तानसेन

तानसेन वा मियां तानसेन वा रामतनु पाण्डेय हिन्दुस्तानी शास्त्रीय संगीतको एक महान ज्ञाता थिए। उन्हे सम्राट अकबरको नवरत्नहरुमा पनि गिना जान्छ।

संगीत सम्राट तानसेनको नगरी ग्वालियरको लागि कहावत प्रसिद्ध छ कि यहाँ बच्चाहरु रोते छन्, त सुरमा र पत्थर लुडकते छ त ताल में। यस नगरी ले पुरातन काल देखि आज सम्म एक देखि बढएर एक संगीत प्रतिभायें संगीत संसारको दिएको छं र संगीत सूर्य तानसेन यिनीहरुमा सर्वोपारि छन्। शिक्षा दीक्षा ग्वालियर देखि लगभग 45 कि.मी. टाढा ग्राम बेहटमा श्री मकरंद पांडेको यहाँ तानसेनको जन्म ग्वालियरको तत्कालीन प्रसिद्ध फ़कीर हजरत मुहम्मद गौसको वरदान स्वरूप भएको थियो। भन्छन् कि श्री मकरंद पांडेको धेरै सन्ताने भए, तर एकमा एक अकाल नै काल कवलित होती चली गई। यसले निराश र व्यथित श्री मकरंद पांडे सूफी सन्त मुहम्मद गौसको शरणमा गये र उनको दुआ देखि सन् 1486मा तन्ना उर्फ तनसुख उर्फ त्रिलोचनको जन्म भयो, जुन अगाडी चलकर तानसेनको नामले विख्यात भयो। तानसेनको आरंभिक कालमा ग्वालियरमा कलाप्रिय राजा मानसिंह तोमरको शासन थियो। उनको प्रोत्साहन देखि ग्वालियर संगीत कलाको विख्यात केन्द्र थियो, जहां मा बैजूबावरा, कर्ण र महमूद जस्तै महान संगीताचार्य र गाईक गण एकत्र थिए, र इन्हींको सहयोग देखि राजा मानसिंह तोमरले संगीतको ध्रुपद गाईकीको आविष्कार र प्रचार गरेको थियो। तानसेनको संगीत शिक्षा पनि त्यहि वातावरणमा भए। राजा मानसिंह तोमर गर्यो मृत्यु होने र विक्रमाजीत देखि ग्वालियरको राज्याधिकार छिन जानेको कारण यहाँको संगीतज्ञोंको मंडली बिखरने लगी। तब तानसेन पनि वृन्दावन चले गये र वहां वहाँले ं स्वामी हरिदास जी देखि संगीतको उच्च शिक्षा प्राप्त गर्यो। संगीत शिक्षा मा पारंगत भएको उपरांत तानसेन शेरशाह सूरीको पुत्र दौलत ख़ाँको आश्रयमा रहे र फेरि बांधवगढ (रीवा)को राजा रामचन्द्रको दरबारी गाईक नियुक्त भए। मुग़ल सम्राट अकबरले उनको गाईनको प्रशंसा सुनेर उनलाई आफ्नो दरबारमा बुला लिया र आफ्नो नवरत्नहरुमा स्थान दिए।

अकबरको नवरत्नों तथा मुग़लकालीन संगीतकारहरुमा तानसेनको नाम परम-प्रसिद्ध छ। यद्धपि काव्य-रचनाको दृष्टि ले तानसेनको योगदान विशेष महत्त्वपूर्ण हैन भन्यो जा सकता, तर संगीत र काव्यको संयोगको दृष्टि ले, जुन भक्तिकालीन काव्यको एक धेरै ठूलो विशेषता थियो, तानसेन साहित्यको इतिहासमा अवश्य उल्लेखनीय छन्। तानसेन अकबरको नवरत्नहरुमा भन्दा एक थिए। एक पल्ट अकबरले उनसे भन्यो कि त्यो उनको गुरुको संगीत सुनना चाहते छन्। गुरु हरिदास त अकबरको दरबारमा आ हैन सकते थिए। लिहाजा त्यहि निधि वनमा अकबर हरिदासको संगीत सुनने आए। हरिदासले उनलाई कृष्ण भक्तिको केहि भजन सुनाए थिए। अकबर हरिदास देखि यति प्रभावित भएका कि फिर्ता गएर उनले तानसेन देखि एक्लै मा भन्यो कि तपाईं त आफ्नो गुरुको तुलना मा कहीं आस-पास पनि छैन। फेरि तानसेनले जवाब दिए कि जहांपनाह हामी यस जमीन पछिशाहको लागि गाते हो र हाम्रो गुरु यस ब्रह्मांड पछिशाहको लागि गाते हो त फर्क त हुनेछ न।

                                  रचनायें

तानसेनको नामको सम्बन्धमा मतैक्य छैन। केहींको भन्न छ कि 'तानसेन' उनको नाम हैन, उनकों मिली उपाधि थियो। तानसेन मौलिक कलाकार थिए। उनि स्वर-तालमा गीतोंको रचना पनि गर्थे। तानसेनको तीन ग्रन्थहरुको उल्लेख भेटिन्छ- 1. 'संगीतसार', 2. 'रागमाला' र 3. 'श्रीगणेश स्तोत्र'। भारतीय संगीतको इतिहासमा ध्रुपदकारको रूपमा तानसेनको नाम सदैव अमर रहेगा। इससंग नै ब्रजभाषाको पद साहित्यको संगीतसँग जुन अटूट सम्बन्ध रहेको छ , उनको सन्दर्भमा पनि तानसेन चिरस्मरणीय रहेंगे।

संगीत सम्राट तानसेन अकबरको अनमोल नवरत्नहरुमा भन्दा एक थिए। आफ्नो संगीत कलाको रत्न थिए। यस कारण उनको ठूलो सम्मान थियो। संगीत गाईनको बिना ‍अकबरको दरबार सूना रहता थियो। तानसेनको ताऊ बाबा रामदास उच्च कोटिको संगीतकार थिए। त्यो वृंदावनको स्वामी हरिदासको शिष्य थिए। उन्हींको प्रेरणा देखि बालक तानसेनले बाल्यकालले नै संगीतको शिक्षा पाए। स्वामी हरिदासको नजिकै तानसेनले बाहिर वर्षको आयु सम्म संगीतको शिक्षा पाए। वहीं उनले साहित्य एवं संगीत शास्त्रको शिक्षा प्राप्त गर्यो।

संगीतको शिक्षा प्राप्त गरेर तानसेन देश यात्रा मा निकल पडे। उनले अनेक स्थानहरुको यात्राको र वहाँ उनलाई संगीत-कलाको प्रस्तुति मा धेरै प्रसिद्धि त मिली, तर गुजारे लायक धनको उपलब्धि भएन।

एक पल्ट त्यो रीवा (मध्यप्रदेश)को राजा रामचंद्रको दरबारमा गाने आए। उनले तानसेनको नाम त सुना थियो मा गाईन हैन सुना थियो। उन दिन तानसेनको गाईन सुनेर राजा रामचंद्र मुग्ध भए। त्यसै दिनले तानसेन रीवा मा नै रहन लगे र उनलाई राज गाईकको रूपमा हरेक तरिकाको आर्थिक सुविधा संग सामाजिक र राजनीतिक सम्मान दिइएको। तानसेन पचास वर्षको आयु सम्म रीवा मा रहे। यस अवधि मा उनले आफ्नो संगीत-साधनाको मोहक अझ रातोित्यपूर्ण बनयो लिया। हरेक ओर उनको गाईकीको प्रशंसा होने लगी।

अकबरको नै सलाहकार र नवरत्नहरुमा भन्दा एक अब्दुल फजलले तानसेनको संगीतको प्रशंसा मा अकबरको चिट्ठीु लिखी र सुझाव दिए कि तानसेनको अकबरी-दरबारको नवरत्न हुनु पर्छ। अकबर त कला-पारखी थिए ही। यस्तो महान संगीतकारको राखएर आफ्नो दरबारको शोभा बढानको लागि बेचैन हो उठे।

उनले तानसेनको बुलावा पठायो र राजा रामचंद्रको पत्र लेखयो। तर राजा रामचंद्र आफ्नो दरबारको यस्तो कलारत्नको पठानको लागि तैयार न भए। कुरा बढी र युद्ध सम्म पहुँच गई। आखिर तानसेनको भन्ए पछि राजा रामचंद्रले तानसेनको भेज दिए। अकबरको दरबारमा आएर तानसेन पहिले त खुश न थिए तर धीरे-धीरे अकबरको प्रेमले तानसेनको आफ्नो निकट ला दिए।

चाँद खाँ र सूरज खाँ स्वयं न गा सकें। आखिर मुकाबला शुरू भयो। उसलाई सुनने वालाहरु ले भन्यो 'यो गलत राग छ।' तब तानसेनले शास्त्रीय आधारमा उन रागको शुद्धता सिद्ध गरेर दी। शत्रु वर्ग शान्त भयो।

संगीत सम्राट तानसेन अकबरको अनमोल नवरत्नहरुमा भन्दा एक थिए। तानसेनको आफ्नो दरबारमा लानेको लागि अकबर युद्ध सम्म गर्नलाई तैयार भएका थिए।

अकबरको दरबारमा तानसेनको नवरत्नको ख्यायति मिलन लगी थियो। यस कारण उनको शत्रुहरुलाई संख्यार पनि बढिरहेको थियो। केहि दिनहरु पछि तानसेनको ठाकुर सन्मुख सिंह बीनकार देखि मुकाबला भयो। उनि धेरै नै मधुर बीन बजान्थे। दुवै मा मुकाबला भयो, तर सन्मुख सिंह बाजी हार गए। तानसेनले भारतीय संगीतको ठूलो आदर दिलाया। उनले धेरै राग-रागिनियोंको भीरचना गर्यो। 'मियाँको मल्हार' 'दरबारी कान्हडा' 'गूजरी टोडी' या 'मियाँको टोडी' तानसेनको नै देन छ। तानसेन कवि पनि थिए। उनको काव्य कृतियोंको नाम थिए - 'रागमाला', 'संगीतसार' र 'गणेश स्रोत्र'। 'रागमाला'को आरंभमा दोहे दिए गए छन्।

सुर मुनिको परनायकरि, सुगम करौ संगीत। तानसेन वाणी सरस जान गानको प्रीत।

तानसेनको पुराना चित्रहरु देखि उनको रूप-रंगको जानकारी मिलती छ। तानसेनको रंग सांवला थियो। मूँछें पतली थीं। त्यो सेतो पगडी बाँधते थिए। सेतो चोला पहनते थिए। कमरमा फेंटा बाँधते थिए। ध्रुपद गाने मा तानसेनको कुनै बराबरी हैन गरेर सकता थियो। तानसेनको देहावसान अस्सी वर्षको आयु मा भयो। उनको इच्छा धी कि उनलाई उनको गुरु मुहम्मद गौस खाँको समाधिको नजिकै दफनाया जाए। वहाँ आज उनको समाधि मा हरेक साल तानसेन संगीत समारोह आयोजित हुन्छ।