जीवाणु

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्

ब्याक्टेरिया

जीव विज्ञान मा, चार्ल्स डार्विन द्वारा प्रतिपादित प्राकृतिक चयन एक तन्त्र हो जुन प्रजातिहरूको विकासको मार्गदर्शन गर्छ। यो तन्त्र विशेष रूपले यस कारणले महत्वपूर्ण छ कि यो एक प्रजातिलाई पर्यावरणको लागि अनुकूल बनाउनमा सहायता गर्छ। प्राकृतिक चयनको सिद्धान्त यसको व्याख्या गर्न सक्छ कि कसरि पर्यावरण, प्रजातिहरू र जनसंख्याको विकासको प्रभावित गर्छ ताकि वो सबै ले/संग/भन्दा उपयुक्त लक्षणहरूको चयन गरेरसकें र यही विकासको सिद्धांतलाई मूलभूत पहलू है।

प्राकृतिक चयनको अर्थ उनी गुणहरू बाट हुन्छ जुन कुनै प्रजातिलाई बचाई राख्न र प्रजननमा सहायता गर्छन्, र यसको आवृत्ति पीढी दर पीढी बढती रहन्छ। यो यस तथ्यको र तर्कसंगत बनाइन्छ कि यिनी लक्षणहरूको धारकहरूलाई सन्ताने अधिक हुन्छं, र उनी यो गुण वंशानुगत रूपबाट पनि लिन सक्छन्।

जीवाणु

जीवाणु एक एककोशिकीय जीव हो। यसको आकार केही मिलिमीटर सम्म मात्र हुन्छ। इनकी आकृति गोलो या मुक्त-चक्राकार देखि लिएर छङा, आदि आकारको हुन सक्छ। यिनीहरू प्रोकैरियोटिक, कोशिका भित्तियुक्त, एककोशकीय सरल जीव हुन् जुन प्रायः सर्वत्र पाइन्छन्। ये पृथ्वीमा माटो मा, अम्लीय गर्म जल-धाराहरूमा, नाभिकीय पदार्थहरूमा Fredrickson J, Zachara J, Balkwill D, et al (2004), "Geomicrobiology of high-level nuclear waste-contaminated vadose sediments at the Hanford site, Washington state", Appl Environ Microbiol 70(7): 4230–41, PMID 15240306, doi: 10.1128/AEM.70.7.4230-4241.2004 , <http://aem.asm.org/cgi/content/full/70/7/4230?view=long&pmid=15240306> </ref>, जल मा,भू-पपडी मा, यहाँ सम्मको कार्बनिक पदार्थहरूमा तथा बिरुवाहरू र जन्तुहरूको शरीरको भित्र पनि पाइन्छन्। साधारणतः एक ग्राम माटोमा ४ करोड जीवाणु कोष तथा १ मिलीलीटर जलमा १० लाख जीवाणु पाइन्छन्। संपूर्ण पृथ्वीमा अनुमानतः लगभग ५X१०३० जीवाणु पाइन्छन्. Whitman W, Coleman D, Wiebe W (1998), "Prokaryotes: the unseen majority", Proc Natl Acad Sci U S a 95(12): 6578–83, PMID 9618454, doi: 10.1073/pnas.95.12.6578 , <http://www.pnas.org/cgi/content/full/95/12/6578> </ref> जुन संसारको बायोमासको एकदम ठूलो भाग हो। Whitman W, Coleman D, Wiebe W (1998), "Prokaryotes: the unseen majority", Proc Natl Acad Sci U S a 95(12): 6578–83, PMID 9618454, doi: 10.1073/pnas.95.12.6578 , <http://www.pnas.org/cgi/content/full/95/12/6578> </ref> यिनीहरू धेरै तत्वहरूको चक्रमा धेरै महत्वपूर्ण भूमिका निभाउँछन्, जस्तै कि वायुमंडलिए नाइट्रोजनको स्थीरीकरण मा। हालाकि धेरै सारा वंशको जीवाणुहरूको श्रेणी विभाजन पनि भएको छैन तथापि लगभग आधा जातिहरूलाई कुनै न कुनै प्रयोगशालामा उगाया जा चुका है।[१] जीवाणुहरूको अध्ययन बैक्टिरियोलोजीको अन्तर्गत गरिन्छ जुन कि सूक्ष्मजैविकीको नै एक शाखा हो।
मानव शरीरमा जितनी मानव कोशिकाहरू है, उनको लगभग १० गुणा अधिक त जीवाणु कोष है। यिनीहरूमा भन्दा अधिकांश जीवाणु छाला तथा अहारनालमा पाइन्छन्। Sears CL (2005), "A dynamic partnership: celebrating our gut flora", Anaerobe 11(5): 247–51, PMID 16701579, doi 10.1016/j.anaerobe.2005.05.001 </ref> हानिकारक जीवाणु इम्मयुन तन्त्रको रक्षक प्रभावको कारण शरीरको नोकसान नही पहुंचा पाते है। कुनै जीवाणु लाभदायक पनि हुन्छन्। अनेक प्रकारको परजीवी जीवाणु धेरै रोग उत्पन्न गर्छन्, जस्तै - हैजा, मियादी ज्वरो, निमनिया, तपेदिक या क्षयरोग, प्लेग इत्यादि. सिर्फ क्षय रग से प्रतिवर्ष लगभग २० लाख मान्छे मरछन जसमा भन्दा अधिकांश उप-सहारा क्षेत्रको हुन्छन्। "2002 WHO mortality data" </ref> विकसित देशहरूमा जीवाणुहरूको संक्रमणको उपचार गर्नलाई लागि तथा कृषि कार्यहरूमा प्रतिजैविकको उपयोग हुन्छ, यसैले जुवाणुहरूमा यिनी प्रतिजैविक दबाइहरूको प्रति प्रतिरोधक शक्ति विकसित होती जा रही है। औद्दोगिक क्षेत्रमा जीवाणुहरूको किण्वन क्रिया द्वारा दही, पनीर इत्यादि वस्तुओंको निर्माण हुन्छ। यिनीहरूका उपयोग प्रतिजैविकी तथा र रसायनहरूको निर्माणमा तथा जैवप्रौद्योगिकीको क्षेत्रमा हुन्छ। Ishige T, Honda K, Shimizu S (2005), "Whole organism biocatalysis", Curr Opin Chem Biol 9(2): 174–80, PMID 15811802, doi 10.1016/j.cbpa.2005.02.001 </ref>
पहिले जीवाणुहरूलाई पैधा मानयोजान्थ्यो तर अब उनिको वर्गीकरण प्रोकैरियोट्सको रूपमा हुन्छ। दोश्रा जन्तु कोशिकों तथा यूकैरियोट्सको भांति जीवाणु कोषमा पूर्ण विकसीत केन्द्रकको सर्वथा आभाव हुन्छ जबकि दोहरो झिल्ली युक्त कोसिकांग यदा कदा नै पाइन्छ। पारंपरिक रूप से जीवाणु शब्दको प्रयोग सबै सजीवहरूलाई लागि होता थियो, तर यो वैज्ञानिक वर्गीकरण १९९०मा भए एक खोजको पछि बदल गयो जसमा पता चला कि प्रोकैरियोटिक सजीव वास्तवमा दुई भिन्न समूहको जीवों से बने छ जसको क्रम विकाश एक नै पूर्वज से भयो. यिनी दुई प्रकारको जीवहरूलाई जीवाणु एवं आर्गर्‍यो भनिन्छ।[२]

इतिहास[सम्पादन गर्ने]

लूई पाश्चर

जीवाणुहरूलाई सबै ले/संग/भन्दा पहिले डच वैज्ञानिक एण्टनी वाँन ल्यूवोनहूकले १६७६ ई.मा आफ्नो नै बनाहरू एकल लेंस सूक्ष्मदर्शी यन्त्र से देख्यो, Porter JR (1976), "Antony van Leeuwenhoek: Tercentenary of his discovery of bacteria", Bacteriological reviews 40(2): 260–269, PMID 786250, <http://mmbr.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=786250> </ref> मा उनी समय उनले यिनलाई जंतुक समझा थियो। उनले रायल सोसाइटिको आफ्नो अवलोकनोंको पुष्टिको लागि धेरै पत्र लिखें। van Leeuwenhoek A (1684), "An abstract of a letter from Mr. Anthony Leevvenhoek at Delft, dated Sep. 17, 1683, Containing Some Microscopical Observations, about Animals in the Scurf of the Teeth, the Substance Call'd Worms in the Nose, the Cuticula Consisting of Scales", Philosophical Transactions (1683–1775) 14: 568–574, <http://www.journals.royalsoc.ac.uk/content/120136/?k=Sep.+17%2c+1683>. Retrieved on १९ अगस्त २००७ </ref> van Leeuwenhoek A (1700), "Part of a Letter from Mr Antony van Leeuwenhoek, concerning the Worms in Sheeps Livers, Gnats, and Animalcula in the Excrements of Frogs", Philosophical Transactions (1683–1775) 22: 509–518, <http://www.journals.royalsoc.ac.uk/link.asp?id=4j53731651310230>. Retrieved on १९ अगस्त २००७ </ref> van Leeuwenhoek A (1702), "Part of a Letter from Mr Antony van Leeuwenhoek, F. R. S. concerning Green Weeds Growing in Water, and Some Animalcula Found about Them", Philosophical Transactions (1683-1775) 23: 1304–11, doi: 10.1098/rstl.1702.0042 , <http://www.journals.royalsoc.ac.uk/link.asp?id=fl73121jk4150280>. Retrieved on १९ अगस्त २००७ </ref> १६८३ ई.मा ल्यूवेनहकले जीवाणुको चित्रण गरेरआफ्नो मतको पुष्टि गर्‍यो। १८६४ ई.मा फ्रान्सनिवासी लूई पाश्चर तथा १८९० ई.मा कोचले यो मत व्यक्त गरे कि यिनी जीवाणुहरू से रोग फैलछन। "Pasteur's Papers on the Germ Theory" </ref> पाश्चरले १९८९मा प्रहरू गो द्वारा दिखाया कि किण्वनको रासायनिक क्रिया सुक्ष्मजीवों द्वारा हुन्छ। कोच सूक्ष्मजैविकीको क्षेत्रमा युगपुरूष माने जान्छन्, इन्होंने कलेरा, ऐन्थ्रेक्स तथा क्षय रोगोमा गहन अध्ययन गर्‍यो। अंततः कोचले यो सिद्ध गरेरदीया कि धेरै रोग सूक्ष्मजीवोंको कारण हुन्छन्। यसलाई लागि १९०५ ई.मा उनिलाई नोबेल पुरस्कार से सम्मानित गर््यो। "The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1905" </ref> कोच न रोगहरू एवं उनिको कारक जीवहरूको पता लगाउनको लागि कुनै परिकल्पनाहरूको थी जुन आज पनि प्रयोग हुन्छं। O'Brien S, Goedert J (1996), "HIV causes AIDS: Koch's postulates fulfilled", Curr Opin Immunol 8(5): 613–618, PMID 8902385, doi 10.1016/S0952-7915(96)80075-6 </ref> जीवाणु धेरै रोगहरूको कारक हुन् यो १९औं शताब्दी सम्म सबै जान गहरू तर फेरि पनि कोई प्रभावी प्रतिजैविकीको खोज हैन हो सकी। Thurston A (2000), "Of blood, inflammation and gunshot wounds: the history of the control of sepsis", Aust N Z J Surg 70(12): 855–61, PMID 11167573, doi 10.1046/j.1440-1622.2000.01983.x </ref> सबै ले/संग/भन्दा पहिले प्रतिजैविकीको आविष्कार १९१०मा पल एहरिचले गर्‍यो। जस ले/संग/भन्दा सिफलिस रोगको चिकित्सा संभव हो सकी। Schwartz R (2004), "Paul Ehrlich's magic bullets", N Engl J Med 350(11): 1079–80, PMID 15014180, doi 10.1056/NEJMp048021 </ref> यसलाई लागि १९०८ ई.मा उनिलाई चिकित्साशास्त्रमा नोबेल पुरस्कार प्रदान गर््यो। इन्होंने जीवाणुहरूलाई अभिरंजित गराउनको कारगार विधियां खोज निकाली, जसको आधारमा ग्राम स्टेनको रचना संभव भयो। "Biography of Paul Ehrlich" </ref>

उत्पत्ति एवं क्रमविकास[सम्पादन गर्ने]

आधुनिक जीवाणुहरूको पूर्वज उनी एक कोशिकीय सूक्ष्मजीव थें जसको उत्पत्ति ४० करोड वर्षहरू पूर्व पृथ्औंमा जीवनको प्रथम रूपमा भयो। लगभग ३० करोड वर्षहरू सम्म पृथ्औंमा जीवनको नाममा सूक्ष्मजीव नै थे। यिनीहरूमा जीवाणु तथा आर्गर्‍यो मुख्य थें। Schopf J (1994), "Disparate rates, differing fates: tempo and mode of evolution changed from the Precambrian to the Phanerozoic", Proc Natl Acad Sci U S a 91(15): 6735–42, PMID 8041691, doi: 10.1073/pnas.91.15.6735 , <http://www.pnas.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=8041691> </ref> DeLong E, Pace N (2001), "Environmental diversity of bacteria and archaea", Syst Biol 50(4): 470–78, PMID 12116647, doi 10.1080/106351501750435040 </ref> स्ट्रोमेटोलाइट्स जस्तै जीवाणुहरूको जीवाश्म पािहरू हुन्/छन् तर इनकी अस्पष्ट बाह्य संरचनाको कारण जीवाणुहरूलाई समझनेंमा इनसे कोई खास मदद हैन मिली।

वर्गीकरण[सम्पादन गर्ने]

जीवाणुहरूको वर्गीकरण आकृतिको अनुसार गरिन्छ। उदाहरण-

१. दण्डाणु (बैसिलाइ) – दण्ड जस्तै,

२. गोलाणु (कोक्काई)- बिन्दु जस्तै,

३. सर्पिलाणु (स्पिरिलाइ) – लहरदार आदि।

यिनलाई पनि हेर्नुहोस[सम्पादन गर्ने]

सन्दर्भ[सम्पादन गर्ने]

  1. Rappé MS, Giovannoni SJ (2003), "The uncultured microbial majority", Annu. Rev. Microbiol. 57: 369–94, PMID 14527284, doi 10.1146/annurev.micro.57.030502.090759 
  2. Woese C, Kandler O, Wheelis M (1990), "Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya", Proc Natl Acad Sci U S a 87(12): 4576–9, PMID 2112744, doi: 10.1073/pnas.87.12.4576 , <http://www.pnas.org/cgi/reprint/87/12/4576>