पाणिनि

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्

पाणिनि (५०० ई पू) संस्कृत भाषाको सबै भन्दा ठूलो व्याकरणविद् हुन्। यिनको जन्म तत्कालीन उत्तर पश्चिम भारतको गान्धारमा भएको थियो। यिनको व्याकरणको नाम अष्टाध्यायी हो। जसमा आठ अध्याय र लगभग चार सहस्र सूत्र छन्।

जीवनी एवं कार्य[सम्पादन गर्ने]

पाणिनिको जन्म शलातुर नामक ग्राममा भएको थियो। जहाँ काबुल नदी र सिन्धुमा मिली नदिको संगम रहेको छ।त्यस संगमस्थल भन्दा केही माइल टाढा उनको गाउँ थियो। उसलाई अहिले लाहोर भन्दछन्। आफ्नो जन्मस्थानका अनुसार पाणिनि शालातुरीय पनि भनिने गरेका छन्। र अष्टाध्यायीमा स्वयं उनले यस नामको उल्लेख गरेका छन्। चीनी यात्री युवान्च्वाङ् (7औं शती) उत्तर-पश्चिमबाट आउनेबेलाको समयमा शालातुर गाउँमा पनि गएका थिए। पाणिनिका गुरुको नाम उपवर्ष पिताको नाम पणिन र माताको नाम दाक्षी थियो। पाणिनि जब ठूलो भए तब उनले व्याकरणशास्त्रको गहिरो अध्ययन गरे। पाणिनि भन्दा पहिले शब्दविद्याका ठूलो आचार्य भइ सकेका थिए। तिनका ग्रन्थहरूलाई पढ़ेर र तिनका परस्पर भेदहरूलाई देखेर पाणिनिका मनमा व्याकरणशास्त्रलाई व्यवस्थित गर्नु पर्छ भन्ने विचार आयो। पहिले पाणिनिबाट पूर्व वैदिक संहिताहरू, शाखाहरू, ब्राह्मण, आरण्यक्, उपनिषद् आदिको जुन विस्तार थियो त्यो टुटेको थियो ती वाङ्मयबाट उनले आफ्नो लागि शब्दसामग्री लिए जसको उनले अष्टाध्यायीमा उपयोग गरेको छ। दोस्रो निरुक्त र व्याकरणको जुन सामाग्री पहिलेबाट थियो ,त्यसको उनले संग्रह र सूक्ष्म अध्ययन गरे। यसको प्रमाण पनि अष्टाध्यायीमा छ, जस्तो शाकटायन, शाकल्य, भारद्वाज, गाग्र्य, सेनक, आपिशलि, गालब र स्फोटायन आदि आचार्यहरूका मतहरूका उल्लेखबाट यस कुराको ज्ञात हुन्छ। शाकटायन निश्चित रूपबाट पाणिनिबाट पूर्वका ब्याकरणविद् थिए, जस्ले निरुक्तकार लेखहरूका थिए। शाकटायनको मत थियो कि सबै संज्ञा शब्द धातुहरूबाट बन्दछन्। पाणिनिले यस मतलाई स्वीकार गरे तर यस विषयमा कुनै आग्रह राखेनन् र यो पनि भने कि धेरै शब्द यस्ता पनि छन् ,जुन जनमानसले बोलचालमा ल्याएका छन् र तीबाट धातु प्रत्ययको विश्लेषण गर्न सकिंदैन। तेस्रो सबै भन्दा महत्वपूर्ण कुरा पाणिनिले य कि स्वयं जनमानसलाई आफ्नो नजरबाट हेरे र घूमएर मानिसहरूका बहुमुखी जीवनको परिचय प्राप्त गरेर शब्दहरूलाई छाने। यस प्रकारले जतिनै नैं सहस्र शब्दहरूलाई पनि उनले एकत्र गरे। शब्दहरूको संकलन गरेर उनले तिनलाई वर्गीकृत गरे र उनको धेरै सूची बनाए। एक सूची "धातु पाठ" गरिएको थियो जसलाई पाणिनिले अष्टाध्यायीबाट अलग राखएको छ। उनमा 1943 धातुहरू छन्। धातुपाठमा दुई प्रकारको धातुहरू छन्- १. जुन पाणिनि भन्दा पहिले साहित्यमा प्रयुक्त थियो। चुगरेको थिइन् र दोस्रो तिनीहरू जुन मानिसहरूको बोलचालमा तिनलाई मिली। उनको दोस्रो सूचीमा वेदहरूका अनेक आचार्य थिए। कुन आचार्यका नामबाटको सा चरण प्रसिद्ध भयो र उनमा पढ़नेवाला छात्र कुन नामबाट प्रसिद्ध थिए र ती छ्न्द या शाखाहरूका के नाम थिए, ती सबको निष्पत्ति भिन्न भिन्न प्रत्यय लागाएर पाणिनिले दिएको छ; जस्तै एक आचार्य तित्तिरि थिए। उनको चरण तैत्तरीय भनि्थ्यो र ती विद्यालयका छात्र एवं वहाँको शाखा या संहिता पनि तैत्तिरीय कहलाउँदै थियो। पाणिनिको तेस्रो सूची "गोत्रहरू"का सम्बन्धमा थियो। मूल सात गोत्र वैदिक युगबाट नैं चले आउँथे। पाणिनिका कालसम्म आते आते उनको धेरै विस्तार भएको थियो। गोत्रहरूको धेरै सूचियाउँ श्रौत सूत्रहरूमा छन्। जस्तै बोधायन श्रौत सूत्रमा जसलाई महाप्रवर कांड भन्दछन्। तर पाणिनिले वैदिक र लौकिक दुइटै भाषाहरूका परिवार या कुटुंबका नामहरूको एक धेरै ठूलो सूची बनाए जसमा आर्ष गोत्र र लौकिक गोत्र दुइटै थिए। साना मोटे पारिवारिक नाम या अल्लहरूलाई उनले गोत्रावयव भन्यो छन्। एक गोत्र या परिवारमा हुनेवाला हजुरवुवा, बूढ़े एवं चाचा (सपिंड स्थविर पिता, पुत्र, पौत्र) आदि व्यक्तिहरूका नाम कसरि रखे जान्थे, यसको ब्योरेवार उल्लेख पाणिनिले गरेको छ। बीसीहरू सूत्रहरू सहित लागएको गणहरूमा गोत्रहरूका अनेक नाम पाणिनिका "गणपाठ" नामक परिशिष्ट ग्रन्थमा छन्। पाणिनिको चौथी सूची भौगोलिक थियो। पाणिनिको जन्मस्थान उत्तर पश्चिममा थियो, जस प्रदेशलाई हामी गांधार भन्दछन्। यूनानी भूगोल लेखकहरूले लेखहरूका छन् कि उत्तर पश्चिम अर्थात् गांधार र पंजाबमा लगभग 500 यस्तो ग्राम थिए जसमाबाट प्रत्येकको जनसंख्या दस सहस्रका लगभग थियो। पाणिनिले ती 500 ग्रामहरूका वास्तविक नाम पनि दे दिए छन् जसबाट तिनका भूगोल सम्बन्धी गणहरूको सूचियाउँ बनी छन्। ग्रामहरू र नगरहरूका ती नामहरूको चिनारी टेढ़ा प्रश्न छ, तर यदि धेरै परिश्रम गरे जाय त यो सम्भव छ जस्तै सुनेत र सिरसा पंजाबका दुई साना गाउँ छन् जसलाई पाणिनिले सुनेत्र र शैरीषक भन्एको छ। पंजाबको अनेक जातिहरूका नाम ती गाउँहरूका अनुसार थिए जहाँ त्यो जाति निवास गर्दथ्यो या जहँाबाट उनको पूर्वज आए थिए। यस प्रकार निवास र अभिजन (पूर्कारणरुको स्थान) यी दुइटैबाट जुन उपनाम बनथे तिनीहरू पुरुष नाममा जुड जान्थे किन भने यस्तो नाम पनि भाषाका अङ्ग थिए।

पाणिनिले पंजाबका मध्यभागमा खडे भएर आफ्नो दृष्टि पूर्व र पश्चिमको पटि दौडाई। तिनलाई दुई पहाडी इलाके देखाई पडे। पूर्वको पटि कुल्लू काउँगडाउँ जसलाई ती समय त्रिगर्त भन्थे, पश्चिमी पटिको पहाडी प्रदेश त्ेको थियो जुन गांधारको पूर्वी राजधानी तक्षशिलाबाट पश्चिमी राजधानी पुष्कलावतीसम्म फैलेको थियो। इसीमा त्यो प्रदेश थियो जसलाई अब कबायली इलाका भन्दछन् र जुन सिंधु नदका उत्तरबाट दक्षिणसम्म व्याप्त थियो र जसका उत्तरी छोरमा दरद (वर्तमान गिलगित) र दक्षिणी छोरमा सौबीर (वर्तमान सिंध) थियो। पाणिनिले यस प्रदेशमा रहनवाला कबीलहरूको विस्तृत सूची बनाए र संविधानहरूको अध्ययन गरे। यस प्रदेशलाई ती समय ग्रामणीय इलाका भन्थे किन भने यी कबीलहरूमा, जस्तो आज पनि छ र ती समय पनि थियो, ग्रामणी शासनको प्रथा थियो र ग्रामणी शब्द तिनका नेता या शासकको पदवी थियो। यी जातिहरूको शासनसभालाई यस समय जिर्गा भन्दछन् र पाणिनिका युगमा उसलाई "ब्रातपूग", "संघ" या "गण" भन्थे। वस्तुत: सबै कबीलहरूका शासनको एक प्रकार न थियो तर तिनीहरू सङ्घ शासनका विकासको भिन्न भिन्न अवस्थाहरूमा थिए। पाणिनिले व्रात र पूग यी संज्ञाहरूबाट बताएको छ कि यिनीहरू मध्ये धेरै कबीले उत्सेधजीवी या लूटपाट गरेर जीवन बिता्थे जुन आज पनि वहाँका जीवनको सत्यता छ। ती समय यी सबै कबीले इतियाउँ हिंदू थिए र तिनका अधिपतिहरूका नाम संस्कृत भाषाका थिए जस्तै देवदत्तक, कबीलेको पूर्वपुरुष या संस्थापक कुनै देवदत्त थियो। अब नाम बदल गए छन्, तर कुरा त्यहि छ जस्तै ईसाखेल कबीलेको पूर्वज ईसा नामक कुनै व्यक्ति थियो। यी कबीलहरूका धेरै नाम पाणिनिका गणपाठमा मिल्दछन्, जस्तै अफरीदी र मोहामीद जसलाई पाणिनिले आप्रीत र मधुमंत भन्एको छ। पाणिनिको भौगोलिक सूचीहरूमा एक सूची जनपदहरू गरेको छ। प्राचीन कालमा आफ्नो देश जनपद भूमीहरूमा बसेको भएको थियो। मध्य एशियाको वंक्षु नदीका उपरिभागमा स्थित कंबोज जनपद, पश्चिममा सौराष्ट्रको कच्छ जनपद, पूरबमा असम प्रदेशको सूरमस जनपद (वर्तमान सूरमा घाटी) र दक्षिणमा गोदावरीका किनारा अश्मक जनपद (वर्तमान पेठण) यी चार खूँटहरूका बीचमा सारा भूभाग जनपदहरूमा बँटा भएको थियो र मानिसहरूका राजनैतिक र सामाजिक जीवन एवं भाषाहरूको जनपदीय विकास सहस्रहरू वर्षहरूदेखि चलिआउँथ्यो।

पाणिनिले सहस्रहरू शब्दहरूको व्युत्पत्ति बताए जुन अष्टाध्यागीका चौथो पाँचवें अध्यायहरूमा छ। ब्राह्मण, क्षत्रिय, सैनिक, व्यापारी किसान, रँगरेज, बढ़ई, रसोइए, मोची, ग्वाला, चरवाहे, गडरिये, बुनकर, कुम्हार आदि सैकड़ौंु पेशेवर मानिसहरूबाट मिलजुलेर पाणिनिले तिनका विशेष पेशेका शब्दहरूको संग्रह गरे।

पाणिनिले यो बताया कि कुन शब्दमाको सा प्रत्यय लग्दछ। वर्णमालाका स्वर र व्यंजन रूप जुन अक्षर छ तिनैबाट प्रत्यय बनाए गए। जस्तै- वर्षाबाट वार्षिक, यहाँ मूल शब्द वर्षा छ उससे इक् प्रत्यय जुड गयो र वार्षिक अर्थात् वर्षा सम्बन्धी यो शब्द बन्यो।

अष्टाध्यायीमा तद्वितहरूको प्रकरण रोचक छ। कहीं त पाणिनिको सूक्ष्म छानबीनमा आश्चर्य हुन्छ्न्, जस्तै व्यास नदीका उत्तरी किनाराको बाउँगर भूमिमा जुन पक्के बारामासी कुहरू बनाए जान्थे तिनका नामहरूको उच्चारण कुनै दोस्रो स्वरमा गरे जान्थ्यो र उसीका दक्खिनी किनारामा खादर भूमिमा हरेक साल जुन कच्चे कुहरू खन लागि जान्थे तिनका नामहरूको स्वर केही भिन्न थियो। यो कुरा पाणिनिले "उदक् च बिपाशा" सूत्रमा कही छ। गाईहरू र बैलहरूको त जीवनकथा नैं पाणिनिले सूत्रहरूमा भर दिएको छ।

आर्थिक जीवनको अध्ययन गर्दै पाणिनिले ती सिक्कहरूलाई पनि जाँच जुन बाजारहरूमा चल्दथे। जस्तै "शतमान", "कार्षापण", "सुवर्ण", "अंध", "पाद", "माशक" "त्रिंशत्क" (तीस मासे या साठ रत्ती तौलको सिक्का), "विंशतिक" (बीस मासेको तोलको सिक्का)। केही मानिसहरू अबला बदलीबाट पनि माल बेच्थे। उसलाई "निमान" भनिन्थ्यो।

पाणिनिका कालमा शिक्षा र वाङ्मयको धेरै विस्तार थियो। संस्कृत भाषाको उनले धेरै नैं गहिरो अध्ययन गरेका थिए। वैदिक र लौकिक दुइटै भाषाहरूबाट तिनीहरू पूर्णतया परिचित थिए। तिनैको सामग्रीबाट पाणिनिले आफ्नो व्याकरणको रचनाकोमा उनमा प्रधानता लौकिक संस्कृतको नैं रखी। बोलचालको लौकिक संस्कृतलाई उनले भाषा भन्एको छ। उनले न केवल ग्रन्थरचनालाई तर अध्यापन कार्य पनि गरे। (व्याकरणका उदाहरणहरूमा तिनका विषयको नाम कोत्स भन्एको छ )। पाणिनिको शिक्षा विषयक सम्बन्ध, सम्भव छ, तक्षशिलाका विश्वविद्यालयबाट रहयो छ। भनिन्छ, जब तिनीहरू आफ्नो सामग्रीको संग्रह गर चुके त उनले केही समयसम्म एकांतवास गरे र अष्टाध्यायीको रचना गरयो।

पाणिनिको समय के थियो, यस विषयमा धेरै मत छन्। कुनै तिनलाई 7औं शती ई. पू., कुनै 5औं शती या चौथी शती ई. पू.को भन्दछन्। पतंजलिले लेखहरूका छन् कि पाणिनिको अष्टाध्यायीको सम्बन्ध कुनै एक वेदबाट नबल्कि सबै वेदहरूको परिषदहरूबाट थियो (सर्व वेद परिषद)। पाणिनिका ग्रन्थहरूको सर्वसम्मत प्रतिष्ठाको यो पनि कारण भयो।

पाणिनीलोई कुनै मतविशेषमा पक्षपात थिएन। तिनीहरू बुद्धको मज्झिम पटिपदा या मध्यमार्गका अनुयायी थिए। शब्दको अर्थ एक व्यक्ति छ इति, यस विषयमा उनले दुइटै पक्षहरूलाई मानेका छन्। गऊ शब्द एक गाईको पनि वाचक छ र गऊ जातिको भी। वाजप्यायन र व्याडि नामक दुई आचार्यहरूमा भिन्न मतहरूको आग्रह या,मा पाणिनिले सरलताबाट दुइटैलाई स्वीकार गरे।

पाणिनिबाट पूर्व एक प्रसिद्ध व्याकरण इंद्रको थियो। उनमा शब्दहरूको प्रातिकण्ठिक या प्रातिपदिक विचार गरिएको थियो। उसीको परम्परा पाणिनिबाट पूर्व भारद्वाज आचार्यका व्याकरणमा लिइएको थियो। पाणिनिले त्यसमाथि विचार गरे। धेरै पारिभाषिक संज्ञाहरू उनले उससे लि लीं, जस्तै सर्वनाम, अव्यय आदि र धेरै नयाँ बनाए, जस्तै टि, घु, भ आदि।

पाणिनीलोई मांगलिक आचार्य भनिएको छ। तिनका हृदयको उदार वृत्ति मंगलात्मक कर्म र फलको इच्छुक थियो। यसको साक्षी यो छ कि उनले आफ्नो शब्दानुशासनको आरंभ "वृद्ध" शब्दबाट गरे। केही विद्वान् भन्दछन् कि पाणिनिका ग्रन्थमा न केवल आदिमंगल बल्कि मध्यमंगल र अंतमंगल पनि छ। उनको अन्तिम सूत्र अ आ छ। ह्रस्वकार वर्णसमन्वयको मूल छ। पाणिनीलोई सुहृद्भूत आचार्य अर्थात् सबैका मित्र एवं प्रमाणभूत आचार्य पनि भन्एको छ।

पंतजलिको भन्न छ कि पाणिनिले जुन सूत्र एक पल्ट लेखा उसलाई काटयो छैन। व्याकरणमा तिनका प्रत्येक अक्षरको प्रमाण मानिन्छ। शिष्य, गुरु, लोक र वेद धातुलि शब्द र देशी शब्द जस पटि आचार्यले दृष्टि डाली उसलाई नैं रसबाट सिंचे। आज पनि पाणिनि "शब्द: लोके प्रकाशते", अर्थात् उनको नाम सर्वत्र प्रकाशित छ। उर

समयकाल[सम्पादन गर्ने]

यिनको समयकाल अनिश्चित तथा विवादित रहेको छ। यति तय भएकोछ कि छैठो सताब्दी ईसा पूर्व पछि र चौथी सताब्दी ईसापूर्व भन्दा पहिलेको अविधमा यिनको अस्तित्व रहेको हुनुपर्छ। यो पनि विश्वास गरिन्छ कि यिनको जन्म पंजाबको शालातुलामा भएको थियो जुन आधुनिक पेशावर (पाकिस्तान)का नजीकै रहेको छ। यिनको जीवनकाल ५२०-४६० ईसा पूर्व मानिन्छ।

पाणिनिका जीवनकाललाई नापनको लागि यवनानी शब्दका उद्धरणको सहारा लिइन्छ। यसको अर्थ यूनानको स्त्री या यूनानको लिपिबाट लगाइन्छ। गांधारमा यवनो (Greeks)का बारेमा प्रत्यक्ष जानकारी सिकंदरका आक्रमणका पहिले नथियो। सिकंदर भारतमा ईसा पूर्व ३३०का छेउछाउ आएको थियो।मा यस्तो हुन सक्छ कि पाणिनीलोई फारसी यौनका माध्यमले यवनहरूको जानकारी छगी र पाणिनि दारा प्रथम (शासनकाल - ५२१-४८५ ईसा पूर्व)का कालमा पनि हुन सक्छन्ं। प्लूटार्कका अनुसार सिकंदर जब भारत आएको थियो त यहाँ पहिले भन्दा केही यूनानी बस्तिहरू थिए।

लेखन[सम्पादन गर्ने]

यो विश्वास गरिन्छ कि पाणिनिले लेखनको लागि कुनै न कुनै माध्यमको प्रयोग गरेका थिए किन भने उनीद्वारा प्रयुक्त शब्दहरू अति क्लिष्ट थिए साथै बिना लेखन उनको विश्लेषण सम्भव नहुने देखिन्छ। धेरै मानिसहरू भन्दछन् उनले आफ्नो शिष्यहरूको स्मरण शक्तिको प्रयोग पनि आफ्नो लेखन पुस्तिकाका रूपमा गरेका थिए। भारतमा लिपिको पुन: प्रयोग (सिन्धु घाटी सभ्यता पछि) ६ठौ सताब्दी ईसा पूर्वमा भएको थियो र ब्राह्मी लिपिको प्रथम प्रयोग दक्षिण भारतको तमिलनाडुमा भयो जुन उत्तर पश्चिम भारतका गान्धार भन्दा टाढा थियो। गांन्धारमा ६ठौ सताब्दी ईसा पूर्वमा फारसी शासन थियो र यो सम्भव हुनसक्छ कि उनले आर्माइक वर्णहरूको प्रयोग गरेको हुनुपर्छ।

कृतिहरू[सम्पादन गर्ने]

पाणिनिको संस्कृत व्याकरणमा चार खण्डहरू छन् -

पतञ्जिलले पाणिनिका अष्टाध्यायीमा आफ्नो टिप्पणी लेखे जसलाई महाभाष्यको नाम दिइयो (महा+भाष्य(समीक्षा,टिप्पणी,विवेचना,आलोचना))।

पाणिनिको महत्त्व[सम्पादन गर्ने]

एक शताब्दीबाट पनि पहिले प्रिसद्ध जर्मन भारतिवद मैक्स मूलर (१८२३-१९००)ले आफ्नो साइंस अफ थाटमा भन्यो -

"म निर्भीकतापूर्वक कह सकता हूँ कि अङ्ग्रेजी या ल्याटिन या ग्रीकमा यस्तो संकल्पनाहरू नगण्य छन् जसलाई संस्कृत धातुहरूबाट व्युत्पन्न शब्दहरूबाट अभिव्यक्त न गरे जानसके। यसका विपरीत मेरो विश्वास छ कि 2,50,000 शब्द सम्मिलित माने जाने वाला अङ्ग्रेजी शब्दकोशको सम्पूर्ण सम्पदाका स्पष्टीकरण हेतुऔंछित धातुहरूको संख्या, उचित सीमाहरूमा न्यूनीकृत पाणिनीय धातुहरूबाट पनि कम छ। .... अङ्ग्रेजीमा यस्तो कुनै वाक्य नजसका प्रत्येक शब्दको 800 धातुहरूबाट एवं प्रत्येक विचारको पाणिनि द्वारा प्रदत्त सामग्रीका सावधानीपूर्वक वेश्लेषण पछि अविशष्ट 121 मौलिक संकल्पनाहरूबाट सम्बन्ध निकाल्न नसकियोस्।"

पाणिनिको सूत्र शैली[सम्पादन गर्ने]

पाणिनिका सूत्रहरूको शैली अत्यन्त संक्षिप्त छ। तिनीहरू सूत्रयुगमा नैं भएका थिए। श्रौत सूत्र, धर्म सूत्र, गृहस्थसूत्र, प्रातिशाख्य सूत्र पनि यसै शैलीमा छ तर पाणिनिका सूत्रहरूमा जुन निखार छ त्यो अन्यत्र छैन। त्यसैले पाणिनिका सूत्रहरूलाई प्रतिष्णात सूत्र भनिएको छ। पाणिनिले वर्ण या वर्णमालालाई 14 प्रत्याहार सूत्रहरूमा बाँड़न र तिनलाई विशेष क्रम दिएर 42 प्रत्याहार सूत्र बनाए। पाणिनिको सबै भन्दा ठूलो विशेषता यही छ जसबाट तिनीहरू थोडे स्थानमा अधिक सामाग्री भर सके। यदि अष्टाध्यायीका अक्षरहरूलाई गिना जाय त उनको 3995 सूत्र एक सहस्र श्लोकका बराबर हुन्छन्। पाणिनिले संक्षिप्त ग्रन्थरचनाको र पनि धेरै युक्तियाउँ निकालीं जस्तै अधिकार र अनुवृत्ति अर्थात् सूत्रका एक या धेरै शब्दहरूलाई आगेका सूत्रहरूमा लि जान जसबाट तिनलाई दोहराना न पडे। अर्थ गर्नको केही परिभाषाहरू पनि उनले बनाए। एक ठूलो विचित्र युक्ति उनले असिद्ध सूत्रहरूको निकाली। अर्थात् बादको सूत्र आफ्नो भन्दा पहिलेका सूत्रका कार्यलाई ओझलेर दे। पाणिनिको यो असिद्ध नियम उनको यस्तो तन्त्र युक्ति थियो जुन संसारका अन्य कुनै ग्रन्थमा न पाए जाती।

वार्त्तिकसूची[सम्पादन गर्ने]

१. ऋऌवर्णयोः मिथः सावर्ण्यं वाच्यम्। २. अकच्स्वरौ तँ कर्तव्यौ प्रत्यङ्गम् मुक्तसंशयौ। ३. अपुरि इति वक्तव्यम्। ४. विभाषाप्रकरणे तीयस्य ङित्सूपसंख्यानम्। ५. अन्त्यात् पूर्वो मस्जेरनुषङ्गसंयोगाऽदिलोपार्थम्। ६. लपर इति वक्तव्यम्। ७. स्वरदीर्घयलोपेषु लोपाजादेशः न स्थानिवत्। ८. क्विलुगुपधात्वचङ्परनिर्ह्रासकुत्वेषु उपसङ्ख्यानम्। ९. पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवत्। १०. तस्य दोषः संयोगादिलोपलत्वणत्वेषु। ११. वर्णाश्रये नास्ति प्रत्ययलक्षणम्। १२. उत्तरपदत्वे चापदादिविधौ। १३. नानर्थकेऽलोन्त्यविधिरनभ्यासविकारे। १४. अर्थवद्ग्रहणे नानर्थकस्य ग्रहणम्। १५. यस्मिन्विधिः तदादौ अल्ग्रहणे। १६. समासप्रत्ययविधौ प्रतिषेधः। १७. उगिद्वर्णग्रहणवर्जम्। १८. सुसर्वार्धदिक्शब्देभ्यो जनपदस्य। १९. ॠतोर्वृद्धिमद्विधाववयवानाम्। २०. पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदुत्तरस्य। २१. तन्मध्यपतितस्तद्ग्रहणेन गृह्यते। २२. अनिनस्मिन्ग्रहणान्यर्थवता चानर्थकेन च तदन्तविधिं प्रयोजयन्ति। २३. प्रत्ययग्रहणे चापञ्चम्याः।

यो पनि हेर्नुहोस्[सम्पादन गर्ने]

बाह्य सूत्र[सम्पादन गर्ने]