तीव्रग्राहिता

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
Anaphylaxis
वर्गीकरण एवं बाह्य साधन

Angioedema of the face such that the boy is unable to open his eyes. This reaction was caused by an allergen exposure.
आईसीडी-१० T78.2
आईसीडी- 995.0
डिजीज-डीबी 29153
मेडलाइन प्लस 000844
ईमेडिसिन med/128
एम.ईएसएच D000707

तीव्रग्राहिता एउटा गम्भिर एलर्झी सम्बन्धी प्रतिक्रिया हो जुन सुरुवातमा तीव्र हुन्छ र मृत्यू पनि हुनसक्छ।[१] यसले सामान्यतया चिलाउने खटीरा, घाँटी सुन्निने, तथा कम रक्त चाप जस्ता लक्षणहरु देखाउँछ। साधारण कारणहरूमा किराको टोकाइ/डसाइ, खानाहरू, तथा औषधीहरू पर्दछन्।

प्याथोफिजियोलजीक स्तरमा, तीव्रग्राहिता यात रोग-प्रतिरोधात्मक क्षमता सम्बन्धी वा गैर-रोगप्रतिरोधात्मक क्षमता सम्बन्धी संयत्रहरूबाट सुरु भएका केही प्रकारका सेता रक्त कोषहरू बाट मेडिएटरहरूको छुट्काराद्वारा हुने गर्दछ। यसलाई देखीइरहेका लक्षणहरू र संकेतहरूको आधारमा निदान गरिन्छ। प्राथमिक उपचार भनेको एपिनेफ्रीन को सुई दिनु हो, अन्य उपायहरू पूरक हुन्छन्।

विश्वभरिमा 0.05–2% मानिसहरूलाई उनीहरूको जीवनको केही अवस्थामा तीव्रग्राहिता भएको अनुमान गरिन्छ र यो दर बढ्दै गइरहेको देखिन्छ। यो शब्द ग्रिक शब्दहरू ἀνά ana, विरुद्ध, त φύλαξις phylaxis,सुरक्षा बाट आएको हो।

संकेत तथा लक्षणहरु[सम्पादन गर्ने]

तीव्रग्राहिता का संकेत तथा लक्षणहरू।

तीव्रग्राहिता केही मिनेट वा घण्टा भरिमा नै थुप्रै फरक लक्षणहरूको साथमा देखापर्छ[२][३] औषत सुरुवातमा यदि जोखीम नशाहरूमा छ भने 5 देखी 30 मिनेटसम्म र खाना खाएको 2 घण्टा भइरहन्छ।[४] प्रभावित हुने साधारण क्षेत्रहरूमा: छाला (80–90%), श्वासप्रश्वास (70%), जठर-सम्बन्धी (30–45%), मुटु र नशासम्बन्धी (10–45%), र केन्द्रीय स्नायु प्रणाली (10–15%)[३] पर्दछन् सामन्यतया दुई वा सोभन्दा बढी संलग्न हुन्छन्।[५]

छाला[सम्पादन गर्ने]

तीव्रग्राहिता भएको व्यक्तिको पछाडीपट्टी हिव्स र फ्लशिङ

सामान्यतया लक्षणहरूमा सामान्यीकृत हिव्स, चिलाउनु, फ्लशिङ वा ओठहरु सुन्निने जस्ता कुराहरू पर्दछन्।[६]यी सुन्निने वा एन्जिओडेमा ले चिलाउने भन्दा पनि छालाको जलनलाई व्याख्या गर्न सक्छन्।[४] करिब 20% अवस्थाहरूमा जिब्रो वा घाँटी सुन्निने गर्दछ।[७] अन्य विशेषताहरूमा सिँगान बग्ने र नेत्र श्लेष्मता सुन्निने जस्ता कुराहरू पर्दछन्।[८] छला अक्सिजनको कमी को कारणले ब्लू टिङ्ग्ड पनि हुन सक्छ।[८]

श्वासप्रश्वास[सम्पादन गर्ने]

श्वासप्रश्वास सम्बन्धी लक्षणहरू र संकेतहरू, श्वास छोटो हुने, जोरले सास लिनु वा स्ट्रिडर सहित देखा पर्न सक्छन्।[६] जोरले सास लिने सामान्यतया श्वासनलि मांशपेशीहरूको ऐँठनद्वारा हुने गर्दछ[९] जबकी स्ट्रिडर सुन्निने पछिको माथील्लो श्वास मार्ग अवरोधसँग सम्बन्धित छ।[८] स्वर बस्ने, दुखाइसँगै सुन्निने, वा रुघाखोकी लाग्ने पनि हुन सक्छन्।[४]

हृदय सम्बन्धी[सम्पादन गर्ने]

कोरोनरी धमनी ऐंठन इपिनेफ्रिनको प्रयोगको अनुपस्थितिमा समेत मियोकार्डियल इन्फार्क्सन, डिसरिदमिया, वाहृदयको गति रोकिने[३][५] अन्तर्निहित कोरोनरी भएकाहरूमा तीव्रग्राहिताबाट हुने कार्डियाक प्रभावहरूहुने जोखिम बढी छ।[९] कोरोनरी ऐंठन मुटुमा हिस्टामिन निकाल्ने कोषहरूको उपस्थितिसँग सम्बन्धित छ।[९] न्यून रक्तचापको कारणले हुने मुटु द्रुत रूपमा धड्किनु अधिक सामान्य भए तापनि,[८] बिजोल्ड-जारिस्च रिफ्लेक्स लाई 10% मामिलाहरूमा वर्णन गरिएको छ, जहाँ मुटु मन्द रूपमा धड्किनु is associated with न्यून रक्त चाप सँग सम्बद्ध छ।[१०] रक्तचाप घट्नु वा घात (या त डिस्ट्रिब्युटिभ वा कार्डियोजेनिक) को कारणले गर्दा चक्कर लागेको वा or बेहोस् भएको महसुस हुन सक्छ।[९] बिरलै रुपमा न्यून रक्तचाप तीव्रग्राहिताको एक मात्र लक्षण हुन सक्छ।[७]

अन्य[सम्पादन गर्ने]

ग्यास्ट्रोइन्टेस्टाइनल लक्षणहरूमा संकुचन भएर पेट दुख्ने, पखाला लाग्ने, र बान्ता हुने पर्दछन्।[६] त्यहाँ भ्रमको स्थिति हुन सक्छ, गर्भाशय सम्बन्धी संकुचनहरू जस्तै मूत्राशयको नियन्त्रण गुम्नु वा श्रोणिमा भएको दुखाइ।[६][८] मस्तिष्क वरिपरि रक्त नलीहरूको फैलावटको कारणले गर्दा टाउको दुख्ने हुन सक्छ।[४] चिन्ता वा "आसन्न दुर्भाग्य" को अनुभूतिलाई पनि वर्णन गरिएको छ।[५]

कारणहरु[सम्पादन गर्ने]

तीव्रग्राहिता लगभग कुनैपनि विदेशी पदार्थहरुको प्रतिक्रियामा हुनसक्छ।[११] समान्य कारणहरुमा किराको टोकाइ तथा डसाइहरु, खानाहरु, र औषधी सेवन बाट लाग्ने विष पर्दछ।[१०][१२] बालबालिकाहरु र वयस्कहरुमा हुने सबैबन्दा बढी समान्य कारणहरु खानाहरु हुन् जबकी औषधी सवेन र किराको टोकाइ तथा डसाइहरु तन्नेरीहरुमा हुने सबैभन्दा बढी सामान्य कारणहरु हुन्।[५] कम समान्य कारणहरुमा: शारिरीक तत्वहरु, जैविक कारकहरु जस्तै वीर्य, लेटेक्स, हर्मोनसम्बन्धी परिवर्तनहरु, खानामा मिसाइने पदार्तहरु जस्तै मोनोसोडियम ग्लुटामेट तथा खानामा राख्ने रङहरु, र प्रासङ्गिक औषधीहरु पर्दछन्।[८]शारिरीक तत्वहरु जस्तै व्यायाम (व्यायाम-प्रेरित तीव्रग्राहिता भनि चिनिने) वा तापक्रम (ततो वा चिसो) पनि तिनीहरुको प्रत्यक्ष असरहरु मार्फत मास्ट कोषहरुमा कारणहरुको रुपमा काम गर्दछन्।[५][१३] व्यायाम प्रेरित अवस्थाहरु प्राय: केही खानाहरुको अन्तर्ग्रहणसँग सम्बन्धित हुन्छन्।[४] शारीरिक अचेतना को अवधिमा, न्यूरोमस्कुलर ब्लकिङ एजेन्टस्, एन्टिवायोटिक्स, र लेटेक्स सबैभन्दा बढी सामान्य कारणहरु हुन्छन्।[१४] 32-50% अवस्ताहरुमा कारणहरु अज्ञात रहन्छन्, "आइडीयोप्याथिक तीव्रग्राहिता" को रुपमा सिपारिस गरिन्छन्।[१५]

खाना[सम्पादन गर्ने]

थुप्रै खानाहरूले तीव्रग्राहिताको सुरुवात गराउन सक्छन्; यो पहिलो ज्ञात अन्तर्ग्रहणमा हुनसक्छ।[१०] साधारण सुरुवात (ट्रिगर) गरउने खानाहरू ठाउँ अनुसार फरक-फरक हुन सक्छन्। पश्चिमी संस्कृतिहरूमा, बदाम, गहुँ, सुपारी, ओखर, इत्यादि,सेलफिस, माछा, दूध, र अण्डाहरू खानु वा यसको सम्पर्कमा आउनु सबैभन्दा प्रचलित कारणहरू हुन्।[३][५] मध्य पूर्वमा, तिल आम कारण हो भने, एसियामा चामल र काबुलीचना लाई बारम्बार तीव्रग्राहिताको स्रोतको रूपमा भेटिन्छ।[५] गम्भीर मामिलाहरू सामान्यतया एलर्जि पैदा गर्ने तत्वहरू खानुको परिणाम हो,[१०] तर केही व्यक्तिहरूले सम्पर्क पश्चात् गम्भीर प्रतिक्रियाको अनुभव गर्छन्। तर केही व्यक्तिहरूले सम्पर्क पश्चात् गम्भीर प्रतिक्रियाको अनुभव गर्छन्। 16 वर्षको उमेर पुग्दा, दूध वा अण्डाहरू प्रति तीव्रग्राहिता भएका 80% बालबालिकाहरू र बदाम प्रति पृथक तीव्रग्राहिता अनुभव गर्ने 20% बालबालिकाहरू यी खाद्यपदार्थहरूलाई सहन सक्छन्।[११]

औषधी सेवन[सम्पादन गर्ने]

सम्भवत: कुनैपनि औषधीसेवनले तीव्रग्राहीता सुरु गर्न सक्छ। β-लाक्टम एन्टिबायोटिक्स (जस्तैपेनिसिलिन) र साथसाथै एस्पिरिनNSAIDs सबैभन्दा सामान्य हुन्।[३][१६] अन्य एन्टिबायोटिकहरू कम सरीक गराइन्छ र NSAIDहरू प्रतिको प्रतिक्रिया एजेन्ट विशिष्ट हुन्छ जसको मतलब यदि एउटा व्यक्ति एउटा खालको NSAID प्रति एलर्जिक छ भने तिनीहरूले साधारणतया भिन्न खालको NSAID लाई सहन सक्छन्।[१६] अन्य अपेक्षाकृत सामान्य कारणहरूमा केमोथेरापी, खोपहरू, प्रोटामाइन र जडीबुटीबाट बनाइएका औषधीहरू पर्दछन्।[५][१६] केही औषधी सेवनहरू (अन्यहरू मध्ये (भान्कोमिसिन, मोर्फिन,एक्स-रे कन्ट्रास्ट) ले प्रत्यक्ष रूपमा मास्ट कोषबाट डिग्र्यानुलेसन सुरु गराएर तीव्रग्राहीता गराउँछ।[१०]

कुनै एजेन्ट प्रति हुने प्रतिक्रियाको आवृत्ति आंशिक रूपमा यसको प्रयोगको आवृत्तिमा भर पर्छ र आंशिक रूपमा यसको स्वभाविक विशेषताहरूमा भर पर्छ।[१७] पेनिसिलिनहरु वा सेफालोस्पोरिनहरू प्रति हुने तीव्रग्राहिताहरू तिनीहरू शरीर भित्र रहेका प्रोटिनहरूमा अन्यहरूभन्दा सजिलै टाँसिने एजेन्टहरूसँग टाँसिएपछि मात्र हुन्छ।[४] पेनिसिलिन प्रति हुने तीव्रग्राहीता हरेक 2,000 देखि 10,000 उपचारको क्रममा एक पटक हुन्छ, र हरेक 50,000 उपचारको क्रमहरूमा एक पटक भन्दा पनि कम मृत्यु हुन्छ।[४] एस्पिरिन र NSAIDहरू प्रति हुने तीव्रग्राहिताहरू हरेक 50,000 व्यक्तिहरू मध्ये लगभग एक जनामा हुन्छ। [४] यदि कसैलाई पेनिसिलिनहरू प्रति प्रतिक्रिया हुन्छ भने तिनीहरूमा सेफालोस्पोरिनहरू प्रति हुने प्रक्रियाको जोखिम बढी हुन्छ तर अझै पनि 1000 मा एक भन्दा कम हुन्छ।[४] पुराना रेडियोकन्ट्रेस्ट एजेन्टहरूले 1% मामिलाहरूमा प्रतिक्रिया पैदा गर्‍यो जब कि नयाँ अझ न्यून ओस्मोलर एजेन्टहरूले 0.04% मामिलाहरूमा प्रतिक्रिया पैदा गर्‍यो।[१७]

विष[सम्पादन गर्ने]

हिमेनोप्टेरा (मौरीहरू र बारुलाहरू) वा Triatominae (ट्रिआटोमिने) (किसिङ बग्स) जस्ता डस्ने वा टोक्ने कीराहरूको विषले अतिसंवेदनशील मानिसहरूमा तीव्रग्राहीताको कारण बन्न सक्छ।[३][१८] अघिल्ला दैहिक प्रतिक्रियाहरू, जुन टोकिएको क्षेत्रको वरिपरि भएको स्थान सूचक प्रतिक्रिया भन्दा बढी अरु केही होइनन्, तिनीहरू भावी तीव्रग्राहीताको लागि जोखिम तत्वहरू हुन्;[१९][२०] यद्यपि, मृत्युको आधा मामिलाहरूमा कुनैपनि पूर्ववर्ती दैहिक प्रतिक्रिया थिएन।[२१]

जोखिम तत्वहरू[सम्पादन गर्ने]

People with दम, एक्जिमा वा एलर्जिक रिहिनिटिस जस्ता एटोपिक रोगहरू भएका मानिसहरूलाई खाद्यपदार्थ, लेटेक्स, र रेडियो कन्ट्रास्ट बाट तीव्रग्राहीता हुने जोखिम धेरै छ तर सुईद्वारा दिन सकिने औषधीहरू वा डसाइबाट छैन।[५][१०] बालबालिकाहरूमा गरिएको एउटा अध्ययनले पत्ता लगाएको छ कि 60% बालबालिकाहरूलाई पहिले एटोपिक रोगहरू भएको देखियो, र तीव्रग्राहीताबाट मर्नेहरू मध्येमा 90% भन्दा बढीलाई दम थियो।[१०] Those with मास्टोकाइटोसिस भएकाहरू वा उच्चसामाजिक आर्थिक स्थिति भएकाहरू बढी जोखिममा हुन्छन्।[५][१०] एजेन्टको सम्पर्कमा आएको पछिल्लो समयको अवधि जति धेरै हुन्छ, जोखिम त्यति नै कम हुन्छ।[४]

प्याथोफिजियोलोजी[सम्पादन गर्ने]

तीव्रग्राहीता एउटा तुरुन्तै सुरु हुने एलर्जिक प्रतिक्रिया हो जसले धेरै शारिरीक प्रणालीहरूलाई असर पार्छ।[१][२२] यो मास्ट कोषहरू र ब्यासोफिल हरुबाट उत्तेजक मेडिएटरहरूसाइटोकाइन्स निस्कने भएको हुनाले हुन्छ, जुन साधारणतया, typically due to an प्रतिरक्षा सम्बन्धी प्रतिक्रिया कारणले हुन्छ तर कहिलेकाहीं नन-इम्युनोलजिक प्रक्रियाले गर्दा हुन्छ।[२२]

इम्युनोलजिक[सम्पादन गर्ने]

इम्युनोलजिक प्रक्रियामा, इम्युनोग्लोबुलिन E (IgE) एन्टिजेन (एलर्जिक प्रतिक्रिया निम्त्याउने बाहिरी सामग्री) मा टाँसिन्छ। एन्टिजेनसँग टाँसिएको IgE ले त्यसपछि मास्ट कोषहरू र बेसोफिलमा रहेका FcεRI रिसेप्टरहरूलाई सक्रिय बनाउँछ। यसको कारणले गर्दा हिस्टामाइन जस्ता उत्तेजक मेडिएटरहरू निस्कन्छन्। यी मेडिएटरहरूले त्यसपछि वायुनलीको कोमल मांसपेशीहरूमा संकुचन वृद्धि गर्छ, भासोडिलेसन सुरु गर्छ, रक्त नलीहरूबाट तरल पदार्थको चुहावट वृद्धि गर्छ, र हृदयको मांसपेशी अवसाद गराउँछ।[४][२२] IgE मा निर्भर नरहेको इम्युनोलजिक प्रक्रिया पनि छ, तर यो मानिसमा हुन्छ कि हुँदैन भन्ने कुरा पत्ता लागेको छैन।[२२]

नन-इम्युनोलजिक[सम्पादन गर्ने]

नन-इम्युनोलजिक प्रक्रियाहरूमा मास्ट कोषहरू र बेसोफिलहरूको डिग्र्यानुलेसन प्रत्यक्ष रूपमा गराउने तत्वहरू संलग्न गरेको हुन्छ। यिनीहरूमा कन्ट्रास्ट मेडियम, ओपिओइड्स, तापमान (तातो वा चिसो), र कम्पन जस्ता एजेन्टहरू पर्दछन्।[१३][२२]

निदान[सम्पादन गर्ने]

तीव्रग्राहीताको निदान रोग-विषयक मानदण्डको आधारमा गरिन्छ।[५] कुनै एलर्जी पैदा गर्ने तत्वको सम्पर्कमा आएको केही मिनेट/घण्टा भित्र निम्न तिन मध्ये कुनैपनि तिन कुरा भयो भने तीव्रग्राहिता हुने सम्भावना धेरै छ:[५]

  1. छाला वा श्लेष्मा सम्बन्धी तन्तुको संलग्नता र साथमा श्वास-प्रश्वासमा कठिनाइ वा न्यून रक्तचाप
  2. निम्न लक्षणहरू मध्ये दुई वा बढी:-
    a. छाला वा श्लेष्मा सम्बन्धी तन्तुको संलग्नता
    b. श्वास-प्रश्वासमा कठिनाइ
    c. न्यून रक्तचाप
    d. ग्यास्ट्रोइन्टेस्टाइनल लक्षणहरू
  3. एलर्जि पैदा गर्ने एउटा ज्ञात तत्वको सम्पर्कमा आएपछि रक्तचाप न्यून हुने

ऐठनको दौरान, ट्रिप्टेज वा हिस्टामाइन (मास्ट कोषहरूबाट निस्केको) को लागि रगत परीक्षणहरू, कीराले डसेको वा औषधी सेवनको कारणले भएको तीव्रग्राहीताको निदान गर्न उपयोगी हुन सक्छ। यद्यपि, यदि कारण खाद्यपदार्थ भएमा वा यदि व्यक्तिको रक्तचाप सामान्य छ भने यी परीक्षणहरूको उपयोगिता सीमित छ,[५] र तिनीहरू निदानको लागि विशेष[११]

वर्गिकरण[सम्पादन गर्ने]

तीव्रग्राहीताका तीनवटा प्रमुख वर्गीकरणहरू छन्। एनाफिलाक्टिक घात दैहिक भासोडिलेसन सँग सम्बन्धित छ, जसको कारणले गर्दा न्यून रक्तचाप जुन परिभाषा अनुसार व्यक्तिको आधार रेखा भन्दा 30% कम छ वा मानक मान भन्दा तल छ।[७]द्विचरणीय तीव्रग्राहीता एलर्जि पैदा गर्ने तत्वसँग पछि सम्पर्कमा नआउँदा पनि 1-72 घण्टा भित्र लक्षणहरू पुन: देखा पर्नु हो।[५] घटनाको रिपोर्टहरू भिन्न छन् तर केही अध्ययनहरूले 20% मामिलाहरू दावी गरेका छन्।[२३] साधारणतया 8 घण्टा भित्र लक्षणहरू पुन: देखा पर्छन्।[१०] यसलाई तीव्रग्राहीतालाई जस्तै गरि व्यवस्थित गरिन्छ।[३] सुडोएनाफिलाक्सिस वा एनाफिलाक्टोइड प्रतिक्रियाहरू एलर्जिक प्रतिक्रिया संलग्न नभएको तर प्रत्यक्ष मास्ट कोष डिग्र्यानुलेसन को कारणले हुने तीव्रग्राहीताको एउटा प्रकार हो।[१०][२४] विश्व एलर्जि सङ्गठन ले हाल प्रयोग गरिरहेको शब्द गैर-प्रतिरक्षा तीव्रग्राहीता हो र [२४] केहीले अब उपरान्तबाट पुरानो शब्दावली प्रयोग नगर्न सिफारिस गरेका छन्।[१०]

एलर्जि परिक्षण[सम्पादन गर्ने]

छाला एलर्जि परिक्षण दायाँ पाखुरामा गरिँदै

एलर्जि परीक्षण ले कारण निर्धारण गर्न मद्दत गर्न सक्छ। केही निश्चित खाद्यपदार्थहरू र विषहरूको लागि छाला एलर्जि परीक्षण[[]] (जस्तै प्याच परीक्षण[[|]]) उपलब्ध छ। [११] निश्चित IgE को लागि गरिने रगत परीक्षण दूध, अण्डा, बदाम, सुपारी, औखर इत्यादि र माछा प्रति हुने इलर्जिहरू निश्चित गर्न उपयोगी हुन सक्छ।[११] पेनिसिलिन प्रति हुने एलर्जिहरू निश्चित गर्नको लागि ढाला परीक्षण उपलब्ध छ तर अन्य औषधी सेवनहरूको लागि उपलब्ध छैन।[११] तीव्रग्राहीताको गैर-प्रतिरक्षण प्रकारहरू छाला वा रगत परीक्षणद्वारा नभएर, इतिहास वा चर्चामा रहेको एलर्जि पैदा गर्ने तत्वको सम्पर्कमा आएको अवस्थाद्वारा मात्र निर्धारित गरिन सकिन्छ।[२४]

विबेदक निदान[सम्पादन गर्ने]

कहिलेकाहीं तीव्रग्राहीतालाई दम, सिनकोपि, र अत्याहट घातहरू बाट छुट्याउन गाह्रो हुन्छ।[५] यद्यपि साधारणतया दमको कारणले गर्दा चिलाउने वा ग्यास्ट्रोइन्टेस्टाइनल लक्षणहरू देखिँदैन, सिनकोप खटिराको सट्टा पहेँलोपनको साथमा देखा पर्छ, र अत्याहट घातहरू दौरान रातोपना देखिन सक्छ तर डाबरहरू देखिँदैन।[५] यस्तै प्रकारले देखा पर्ने अन्य अवस्थाहरूमा निम्न पर्दछ: स्क्रोमबोइडोसिसएनिसाकियासिस[१०]

शव-परिक्षण परिणामहरु[सम्पादन गर्ने]

तीव्रग्राहिताको कारणले मृत्यू भएको व्यक्तिमा, शव-परीक्षा ले "खाली मुटु" भ्यासोडाइलेसन बाट फर्किने शिराहरु घटाउन र केन्द्रबाट परिधीय खण्डमा इन्ट्राभस्कुलरको पुन:वितरणमा जिम्मेवार देखिन सक्छ।[२५] अन्य लक्षणहरु स्वरयंत्र सम्बन्धी सूजन, फोक्सो, मुटु र तन्तुहरुमा ओसिनोफिलिया, र मायोकार्डियल हाइपोपरफ्युजनका प्रमाण हुन्।[२६] प्रयोगशला परिणामहरुले सिरम ट्राइप्टेज को बढेका स्तरहरु, कुल रुपमा भएको वृद्धि र विशेष IgE सिरम स्तरहरुको पहिचान गर्न सक्छ।[२६]

रोकथाम[सम्पादन गर्ने]

तीव्रग्राहीताको कारणबाट जोगिन सिफारिस गरिन्छ। यसो गर्न सम्भव नभएका अवस्थाहरूमा, डिसेन्सिटाइजेसन एउटा विकल्प हुन सक्छ। हाइमेनोप्टेरा विषहरूको साथमा इम्युनोथेरपि 80-90% वयस्कहरूलाई र 98% बालबालिकाहरूलाई मौरीहरु, बारुलाहरु,अरिङ्गालहरु, बच्छयूँहरु, र फायर एन्टहरू प्रति हुने एलर्जिहरूलाई डिसेन्सिटाइज गर्न प्रभावकारी हुन सक्छ। दूध, अण्डाहरू, नट र बदामहरू लगायतका निश्चित खाद्य पदार्थ प्रति केही व्यक्तिहरूलाई डिसेन्सिटाइज गर्न मुखमा गरिने इम्युनोथेरापि प्रभावकारी हुन सक्छ, यद्यपि प्रतिकुल प्रभावहरू सामान्य छन्। डिसेन्सिटाइजेसन धेरै औषधी सेवनहरूको लागि पनि सम्भव छ, यद्यपि धेरै व्यक्तिहरूलाई चर्चामा रहेको एजेन्टलाई त्याग्न सुझाव दिइन्छ। लेटेक्स प्रति प्रतिक्रिया देखाउनेहरूको लागि अन्य मध्ये एभोकेडो, केरा, र आलु जस्ता अन्तर-प्रतिक्रियाशील खाद्य पदार्थहरू त्याग्न महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ।[५]

व्यवस्थापन[सम्पादन गर्ने]

तीव्रग्राहीता एउटा आपतकालीन चिकित्सा अवस्था हो जसको लागि श्वासनली व्यवस्थापन, अनुपूरक अक्सिजन, धेरै मात्रामा इन्ट्राभेनस तरल पदार्थहरू, कडा निगरानी जस्ता पुनर्जीवन उपायहरू आवश्यक पर्न सक्छ।[३] इपिनेफ्रिन लिनु एउटा वैकल्पिक उपचार हो जसमा धेरैजसो एन्टिहिस्टामाइनहरू र स्टेरोइडहरूलाई सहायकको रूपमा प्रयोग गरिन्छ।[५] द्विचरणिय तीव्रग्राहीताको सम्बन्धमा चिन्ताहरूले गर्दा व्यक्तिहरू सामान्य अवस्थामा फर्केपछि तिनीहरूलाई 2 देखि 24 घण्टाको लागि अस्पतालको निरीक्षणमा राख्न सिफारिस गरिन्छ।[१०][२३][२७][४]

एपिनेफ्रिन[सम्पादन गर्ने]

EpiPen auto-injector को एउटा पुरानो संस्करण

इपिनेफ्रिन (एड्रिनालिन) तीव्रग्राहीताको लागि प्राथमिक उपचार हो जसको प्रयोगमा कुनैपनि पूर्ण कन्ट्राइन्डिकेसन छैन।[३] Iइपिनेफ्रिन मिश्रणलाई निदानको शंका लाग्ने बित्तिकै सकेसम्म छिटो मध्य एन्टेरोलेटेरियल तिघ्रामा मांसपेशी भित्र दिन सिफारिस गरिन्छ। यदि पर्याप्त प्रतिक्रिया देखाएमा सुई दिने कार्यलाई हरेक 5 देखि 15 मिनेटमा दोहोर्‍याउन सकिन्छ। [५] 16 देखि 35% प्रसङ्गहरूमा दोस्रो डोज आवश्यक पर्छ भने[१०] दुईभन्दा बढी डोज कहिलेकाहीं मात्र आवश्यक पर्छ।[५] छाला तल लगाइने तरिकालाई भन्दा बढी मांसपेशी भित्र लगाइने तरिका रुचाइन्छ किनभने अगाडिको तरिकाले हवशोषण गर्न ढिलाइ गर्न सक्छ।[२८] Mइपिनेफ्रिन प्रयोगबाट हुने न्यून प्रतिकूल प्रभावहरूमा कम्पनहरू, चिन्ता, टाउको दुख्ने, धकधकी हुने पर्दछ।[५]

β-ब्लकरβ-ब्लकर प्रयोग गरिरहेका व्यक्तिहरू इपिनेफ्रिनको प्रभाव प्रति प्रतिरोधी हुन सक्छन्।[१०] यस अवस्थामा यदि इपिनेफ्रिन प्रभावकारी छैन भने इन्ट्राभेनस ग्लुकागन दिइन सकिन्छ जसको कार्यको प्रक्रिया β-रिसेपटरहरूबाट स्वतन्त्र हुन्छ।[१०]

यदि आवश्यक भएमा, यसलाई नसाको माध्यमबाट पातलो इपिनेफ्रिन मिश्रण प्रयोग गरेर पनि दिइन सकिन्छ। यद्यपि इन्ट्राभेनस इपिनेफ्रिनलाई कार्डियाक डिसरिदमियाम्योकार्डियल इनफार्कसन दुवैसँग सम्बद्ध गरिएको छ।[२९] इपिनेफ्रिन अटोइन्जेक्टर जसलाई आफै सुई लगाउनको लागि प्रयोग गरिन्छ, साधारणतया दुई डोजमा, एउटा 25 kg भन्दा बढी वजन भएका वयस्कहरू र बालबालिकाहरूको लागि हो र अर्को 10 देखि 25 kg वजन भएका बालबालिकाहरूको लागि हो।[३०]

सहायकहरू[सम्पादन गर्ने]

एन्टिहिस्टामाइनहरू[[]] (दुवै H1H2) सामान्य रूपमा प्रयोग गरिने भए तापनि र सैद्धान्तिक तर्कको आधारमा प्रभावकारी मानिने भए तापनि, प्रमाण द्वारा यो कमजोर रूपमा समर्थित छ। 2007 को कोकह्रेन समीक्षा ले कुनैपनि राम्रो गुणस्तरको विषयहरू भेट्टाएन जसको आधारमा सिफारिसहरू गर्न सकियोस्[३१] र तिनीहरूले श्वासनली इडेमा वा ऐंठनमा कुनैपनि प्रभाव देखाउँदैन भनेर मानिन्छ।[१०] कोर्टिकोस्टेरोइडहरू ले तीव्रग्राहीताको हालको अवस्थामा अन्तर ल्याउन सक्छ, तर यसलाई द्विचरणिय तीव्रग्राहीताको जोखिम घटाउने आशामा प्रयोग गरिन सकिन्छ। यी परिस्थितिमा तिनीहरूको रोगनिरोधी प्रभावकारिता अनिश्चित छ।[२३] एपिनेफ्रिनले समाधान नहुने ब्रोङ्कोस्पाज्म का लागि नेबुलाइज्ड सल्बुटामोल प्रभावकारी हुन सक्छन्।[१०] मिथाइलीन ब्लू नरम मांसपेशीलाई आराम दिने यसको अनुमानित प्रभावले गर्दा यसलाई अन्य उपचारहरू प्रति प्रतिक्रिया नदेखाउनेहरूमा प्रयोग गरिंदै आएको छ।[१०]

तयारी[सम्पादन गर्ने]

तीव्रग्राहीता हुने प्रवृत्ति भएका व्यक्तिहरूलाई एउटा "एलर्जि कार्य योजना" बनाउन सुझाव दिइन्छ, र आमाबुवाहरूलाई तिनीहरूको बच्चाहरूको विद्यालयलाई बच्चाहरूको एलर्जिको बारेमा र तीव्रग्राहीता सम्बन्धी आपतकालीन स्थितिहरूमा के गर्ने भन्ने बारेमा सूचित गर्न सुझाव दिइन्छ।[३२] सामान्यतया कार्य योजनामा एपिनेफ्रिन अटो-इन्जेक्टरहरूको प्रयोग, चिकित्सा चेतावनी ब्रेसलेटहरू लगाउने सिफारिस, र कारणहरूबाट बच्ने कार्य सम्बन्धी परामर्शहरू सम्मिलित हुन्छ।[३२] तीव्रग्राहीताका भावी स्थितिहरूको रोकथाम गर्न निश्चित कारणहरूको लागि इम्युनोथेरापि उपलब्ध छ। सबक्युटेनिअस डिसेन्सिटाइजेसनको बहु-वर्षिय कोर्सडस्ने किराहरू प्रति प्रभावकारी देखिएको छ भने मौखिक डिसेन्सिटाइजेसनको धेरै खाद्यपदार्थहरूको लागि प्रभावकारी छ।[३]

रोग निदान[सम्पादन गर्ने]

कारण ज्ञात भएको र शीघ्र उपचार उपलब्ध भएकोहरूमा रोग निदान राम्रो हो।[३३] कारण अज्ञात भए तापनि, यदि उचित रोकथाम औषधी सेवन उपलब्ध छ भने, रोग निदान सामान्यतया राम्रो हुन्छ।[४] Iयदि मृत्यु भयो भने, यो सामान्यतया श्वासप्रश्वास (साधारणतया श्वासरोध) वा हृदय सम्बन्धी कारणहरू (सक) ले गर्दा हुन्छ,[१०][२२] जसमा 0.7–20% मामिलाहरूमा परिणाम मृत्यु हुने गर्छ।[४][९] केही मिनेट भित्रमा नै मृत्यु भएको मामिलाहरू पनि छन्।[५] व्यायामको कारणले गर्दा हुने तीव्रग्राहीताको परिणामहरू साधारणतया राम्रा हुन्छन्, र मानिसहरूको उमेर वृद्धि हुँदै जाँदा थोरै र कम गम्भीर अवस्थाहरू देखा पर्छन्।[३४]

इपिडिमियोलोजी[सम्पादन गर्ने]

तीव्रग्राहिताको इन्सिडेन्स प्रत्येक वर्ष प्रति 100,000 व्यक्तिहरुमा 4–5 लाई,[१०]जीवनभरिको जोखिम को साथमा 0.5–2% हुन्छ।[५]दरहरु बढ्दै गइरहेको देखिन्छ: 1980s मा इन्सिडेन्सहरु लगभग प्रतिवर्ष प्रति 100,000 मा 20 थियो, जबकी 1990s मा प्रतिवर्ष प्रति 100,000 मा 50 थियो।[३] वृद्धि मुख्य रुपमा खाद्य-प्रेरित तीव्रग्राहितामा भएको देखिने गर्दछ।[३५]T जोखिम युवा मानिसहरू र महिलाहरूमा बढी मात्रामा रहेको हुन्छ।[३][१०]

वर्तमान समयमा, संयुक्त राज्यमा तीव्रग्राहिताबाट प्रतिवर्ष 500–1,000 (2.4 प्रति मिलियनमा) मृत्यु हुने गर्दछन्, संयुक्त अधिराज्यमा प्रतिवर्ष 20 (0.33 प्रति मिलियनमा) मृत्यु हुने गर्दछन्, र अष्ट्रेलियामा प्रतिवर्ष 15 (0.64 प्रति मिलियनमा) मृत्यु हुने गर्दछन्।[१०]मृत्युदर 1970s र 2000s को बीचमा घटेको छ।[३६] अष्ट्रेलियामा, खाना-प्रेरित तीव्रग्राहिताबाट हुने मृत्यु मुख्य रुपमा महिलाहरुमा हुन्छ भने किराको टोकाइबाट हुने तीव्रग्राहिताको कारणले हुने मृत्युहरु मुख्य रुपमा पुरुषहरुमा हुन्छ।[१०] तीव्रग्राहिताबाट हुने मृत्यु सबैभन्दा बढी आम रुपमा औषधीहरुबाट सुरु हुन्छ।[१०]

इतिहास[सम्पादन गर्ने]

शब्द "aphylaxis" Charles Richet द्वारा सन् 1902 मा अविष्कार गरिएको थियो र पछि यसको कठिन उच्चारणले गर्दा "anaphylaxis" मा परिवर्तन गरियो।[११] पछि सन् 1993 मा anaphylaxis मा उनको कामले गर्दा उहाँलाई औषधी र फिजियोलोजी मा नोबेल पुरुष्कार द्वारा सम्मनित गरिएको थियो।[४] यद्यपि यस तथ्यलाई प्राचिन समय देखि नै वर्णन गरिँदै आएको छ।[२४]शब्द ग्रिक भाषाका शब्दहरु ἀνά ana, विरुद्ध, र φύλαξις phylaxis, संरक्षणबाट आएको हो।[३७]

अनुसन्धान[सम्पादन गर्ने]

तीव्रग्राहीताको उपचार गर्न सबलिङ्गुअल इपिनेफ्रिनको विकास गर्ने प्रयास भइरहेको छ।[१०] एन्टि-IgE एन्टिबडि ओमालिजुमाब को सबक्युटेनिअस इन्जेक्सन लाई, पुन: दोहोरिनबाट रोक्ने उपायको रूपमा अध्ययन गरिँदै आएको छ, तर यसलाई अझ सिफारिस गरिएको छैन।[५][३८]

सन्दर्भहरू[सम्पादन गर्ने]

  1. १.० १.१ Tintinalli, Judith E. (2010), Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide (Emergency Medicine (Tintinalli)), New York: McGraw-Hill Companies, pp. 177–182, ISBN 0-07-148480-9 
  2. Oswalt ML, Kemp SF (May 2007), "Anaphylaxis: office management and prevention", Immunol Allergy Clin North Am 27(2): 177–91, vi, PMID 17493497, doi 10.1016/j.iac.2007.03.004, "Clinically, anaphylaxis is considered likely to be present if any one of three criteria is satisfied within minutes to hours" 
  3. ३.०० ३.०१ ३.०२ ३.०३ ३.०४ ३.०५ ३.०६ ३.०७ ३.०८ ३.०९ ३.१० ३.११ Simons FE (October 2009), "Anaphylaxis: Recent advances in assessment and treatment", J. Allergy Clin. Immunol. 124(4): 625–36; quiz 637–8, PMID 19815109, doi: 10.1016/j.jaci.2009.08.025 , <https://secure.muhealth.org/~ed/students/articles/JAClinImmun_124_p0625.pdf> 
  4. ४.०० ४.०१ ४.०२ ४.०३ ४.०४ ४.०५ ४.०६ ४.०७ ४.०८ ४.०९ ४.१० ४.११ ४.१२ ४.१३ ४.१४ Marx, John (2010), Rosen's emergency medicine: concepts and clinical practice 7th edition, Philadelphia, PA: Mosby/Elsevier, p. 15111528, ISBN 978-0-323-05472-0 
  5. ५.०० ५.०१ ५.०२ ५.०३ ५.०४ ५.०५ ५.०६ ५.०७ ५.०८ ५.०९ ५.१० ५.११ ५.१२ ५.१३ ५.१४ ५.१५ ५.१६ ५.१७ ५.१८ ५.१९ ५.२० ५.२१ ५.२२ ५.२३ Simons, FE (2010 May), "World Allergy Organization survey on global availability of essentials for the assessment and management of anaphylaxis by allergy-immunology specialists in health care settings.", Annals of allergy, asthma & immunology : official publication of the American College of Allergy, Asthma, & Immunology 104(5): 405–12, PMID 20486330, doi: 10.1016/j.anai.2010.01.023 , <http://www.csaci.ca/include/files/WAO_Anaphylaxis_Guidelines_2011.pdf> 
  6. ६.० ६.१ ६.२ ६.३ Sampson HA, Muñoz-Furlong A, Campbell RL, et al. (February 2006), "Second symposium on the definition and management of anaphylaxis: summary report—Second National Institute of Allergy and Infectious Disease/Food Allergy and Anaphylaxis Network symposium", J. Allergy Clin. Immunol. 117(2): 391–7, PMID 16461139, doi 10.1016/j.jaci.2005.12.1303 
  7. ७.० ७.१ ७.२ Limsuwan, T (2010 Jul), "Acute symptoms of drug hypersensitivity (urticaria, angioedema, anaphylaxis, anaphylactic shock).", The Medical clinics of North America 94(4): 691–710, x, PMID 20609858, doi: 10.1016/j.mcna.2010.03.007 , <http://smschile.cl/documentos/cursos2010/MedicalClinicsNorthAmerica/Acute%20Symptoms%20of%20Drug%20Hypersensitivity%20(Urticaria,%20Angioedema,%20Anaphylaxis,%20Anaphylactic%20Shock).pdf> 
  8. ८.० ८.१ ८.२ ८.३ ८.४ ८.५ Brown, SG (2006 Sep 4), "Anaphylaxis: diagnosis and management.", The Medical journal of Australia 185(5): 283–9, PMID 16948628 
  9. ९.० ९.१ ९.२ ९.३ ९.४ Triggiani, M (2008 Sep), "Allergy and the cardiovascular system.", Clinical and experimental immunology 153 Suppl 1: 7–11, PMID 18721322, doi: 10.1111/j.1365-2249.2008.03714.x , <http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2515352/?tool=pubmed> 
  10. १०.०० १०.०१ १०.०२ १०.०३ १०.०४ १०.०५ १०.०६ १०.०७ १०.०८ १०.०९ १०.१० १०.११ १०.१२ १०.१३ १०.१४ १०.१५ १०.१६ १०.१७ १०.१८ १०.१९ १०.२० १०.२१ १०.२२ १०.२३ १०.२४ १०.२५ Lee, JK (2011 Jul), "Anaphylaxis: mechanisms and management.", Clinical and experimental allergy : journal of the British Society for Allergy and Clinical Immunology 41(7): 923–38, PMID 21668816, doi 10.1111/j.1365-2222.2011.03779.x 
  11. ११.० ११.१ ११.२ ११.३ ११.४ ११.५ ११.६ Boden, SR (2011 Jul), "Anaphylaxis: a history with emphasis on food allergy.", Immunological reviews 242(1): 247–57, PMID 21682750, doi 10.1111/j.1600-065X.2011.01028.x 
  12. Worm, M (2010), "Epidemiology of anaphylaxis.", Chemical immunology and allergy 95: 12–21, PMID 20519879, doi 10.1159/000315935 
  13. १३.० १३.१ editors, Marianne Gausche-Hill, Susan Fuchs, Loren Yamamoto, (2007), The pediatric emergency medicine resource (Rev. 4. ed. ed.), Sudbury, Mass.: Jones & Bartlett, pp. 69, ISBN 978-0-7637-4414-4, <http://books.google.ca/books?id=lLVfDC2dh54C&pg=PA69> 
  14. Dewachter, P (2009 Nov), "Anaphylaxis and anesthesia: controversies and new insights.", Anesthesiology 111(5): 1141–50, PMID 19858877, doi 10.1097/ALN.0b013e3181bbd443 
  15. editor, Mariana C. Castells, (2010), Anaphylaxis and hypersensitivity reactions, New York: Humana Press, pp. 223, ISBN 978-1-60327-950-5, <http://books.google.ca/books?id=bEvnfm7V-LIC&pg=PA223> 
  16. १६.० १६.१ १६.२ Volcheck, Gerald W. (2009), Clinical allergy : diagnosis and management, Totowa, N.J.: Humana Press, pp. 442, ISBN 978-1-58829-616-0, <http://books.google.ca/books?id=pWZLkZB7EW8C&pg=PA442> 
  17. १७.० १७.१ Drain, KL (2001), "Preventing and managing drug-induced anaphylaxis.", Drug safety : an international journal of medical toxicology and drug experience 24(11): 843–53, PMID 11665871 
  18. Klotz, JH (2010 Jun 15), ""Kissing bugs": potential disease vectors and cause of anaphylaxis.", Clinical infectious diseases : an official publication of the Infectious Diseases Society of America 50(12): 1629–34, PMID 20462351, doi 10.1086/652769 
  19. Bilò, MB (2011 Jul), "Anaphylaxis caused by Hymenoptera stings: from epidemiology to treatment.", Allergy 66 Suppl 95: 35–7, PMID 21668850, doi 10.1111/j.1398-9995.2011.02630.x 
  20. Cox, L (2010 Mar), "Speaking the same language: The World Allergy Organization Subcutaneous Immunotherapy Systemic Reaction Grading System.", The Journal of allergy and clinical immunology 125(3): 569–74, 574.e1-574.e7, PMID 20144472, doi 10.1016/j.jaci.2009.10.060 
  21. Bilò, BM (2008 Aug), "Epidemiology of insect-venom anaphylaxis.", Current opinion in allergy and clinical immunology 8(4): 330–7, PMID 18596590, doi 10.1097/ACI.0b013e32830638c5 
  22. २२.० २२.१ २२.२ २२.३ २२.४ २२.५ Khan, BQ (2011 Aug), "Pathophysiology of anaphylaxis.", Current opinion in allergy and clinical immunology 11(4): 319–25, PMID 21659865, doi 10.1097/ACI.0b013e3283481ab6 
  23. २३.० २३.१ २३.२ Lieberman P (September 2005), "Biphasic anaphylactic reactions", Ann. Allergy Asthma Immunol. 95(3): 217–26; quiz 226, 258, PMID 16200811, doi 10.1016/S1081-1206(10)61217-3 
  24. २४.० २४.१ २४.२ २४.३ Ring, J (2010), "History and classification of anaphylaxis.", Chemical immunology and allergy 95: 1–11, PMID 20519878, doi: 10.1159/000315934 , <http://media.wiley.com/product_data/excerpt/42/04708611/0470861142.pdf> 
  25. Anaphylaxis, Author: Stephen F Kemp, MD, FACP; Chief Editor: Michael A Kaliner, MD;http://emedicine.medscape.com/article/135065-overview#showall
  26. २६.० २६.१ Da Broi, U (2011 Jan 30), "Post-mortem diagnosis of anaphylaxis: A difficult task in forensic medicine.", Forensic Science International 204(1-3): 1–5, PMID 20684869, doi 10.1016/j.forsciint.2010.04.039 
  27. "Emergency treatment of anaphylactic reactions – Guidelines for healthcare providers" (PDF), January 2008 
  28. Simons, KJ (2010 Aug), "Epinephrine and its use in anaphylaxis: current issues.", Current opinion in allergy and clinical immunology 10(4): 354–61, PMID 20543673, doi 10.1097/ACI.0b013e32833bc670 
  29. Mueller, UR (2007 Aug), "Cardiovascular disease and anaphylaxis.", Current opinion in allergy and clinical immunology 7(4): 337–41, PMID 17620826, doi 10.1097/ACI.0b013e328259c328 
  30. Sicherer, SH (2007 Mar), "Self-injectable epinephrine for first-aid management of anaphylaxis.", Pediatrics 119(3): 638–46, PMID 17332221, doi 10.1542/peds.2006-3689 
  31. Sheikh A, Ten Broek V, Brown SG, Simons FE (August 2007), "H1-antihistamines for the treatment of anaphylaxis: Cochrane systematic review", Allergy 62(8): 830–7, PMID 17620060, doi 10.1111/j.1398-9995.2007.01435.x 
  32. ३२.० ३२.१ Martelli, A (2008 Aug), "Anaphylaxis in the emergency department: a paediatric perspective.", Current opinion in allergy and clinical immunology 8(4): 321–9, PMID 18596589, doi 10.1097/ACI.0b013e328307a067 
  33. Harris, edited by Jeffrey (2007), Head and neck manifestations of systemic disease, London: Informa Healthcare, pp. 325, ISBN 978-0-8493-4050-5, <http://books.google.ca/books?id=31yUl-V90XoC&pg=PA325> 
  34. editor, Mariana C. Castells, (2010), Anaphylaxis and hypersensitivity reactions, New York: Humana Press, pp. 223, ISBN 978-1-60327-950-5, <http://books.google.ca/books?id=bEvnfm7V-LIC&pg=PA223> 
  35. Koplin, JJ (2011 Oct), "An update on epidemiology of anaphylaxis in children and adults.", Current opinion in allergy and clinical immunology 11(5): 492–6, PMID 21760501, doi 10.1097/ACI.0b013e32834a41a1 
  36. Demain, JG (2010 Aug), "Anaphylaxis and insect allergy.", Current opinion in allergy and clinical immunology 10(4): 318–22, PMID 20543675, doi 10.1097/ACI.0b013e32833a6c72 
  37. "anaphylaxis" 
  38. Vichyanond, P (2011 Sep), "Omalizumab in allergic diseases, a recent review.", Asian Pacific journal of allergy and immunology / launched by the Allergy and Immunology Society of Thailand 29(3): 209–19, PMID 22053590