तेलुगु

तेलुगु
जिन देशों में प्रचलित है	भारत
कुल बोलनेवाले	७-७.५ करोड़
विज्ञान वर्गीकरण	द्रविड़ दक्षिण-मध्य तेलुगू
आधिकारिक स्थिति
राजभाषा	भारतका आन्ध्र प्रदेश राज्य मा।
भाषा कूट
आइएसओ 639-1:	te
आइएसओ 639-2:	(B) tel	(T)

तेलुगु भाषा भारतका आन्ध्र प्रदेश राज्यको मुख्यभाषा र राजभाषा हो । यी द्रविड़ भाषा-परिवारका अन्तर्गत आउँछ । यो भाषा आन्ध्र प्रदेशका अतिरिक्त तमिलनाडु, कर्णाटक, ओडिसा र छाना्तीसगढ राज्यहरुमा पनि बोली जान्छ। तेलुगुका तीन नाम प्रचलित छन् -- "तेलुगु", "तेनुगु" र "आन्ध्र"।

तेलुगु शब्दको व्युत्पत्ति

आन्ध्र शब्दको प्रयोग ऋग्वेदीय ऐतरेय ब्राह्मणमा मिल्दछ। तेलुगु शब्दको मूलरूप संस्कृतमा "त्रिलिंग" हो। यसको तात्पर्य आन्ध्र प्रदेशका श्रीशैलका मल्लिकार्जुन लिङ्ग, कालेश्वर र द्राक्षारामका शिवलिंगदेखि हो। यी तीनहरु सीमाहरुदेखि घिरा देश त्रिलिंगदेश र यहाँको भाषा त्रिलिङ्ग (तेलुगु) कहलाई। यस शब्दको प्रयोग तेलुगुका आदि-कवि "नन्नय भट्ट"का महाभारतमा मिल्दछ। यो शब्द त्रिनग शब्ददेखि पनि उत्पन्न भयो मानिन्छ। यसको आशय तीन ठूला ठूला पर्वतहरुको मध्य सीमामा व्याप्त यस प्रदेशदेखि हो। आन्ध्र जनता उत्तर दिशादेखि दक्षिणतर्फ जब हटाई गई त दक्षिणवासी हुनेका कारण यस प्रदेश र भाषालाई "तेनुगु" नाम दिइएको हो। (तमिल भाषामा दक्षिणको नाम तेन छ)। तेनुगु नाम हुने एउटा अर्को कारण पनि हो। तेनुगुमा तेने (तेने त्यो मह, अगु त्यो जाहो) शब्दको अर्थ छ मह। यो भाषा मधुमधुर हुनेका कारण तेनुगु नामले प्रसिद्ध हो। यो प्रदेश "वेगिनाम"देखि पनि ज्ञात हो। "वेगि"को अर्थ छ कृष्णा गोदावरी नदीहरुको मध्यदेश जो एक पल्ट जल गया थियो। यो नाम भाषाका लागि व्यवहृत छैन। आन्ध्र एउटा जातिको नाम हो। ऋग्वेदको कथाका अनुसार ऋषि विश्वामित्रका शापदेखि तिनको 50 पुत्र आन्ध्र, पुलिंद र शबर हो गए। सम्भवत: आन्ध्र जातिका मानिस आर्य क्षत्रिय थिए।

भाषा

अधिकांश संस्कृत शब्दहरुदेखि संकलित भाषा "आन्ध्र" भाषाका नामले व्यवहृत हुन्छ। तेलुगुदेशीय शब्दहरुको प्राचुर्य जस भाषामा छ त्यो तेलुगु भाषाका नामले प्रख्यात हो। तेलुगु भाषाका विकासका सम्बन्धमा विद्वानहरुका दुई मत छन्। डा चिलुकूरि नारायण रावका मतानुसार तेलुगु भाषा द्राविड़ परिवारको छैन परन्तु प्राकृतजन्य छ र त्यसका सम्बन्ध विशेषत: पैशाची भाषादेखि हो। यसका विपरीत बिशप कार्डवेल र कोराड रामकृष्णय्य आदि विद्वानहरुका मतदेखि तेलुगु भाषाको सम्बन्ध द्राविड़ परिवारदेखि नैं हो। जो हो, यसको विकास दुइटै प्रकारको भाषाहरुका सम्मेलनदेखि भयो हो। अचेल उपर्युक्त तीन नामहरुदेखि प्रचलित यस भाषामा लगभग 75 प्रतिशत संस्कृत शब्दहरुको सम्मिश्रण हो। यसको मधुरताको मूल कारण संस्कृत तथा तेलुगुको (मणिस्वर्ण) संयोग नैं हो। पश्चिमका विद्वानहरुले पनि तेलुगुलाई "पूर्वको इतालीय भाषा" कहकर यसका माधुर्यको प्रशंसा गरेकाछन्।

तेलुगु लिपि

प्राय: सबै ध्वनिहरुका लागि लिपिचिह्न यस भाषामा पाए जान्छन्। यसको विशेषता यो छ कि ह्रस्व ए, ओ, दन्त्य च, ज एवं शकट रेफ नामले एउटा अधिक "र"का अतिरिक्त अर्धबिंदु र "ळ" पनि यस भाषामा हो। यस प्रकार संस्कृत वर्णमालाको अपेक्षा तेलुगु वर्णमालामा छ अक्षर अधिक पाए जान्छन्। प्राय: संस्कृतमा मंगल, ताल र कला आदि शब्दहरुका "ल" वर्ण "ळ"देखि उच्चरित हुन्छन्। अर्धानुस्वारको अस्तित्व उच्चारणमा छैन। तर भाषाको क्रमविकस जाननेका लिय यसका लिखने अवश्यगर्छ। केही शब्द एउटा नैं प्रकारदेखि उच्चरित हुँदै पनि अर्धानुस्वारका समावेश भन्दा भिन्न भिन्न अर्थ दिन्छन्। उदाहरणत: "एडु"को अर्थ सात संख्या हो। त्यसैलाई अर्धानुसारदेखि हरुडु शब्द लिखा जाए त यसको अर्थ वर्ष अर्थात् संवत्सर हुन्छ। तेलुगु स्वरांत याने "अजंत" भाषा हो जबकि हिंदी "व्यंजनांत" वा "हलंत भाषा"। स्वरांत भाषा हुनेका कारण तेलुगु संगीतका लागि अत्यंत उपयुक्त मानो गई हो। अत: कर्नाटक सगीतमा 90 प्रतिशत शब्द तेलुगुका पाए जान्छन्।

तेलुगु लिपि मोतिहरुको मालाका समान सुंदर प्रतीत हुन्छ। अक्षर गोल हुन्छन्। तेलुगु र कन्नड़ लिपिहरुमा ठूलो नैं सादृश्य हो। ईसाका आरम्भकालको "ब्राह्मी लिपि" नैं आन्ध्र गर्नाटक लिपिमा परिवर्तित भएको हो। यस लिपिको प्रचार "सालंकायन" राजाहरुका समय सुदूर देशहरुमा पनि भयो। तमिलहरुले सातौं शताब्दीमा आफ्नो अलग लिपि बनाएको ली। वर्तमान तेलुगुमा "संष्करण" गर्ने प्रयत्न हुँदैछ र आन्ध्र सरकारले यसका लागि एउटा कमेटीको स्थापना गर्न दिए हो।

तेलुगु साहित्य

तेलुगु साहित्यको विभाजन (1) पुराणकाल, (2) काव्यकाल, (3) ह्रासकाल र (4) आधुनिककालका आधारमा गरिन्छ ।

विस्तृत जानकारीका लागि तेलुगू साहित्य हेर्नुहोस्।

यो भूगोल-सम्बन्धित लेख आफ्नो प्रारम्भिक अवस्थामा छ, अथवा एक आधार हो। तपाईं यसलाई बढ़ाएर विकिपीडियाको सहायता गर्न सक्नु्हुन्छ।