्याको हल गर्नमा सफल रहयो थियो, जहां नमूने बनाए गए जसमा एकध्रुव विद्यमान हुनेछन् तर वर्तमान प्रेक्षणों संग उनको अनुरूपता दुर्लभ थियो।[१३]

चुम्बकत्वको क्वांटम-यांत्रिक मूल[सम्पादन गर्ने]

सिद्धांततः सबै प्रकारको चुम्बकत्व (सुपर-चालकताको समान) विशिष्ट क्वांटम-यांत्रिक तत्त्वले व्युत्पन्न भएका हो जसको सजिलै संग व्याख्या गरेनजा सकती (उदा. क्वांटम यांत्रिकीको गणितीय सूत्रीकरण, विशेष रूपले प्रचक्रण र पाउली सिद्धान्तमा अध्याय). वाल्टर हेटलर र फ्रिट्ज लन्डनद्वारा 1927मा पहिले देखि नै एक सफल नमूना विकसित भएको थियो, जसले क्वांटम यांत्रिकी व्युत्पन्न गरेको थियो, कसरि हाइड्रोजन परमाणुहरु देखि हाइड्रोजन अणुहरुको गठन भएको थियो, अर्थात् नाभिक ABमा केंद्रित  u_A u_Au_Bu_B परमाणु हाइड्रोजन कक्ष, तल हेर्नुहोस . यो बिलकुल स्पष्ट छैन कि यो चुम्बकत्व तिर जान्छ, तर निम्नमा सम्झियाइनेछ।

हेटलर-लन्डन सिद्धान्तको अनुसार, तथाकथित दो-पिंडीय आणविक \sigma -कक्षहरुको गठन हुन्छ, यथा परिणामी कक्षीय छ:

\psi(\mathbf r_1,\,\,\mathbf r_2)=\frac{1}{\sqrt{2}}\,\,\left (u_A(\mathbf r_1)u_B(\mathbf r_2)+u_B(\mathbf r_1)u_A(\mathbf r_2)\right )

यहां अन्तिम उत्पादनको तात्पर्य छ कि पहिलो इलेक्ट्रन, r 1 दोस्रो नाभिकमा केंद्रित परमाणु हाइड्रोजन-कक्षीयमा छ, जबकि दोस्रो इलेक्ट्रन पहिले नाभिक आस-पास चलता छ। यस "विनिमय" तत्त्व क्वांटम यांत्रिक गुणको अभिव्यक्ति छ कि समान गुण वाला कणहरुको भिन्न पहिचान हैन हुन सक्छ। यो न केवल रासायनिक बंधनको गठनको लागि विशिष्ट छ, बल्कि हामी हेर्नुहोसगे कि चुम्बकत्वको लागि पनि छ, अर्थात् यस सम्बन्धमा शब्द विनिमय पारस्परिक क्रिया उत्पन्न हुन्छ, एक शब्द जुन चुम्बकत्वको मूलको लागि जरूरी छ, र जुन विद्युत-गतिकी द्विध्रुवीय द्विध्रुवीय पारस्परिक क्रिया ले उत्पन्न हुने ऊर्जा से, मोटे तरिकामा 100 र 1000 कारकहरु भन्दा पनि अधिक मजबूत छ।

प्रचक्रण प्रकार्यको मामलामा \chi (s_1,s_2), जुन चुम्बकत्वको लागि जिम्मेदार छ, हामीले पहिले नै पाउली सिद्धान्तको उल्लेख गरेको छ, यथा एक सममित कक्षीय (अर्थात् माथि दर्शाए गए अनुसार + चिह्न द्वारा)को प्रति-सममित प्रचक्रण प्रकार्य सहित (अर्थात् - चिह्न द्वारा) गुणा गर्नु पर्छ, र यसको विपरीत . यस प्रकार:

\chi (s_1,\,\,s_2)=\frac{1}{\sqrt{2}}\,\,\left (\alpha (s_1)\beta (s_2)-\beta (s_1)\alpha (s_2)\right ) ,

यानी, न केवल u_Au_B को, αβ द्वारा क्रमशः प्रतिस्थापित हुनु पर्छ (प्रथम एकाइको अर्थ छ "प्रचक्रण बढान", दोश्रोको अर्थ छ "प्रचक्रण घटाना"), बल्कि चिह्न +को - चिह्न द्वारा, र अंततः r i असतत मूल्यों द्वारा s i (= ±½); जसबाट हाम्रो नजिकै हो \alpha(+1/2)=\beta(-1/2)=1\alpha(-1/2)=\beta(+1/2)=0 . "एकल दशा" अर्थात् - चिह्न, यानी: प्रचक्रण प्रतिसमानांतर छन्, अर्थात् ठोसको लागि हाम्रो नजिकै प्रति-लौहचुम्बकत्व छ, र दुई परमाणु अणुहरुको लागि एक प्रतिचुम्बकत्व छ। (समध्रुवीय) रासायनिक बंधनको निर्माणको प्रवृत्ति (यसको तात्पर्य छ: सममित आणविक कक्षीयको गठन, यानी + चिह्न संग) प्रतिसममित प्रचक्रण दशामा (अर्थात् - चिह्न संग) स्वतः पाउली सिद्धान्तको माध्यमले परिणत हुन्छ। यसको विपरीत, इलेक्ट्रनहरुको कूलंब विकर्षण, यानी यस विकर्षणद्वारा एक दोस्रो देखि बचनेको उनको प्रवृत्ति, यिनी दुई कणहरुको प्रतिसममित कक्षीय प्रकार्यमा (अर्थात् - चिह्न सहित) र अनुपूरक सममित प्रचक्रण प्रकार्य (अर्थात् + चिह्न सहित, तथाकथित "त्रिक प्रकार्यों"मा भन्दा एक)मा परिणत होगी. यस प्रकार, अब प्रचक्रण समानांतर हुनेछन् (लौहचुम्बकत्व ठोस मा, प्रतिचुम्बकत्व दो-परमाणु ग्याँसहरु में).

अंतिम उल्लिखित प्रवृत्ति फलाम धातुहरु, कोबाल्ट,निकलमा तथा केही दुर्लभ माटोमा हावी हुन्छ जुन लौहचुम्बकीय छन्। अधिकांश अन्य धातुहरु, जहां प्रथम उल्लिखित प्रवृत्ति हावी हुन्छ, अचुम्बकीय (उदा. सोडियम, एल्यूमिनियम, र म्याग्नेशियम) या प्रति-लौहचुम्बकीय हो (उदा. मैंगनीज). द्विपरमाणुक ग्याँसहरु पनि लगभग विशेष रूप ले द्विचुम्बकीय छन्, र प्रतिचुम्बकीय हैन. तथापि, π-कक्षीय आवेष्टनको कारण देखि औक्सीजन अणु, जीवन विज्ञानको लागि महत्वपूर्ण अपवाद छ।

हेटलर-लन्डनको विचारहरुलाई चुम्बकत्वको हेजनबर्ग नमूने संग सामान्यीकृत गरिन सक्छ (हेजनबर्ग 1928).

इस तत्वको व्याख्या यस प्रकार अनिवार्य रूप ले क्वांटम यांत्रिकीको सबै बारीकियहरुमा आधारित छ, जबकि विद्युत गतिकी मुख्य रूप ले घटना-क्रिया विज्ञानको आवृत गर्दछ।

विद्युत चुम्बकत्वको इकाइयां[सम्पादन गर्ने]

विद्युत चुम्बकत्व देखि सम्बन्धित SI इकाइयां[सम्पादन गर्ने]

SI विद्युत चुम्बकत्व इकाइयां
प्रतीक [१४] मात्राको नाम व्युत्पन्न इकाइयां अन्तर्राष्ट्रीय देखि SI आधार एकाइमा रूपांतरण
\ \Iota विद्युत धारा एम्पीयर (SI आधार एकाइ) \mathrm{A=C\ s^{-1}}
\ Q विद्युत आवेश कूलंब \mathrm{C=A\ s}
U,\ \Delta V,\ \Delta\phi,\ \Epsilon संभावित अन्तर; विद्युत वाहकको दबाव वोल्ट \mathrm{V=J\ C^{-1}=kg\ A^{-1}m^2s^{-3}}
R;\ \Zeta;\ \Chi विद्युत प्रतिरोध, प्रतिबाधा; प्रतिघात ओह्म \mathrm{\Omega=V\ A^{-1}=kg\ m^{2} \ A^{-2}s^{-3}}
\ \rho प्रतिरोधकता ओह्म मीटर \mathrm{\Omega\ m=kg\ A^{-2}m^3s^{-3}}
\ \Rho विद्युत शक्ति वट \mathrm{W=V\ A=kg\ m^2s^{-3}}
\ C धारिता फैरड \mathrm{F=C\ V^{-1}=A^2kg^{-1}m^{-2}s^4}
\mathbf{\Epsilon} बिजुली क्षेत्र शक्ति मीटर प्रति वोल्ट \mathrm{V\ m^{-1}=C^{-1}N=kg\ A^{-1}m\ s^{-3}}
\mathbf{D} बिजुली विस्थापन क्षेत्र प्रति वर्ग मीटर कूलंब \mathrm{C\ m^{-2}=A\ m^{-2}s}
\varepsilon विद्युतशीलता प्रति मीटर फैरड \mathrm{F\ m^{-1}=A^{-2}kg^{-1}m^{-3}s^{-4}}
\!\chi_e बिजुली सुग्राहिता आयामरहित
\Beta;\ G;\ \Upsilon प्रवाहकत्त्व, प्रवेश्यता; सुग्राहिता सीमेन \ \mathrm{S=\Omega^{-1}=kg^{-1}A^2m^{-2}s^3}
\gamma,\ \kappa,\ \sigma प्रवाहकत्त्व प्रति मीटर सीमेन \mathrm{S\ m^{-1}=A^2kg^{-1}m^{-3}s^3}
\ \mathbf{B} चुम्बकीय प्रवाह घनत्व, चुम्बकीय प्रेरण टेस्‍ला \mathrm{T=Wb\ m^{-2}=kg\ A^{-1}s^{-2}}
\ \Phi चुम्बकीय प्रवाह वेबर \mathrm{Wb=V\ s=kg\ A^{-1}m^2s^{-2}}
\mathbf{H} चुम्बकीय क्षेत्र शक्ति एम्पीयर प्रति मीटर \mathrm{A\ m^{-1}}
L,\ \Mu प्रेरकत्व हेनरी \mathrm{H=Wb\ A^{-1}=V\ A^{-1}s=kg\ A^{-2}m^2s^{-2}}
\ \mu पारगम्यता हेनरी प्रति मीटर \mathrm{H m^{-1}=kg\ A^{-2}m\ s^{-2}}
\ \chi चुम्बकीय सुग्राहिता आयामरहित

अन्य इकाइयां[सम्पादन गर्ने]

  • गस - गस , संक्षिप्त रूपमा G, चुम्बकीय क्षेत्र (B)को CGS एकाइ हो।
  • ओर्स्टेड - ओर्स्टेड चुम्बकरण क्षेत्र (H)को CGS एकाइ हो।
  • मैक्सवेल - चुम्बकीय प्रवाहको लागि CGS एकाइ हो।
  • गामा - चुम्बकीय प्रवाह घनत्वको एक एकाइ हो जोकि टेस्लाको लोकप्रिय होने भन्दा पहिले साधारण तरिकामा प्रयोग गरिन्थ्यो (1 गामा = 1 nT )
  • μ 0 - मुक्त अन्तराकाशी पारगम्यताको लागि प्रयुक्त सामान्य प्रतीक (4π×10−7 N/(एम्पियर-घूर्णन)2).

सजीव तत्व[सम्पादन गर्ने]

केहि जीव चुम्बकीय क्षेत्रहरुको ठेगाना लगान सक्छ, जुन तथ्य मैगनेटोसेप्शनको रूपमा जानिन्छ। चुम्बकीय जैविकी चिकित्सा उपचारको रूपमा चुम्बकीय क्षेत्रको अध्ययन गर्दछ; जीवद्वारा स्वाभाविक रूपले उत्पन्न क्षेत्र जैव-चुम्बकत्वको रूपमा जानिन्छ।

यिनलाई पनि हेर्नुहोस[सम्पादन गर्ने]

  • विद्युत स्थैतिक
  • विद्युत चुम्बकत्व
  • चुम्बकीय स्थैतिक
  • विद्युत चुम्बकत्व
  • लेन्ज कानून
  • प्लास्टिक चुम्बक
  • चुम्बक
  • मैग्नेटर
  • चुम्बकीय भार
  • चुम्बकीय शीतलन
  • चुम्बकीय परिपथ
  • चुम्बकीय आघूर्ण
  • चुम्बकीय संरचना
  • चुम्बकन
  • माइक्रोमैग्नेटिज्म
  • नियोडिमियम चुम्बक
  • अवपीडन
  • दुर्लभ-पृथ्वी चुम्बक
  • प्रचक्रण तरंग
  • सहज चुम्बकन
  • संवेदक
  • चुम्बकीय विलोडन
  • चुम्बकीय क्षेत्र दृश्यमान फिल्म
  • कंपन नमूना मैग्नेटोमीटर

संदर्भ[सम्पादन गर्ने]

  1. Fowler, Michael (1997), "Historical Beginnings of Theories of Electricity and Magnetism" 
  2. Vowles, Hugh P. (1932), "Early Evolution of Power Engineering", Isis (University of Chicago Press) 17(2): 412–420 [419–20], doi 10.1086/346662 
  3. ली शू-भयो,“Origine de la Boussole 11. Aimant et Boussole,” Isis , खंड 45, सं. 2. (जुलाई, 1954), पृ.175
  4. ली शू-भयो, “Origine de la Boussole 11. Aimant et Boussole,” Isis , खंड 45, सं. 2. (जुलाई, 1954), पृ.176
  5. Schmidl, Petra G. (1996-1997), "Two Early Arabic Sources On The Magnetic Compass", Journal of Arabic and Islamic Studies 1: 81–132 
  6. ६.० ६.१ ए. आइंस्टीन: "गतिशील पिंडहरुलाई विद्युत गतिकी पर" , 30 जून 1905.
  7. B. D. Cullity, C. D. Graham (2008), Introduction to Magnetic Materials (2 ed.), Wiley-IEEE, p. 103, ISBN 0471477419, <http://books.google.com/?id=ixAe4qIGEmwC&pg=PA103> 
  8. [15]
  9. Catherine Westbrook, Carolyn Kaut, Carolyn Kaut-Roth (1998), MRI (Magnetic Resonance Imaging) in practice (2 ed.), Wiley-Blackwell, p. 217, ISBN 0632042052, <http://books.google.com/?id=Qq1SHDtS2G8C&pg=PA217> 
  10. Griffiths, David J. (1998), Introduction to Electrodynamics (3rd ed.), Prentice Hall, ISBN 0-13-805326-X, OCLC 40251748  , अध्याय 12
  11. Jackson, John David (1999), Classical electrodynamics (3rd ed.), New York, [NY.]: Wiley, ISBN 0-471-30932-X 
  12. मिल्टन द्वारा केही अनिर्णायक घटनाहरुको उल्लेख (पृ.60) र फेरि पनि निष्कर्ष निकालयो कि "चुम्बकीय एकलध्रुवहरुलाई बचनेको कुनै सबूत मौजूद छन" (पृ.3). Milton, Kimball A. (June 2006), "Theoretical and experimental status of magnetic monopoles", Reports on Progress in Physics 69(6): 1637–1711, doi 10.1088/0034-4885/69/6/R02  .
  13. Guth, Alan (1997), The Inflationary Universe: The Quest for a New Theory of Cosmic Origins, Perseus, ISBN 0-201-32840-2, OCLC 38941224  .
  14. International Union of Pure and Applied Chemistry (1993). Quantities, Units and Symbols in Physical Chemistry, 2nd edition, Oxford: Blackwell Science. ISBN 0-632-03583-8. pp. 14–15. Electronic version.
नोट
  • Furlani, Edward P. (2001), Permanent Magnet and Electromechanical Devices: Materials, Analysis and Applications, Academic Press, ISBN 0-12-269951-3, OCLC 162129430 
  • Griffiths, David J. (1998), Introduction to Electrodynamics (3rd ed.), Prentice Hall, ISBN 0-13-805326-X, OCLC 40251748 
  • Kronmüller, Helmut. (2007), Handbook of Magnetism and Advanced Magnetic Materials, 5 Volume Set, John Wiley & Sons, ISBN 978-0-470-02217-7, OCLC 124165851 
  • Tipler, Paul (2004), Physics for Scientists and Engineers: Electricity, Magnetism, Light, and Elementary Modern Physics (5th ed.), W. H. Freeman, ISBN 0-7167-0810-8, OCLC 51095685 
  • David K. Cheng (1992), Field and Wave Electromagnetics, Addison-Wesley Publishing Company, Inc., ISBN 0-201-12819-5 

बाह्य लिंक[सम्पादन गर्ने]

This article has been translated possibly either from English Wikipedia or from Hindi Wikipedia using Google Translation and then by using Nepali Wikipedia Translator or Online Nepali Wikipedia Translator The translated text might have some typos and erros. You can edit to fix this by clicking here नेपालीमा अनुबाद गर्नुहोस:यो पृष्ठ चुंबकत्व बाट नेपाली विकीपिडियामा उल्था गरिएको हो । यसमा व्याकरणहरु को शुद्धता लाइ सच्याउन पर्ने हुन सक्छ । त्यसको लागि यस पृष्ठलाइ सम्पादन गर्न सक्नुहुन्छ।