प्राचीन मिस्र
This article has been translated possibly either from English Wikipedia or from Hindi Wikipedia using Google Translation and then by using Nepali Wikipedia Translator or Online Nepali Wikipedia Translator The translated text might have some typos and erros. You can edit to fix this by clicking here नेपालीमा अनुबाद गर्नुहोस:यो पृष्ठ प्राचीन_मिस्र बाट नेपाली विकीपिडियामा उल्था गरिएको हो । यसमा व्याकरणहरु को शुद्धता लाइ सच्याउन पर्ने हुन सक्छ । त्यसको लागि यस पृष्ठलाइ सम्पादन गर्न सक्नुहुन्छ।
प्राचीन मिस्र , नील नदीको तल्लो भागको किनारा केंद्रित पूर्व उत्तरी अफ्रीकाको एक प्राचीन सभ्यता थियो, जुन अब आधुनिक देश मिस्र छ। यो सभ्यता 3150 ई.पू.[१] को आस-नजिकै, प्रथम फैरोको शासनको तहत माथिल्लो र तल्लो मिस्रको राजनैतिक एकीकरणसँग समाहित भए, र अगली तीन सदियहरुमा विकसित होती रही.[२] यसको इतिहास]] स्थिर राज्यहरुको एक श्रृंखलाले निर्मित छ, जुन सम्बंधित अस्थिरताको काल द्धारा विभाजित छ, जसलाई मध्यवर्ती कालको रूपमा जानिन्छ। प्राचीन मिस्र नए साम्राज्यको समयमा आफ्नो चोटीमा पहुंची, जसपछि यसले मंद पतनको अवधिमा प्रवेश गर्यो। यस उत्तरार्ध कालको समयमा मिस्रमा धेरै विदेशी शक्तिहरुले विजय प्राप्त गर्यो, र फैरोको शासन आधिकारिक तरिकामा 31 ई.पू.मा तब समाप्त भयो, जब प्रारम्भिक रोमन साम्राज्यले मिस्रमा विजय प्राप्तको र यसलाई आफ्नो एक प्रांत बनायो.[३]
प्राचीन मिस्रको सभ्यताको सफलता, नीलो नदी घाटीको परिस्थितिहरुको अनुकूल ढलनेको क्षमता देखि आंशिक रूपले प्रभावित थियो। यस उपजाऊ घाटी मा, आषा बमोजिम बाढि र नियन्त्रित सिंचाईको कारण आवश्यकताले अधिक खेति हुन्थ्यो, जसले सामाजिक विकास र संस्कृतिको बढावा दिए। संसाधनहरुको अधिकताको कारण, प्रशासनले घाटी र आस-पासको मरुभूमि क्षेत्रहरुमा खनिज दोहन, एक स्वतन्त्र लेखन प्रणालीको प्रारम्भिक विकास, सामूहिक निर्माण र कृषि परियोजनाओंको संगठन, आस-पासको क्षेत्रहरु संग व्यापार, र विदेशी दुश्मनहरुलाई हरान र मिस्रको प्रभुत्वको मजबूत गर्नको इरादा राख्न वाली सेनाको प्रायोजित गर्यो। यिनी गतिविधिहरुलाई प्रेरित र आयोजित गर्न संभ्रांत लेखकहरु, धार्मिक नेताहरु र प्रशासकहरुको नौकरशाही थियो, जुन एक फैरोको शासनको अधीन थिए, जसले धार्मिक विश्वासोंको एक विस्तृत प्रणालीको संदर्भमा मिस्रको मान्छेहरुको एकता र सहयोगको सुनिश्चित गर्यो।[४][५]
प्राचीन मिस्रको मान्छेहरुको धेरै उपलब्धिहरुमा शामिल छ उत्खनन, सर्वेक्षण र निर्माणको प्रविधी जसले विशालकाय पिरामिड, मन्दिर र ओबिलिस्कको निर्माणमा मदद की; गणितको एक प्रणाली, एक व्यावहारिक र कारगर चिकित्सा प्रणाली, सिंचाई व्यवस्था र कृषि उत्पादन प्रविधी, प्रथम ज्ञात पोत,[६] मिस्रको माटोको बर्तन र कांच प्रौद्धोगिकी, साहित्यको नयाँ रूप, र ज्ञात, सबै भन्दा प्रारम्भिक शांति सन्धि.[७] मिस्रले एक स्थायी विरासत छोडी. यसको कला र स्थापत्यको व्यापक रूपले अपनाएइयो र यसको प्राचीन वस्तुहरुलाई दुनियाको दोस्रो कुना सम्मले गइयो. यसको विशाल खंडहरोंले यात्रिहरु र लेखकहरुको कल्पनाको सदिहरु सम्म प्रेरित गर्यो। प्रारम्भिक आधुनिक कालको समयमा प्राचीन वस्तुहरु र खुदाईको प्रति एक नयाँ सम्मानले मिस्र र दुनियाको लागि मिस्र सभ्यताको वैज्ञानिक पडताल र उनको सांस्कृतिक विरासतको अपेक्षाकृत अधिक प्रशंसाको प्रेरित गर्यो।[८]
विषयसूची |
इतिहास [सम्पादन गर्ने]
पेलियोलिथिक कालको उत्तरार्ध सम्म, उत्तरी अफ्रीकाको शुष्क जलवायु जोड देखि गर्म र शुष्क भयो, जसले यस क्षेत्रको आबादीको नीलो नदी घाटीको किनारा-किनारा बसनेमा मजबूर गर्यो, र करीब 120 हजार साल पहिले मध्य प्लीस्टोसीनको अन्तले खानबदोश आधुनिक मानव शिकारिहरुले यस क्षेत्रमा रहन शुरू गर्यो, तब भन्दा नीलो नदी मिस्रको जीवन रेखा रही छ।[९] नीलो नदीको उपजाऊ बाढि मैदानले मान्छेहरुलाई एक बसी भए कृषि अर्थव्यवस्था र अधिक परिष्कृत, केंद्रीकृत समाजको विकासको मौका दिए, जुन मानव सभ्यताको इतिहासमा एक आधार बना.[१०]
पूर्व-राजवंशीय अवधि [सम्पादन गर्ने]
पूर्व-राजवंशीय र आरंभिक राजवंशीय समय, मिस्रको जलवायु आजको अपेक्षा धेरै कम शुष्क थियो। मिस्रको विशाल क्षेत्र सवाना वृक्षहरु देखि भरे भएका थिए र वहां चरने वाला अन्गुलेटको झुंडहरुको विचरण भन गर्दथ्यो. पर्ण र जीव सबै परिप्रदेशमा अधिक उर्वर थिए र नीलो नदी क्षेत्रले जलपक्षीको ठूलो आबादीको मदद गरे। मिश्रको मान्छेहरुको बीच शिकार साधारण रहयो हुनेछ र शायद त्यहि समयमा धेरै पशुहरुलाई पालतू बनायाइयो हुनेछ।[११]
5500 ई.पू. सम्म, नीलो नदी घाटीमा रहन वाली सानो जनजातिहरु संस्कृतिहरुको एक श्रृंखलामा विकसित भहरु,जुन उनको कृषि र पशुपालनमा नियन्त्रणले थाहा हुन्छ र उनको माटोको पात्र र व्यक्तिगत वस्तुहरु जस्तै कंघी, कंगन र मोतिहरु देखि उनिलाई पहिचानयो जान सक्छ। माथिल्लो मिस्रको यिनी आरंभिक संस्कृतिहरुमा सबै भन्दा विशाल, बदारीको यसको उच्च गुणवत्ता वाला चीनी माटोको वस्तुहरु, पत्थरको उपकरण, र तांबेको उनको उपयोगको लागि जानिन्छ।[१२]
उत्तरी मिस्रमा बदारी पछि अमरेशन र गर्जियन संस्कृतिहरु[१३] आए जसले धेरै राम्रो प्रविधीहरुलाई प्रदर्शित गर्यो। गर्जियन समय मा, प्रारम्भिक सबूत कनान र बिब्लोस तटसँग संपर्क होनेको सिद्ध गर्छन।[१४]
दक्षिणी मिस्र मा, बदारीको समान नै नाकाडा संस्कृति का, 4000 ई.पू.को आस-पास नीलो नदीको किनारा विस्तार शुरू भयो। नकाडा I अवधिको समय देखि नै पूर्व-राजवंशीय मिस्र, इथियोपिया देखि ओब्सीडियनको आयोत करता थियो, जसको प्रयोग चिंगारी देखि ब्लेड र अन्य वस्तुहरुलाई आकार दिनमा गरिन्थ्यो.[१५] लगभग 1000 वर्षको अवधिको समयमा, नाकाडा संस्कृति, चंद साना कृषक समुदायले विकसित भएर एक शक्तिशाली सभ्यतामा तब्दील भयो जसको नेताहरुको जनता र नीलो नदी घाटीको संसाधनहरुमा पूरा नियन्त्रण थियो।[१६] सत्ताको केन्द्रको स्थापना पहिले हीराकोनपोलिस, र फेरि त्यस पछि अबिडोसमा गर्दै, नाकाडा IIIको शासकहरुले मिस्रको आफ्नो नियन्त्रणको नील नदीको उत्तर तिर विस्तार गर्यो।[१७] उनले दक्षिणमा नूबिया संग पनि कारोबार गर्यो, पश्चिममा पश्चिमी मरुभूमिको ओअसेस् से, र पूर्वमा पूर्वी भूमध्य सागरको संस्कृतिहरु संग.[१७]
नाकाडा संस्कृतिले भौतिक वस्तुहरुको विविधता संग उत्पादन गर्यो, जुन कुलीन वर्गको बढती तागत र सम्पत्तिको प्रतिबिंबित गर्दछ, जसमा शामिल थिए चित्रित माटोको बर्तन, उच्च गुणवत्ता वाला पत्थरको सजावटी गुलदस्ते, कस्मेटिक पट्टियां, र सोनेको गहने, लापीस, र हात्ती-दांत. उनले एक सेरामिक ग्लेज पनि विकसित गरे जसलाई फाएंसको रूपमा जानिन्छ, जसको रोमन कालमा कप, ताबीज र मूर्तिहरुलाई सजानेमा एकदम प्रयोग हुन्थ्यो.[१८] पूर्व-राजवंशीय कालको अन्तिम चरणको समयमा, नाकाडा संस्कृतिले लिखित प्रतीकहरुको उपयोग गर्न शुरू गरे जुन अंततः प्राचीन मिस्रको भाषा लेखनको लागि हीएरोग्लिफ्सको एक पूरी प्रणालीमा विकसित भयो।[१९]
प्रारंभिक राजवंशीय काल [सम्पादन गर्ने]
तेस्रो शताब्दी ईसा पूर्वको मिस्रको पूजारी मनेथोले मेनेसको फैरोहरुलाई लामो कतारको आफ्नो समयमा 30 राजवंशहरुमा समूहित गर्यो, एक यस्तो प्रणाली जसको प्रयोग आज पनि भइ रहेको छ ।[२१] उनले "मेनी" (या ग्रीकमा मेनेस) नामको राजा संग आफ्नो आधिकारिक इतिहास शुरू गर्न पसंद गर्यो, जसले मान्यतानुसार माथिल्लो र निचली मिश्रको दुई साम्राज्यहरुलाई एकजुट गरे (करीब ३२०० ई.पू.).[२२] एक एकीकृत राज्यको रूपमा परिवर्तन, वास्तवमा प्राचीन मिस्रको लेखक जितना हामीलाई विश्वास दिलाछन उससे कहीं ज्यादा क्रमिक रूपले भयो, र मेनेसको कुनै समकालीन रिकर्ड मौजूद छैन। तथापि, केही विद्वानहरुको अब मानन छ कि मिथकीय मेनेस वास्तवमा फैरो नार्मर हुन सक्छ, जसलाई वैधिक नार्मर रंगपट्टिकामा एकीकरणको एक प्रतीकात्मक क्रियाको रूपमा शाही राजचिह्न पहने भएका दिखाया गएको छ।[२३]
3150 ई.पू.को आसनजिकै, प्रारम्भिक राजवंशीय अवधि मा, प्रथम राजवंशीय फैरोओंले मेम्फिसमा राजधानीको स्थापना गर्दै तल्लो मिस्रमा आफ्नो नियन्त्रणको मजबूत गर्यो, जहाँ देखि उनी श्रम शक्ति र उर्वर डेल्टा क्षेत्रको कृषि संग-साथ लेवांटको लाभदायक र महत्वपूर्ण व्यापार मार्गमा नियन्त्रण रख सकते थिए। प्रारम्भिक राजवंशीय कालको समयमा फैरोहरुलाई बढती तागत र सम्पत्तिको झलक अबिडोसमा उनको विस्तृत मस्तबा कात्रोहरु र मुर्दाघरहरु देखि दिखती छ, जसको प्रयोग मृत्यु पछि फैरोको देवत्व प्राप्तिको जश्न मनानेको लागि गरिन्थ्यो.[२४] फैरोओं द्धारा विकसित शासनको मजबूत संस्थाले भूमि, श्रम, र उनी संसाधनहरुमा राज्यको नियन्त्रणलाई वैध ठहरानेको काम गर्यो, जुन मिस्रको प्राचीन सभ्यताको अस्तित्व र विकासको लागि आवश्यक थियो।[२५]
प्राचीन साम्राज्य [सम्पादन गर्ने]
प्राचीन साम्राज्यको समयमा वास्तुशिल्प, कला र प्रौद्धोगिकीमा आश्चर्यजनक विकास गरियो, जसलाई पूर्ण विकसित केन्द्रिय प्रशासन द्धारा संभव, वर्धित कृषि उत्पादकताले गति दी.[२६] विजीरको दिशा-निर्देशको अन्तर्गत, राज्यको अधिकारीहरुले गरेर एकत्र गर्यो, खेतिको पैदावारमा सुधार गर्नको लागि सिंचाई परियोजनाहरुलाई समन्वित गर्यो, निर्माण परियोजनाओंमा काम गर्नको लागि किसानहरुलाई भर्ती गर्यो, र शांति र व्यवस्था बनाए राख्नको लागि एक न्याय प्रणालीको स्थापना गरे।[२७] एक उत्पादक र स्थिर अर्थव्यवस्था द्धारा उपलब्ध कराए गए अतिरिक्त संसाधनहरु द्धारा, यो राज्य विशाल स्मारकोंको निर्माणको प्रायोजित गर्न र शाही कार्यशालाहरुमा कलाको असाधारण कार्य शुरू गर्नमा सक्षम भयो। जोसर, खुफु र उनको वंशज द्धारा निर्मित पिरामिड, प्राचीन मिस्रको सभ्यता र उसलाई नियन्त्रित गर्न वाला फैरोहरुलाई शक्तिको सबै भन्दा यादगार प्रतीक हुन् ।
एक केन्द्रिय प्रशासनको बढ्दो महत्वसँग ही, शिक्षित लेखकहरु र अधिकारीहरुको एक नया वर्ग पैदा भयो जसलाई उनको सेवाहरुको लागि फैरो द्धारा संपदा प्रदानको गई. फैरोओंले आफ्नो मुर्दाघर सम्प्रदाय र स्थानीय मन्दिरहरुलाई पनि यो सुनिश्चित गर्नको लागि जमीनें प्रदान कीं कि यिनी संस्थाहरुको नजिकै फैरोको मृत्यु पछि उनको पूजा गर्नको लागि आवश्यक संसाधन मौजूद हुन् . प्राचीन साम्राज्यको अन्त सम्म, यिनी सामंती प्रथाहरुलाई पांच शताब्दिहरुले धीरे-धीरे फैरोको आर्थिक शक्तिको क्षरण गर्यो, जुन अब एक विशाल केंद्रीकृत प्रशासनको बनाए राख्नमा अक्षम थियो।[२८] जस्तै-जस्तै फैरोको शक्ति क्षीण होती गई, नोमार्क कहलाने वाला क्षेत्रीय गवर्नरोंले फैरोको वर्चस्वको चुनौती दिन शुरू गर्यो। यिनी हालातों संग-साथ 2200 र 2150 ई.पू.[२९] को बीच पर्न वाला गंभीर सूखेले अंततः देशको एक 140 वर्षीय अकाल र संघर्षको अवधिमा धकेल दिए, जसलाई प्रथम मध्यवर्ती कालको रूपमा जानिन्छ।[३०]
प्रथम मध्यवर्ती काल [सम्पादन गर्ने]
प्राचीन राजवंशको अन्तमा मिस्रको केंद्र सरकारको ढहने पछि, प्रशासन, देशको अर्थव्यवस्थाको स्थिर गर्न या सहारा दिनमा असमर्थ थियो। क्षेत्रीय गवर्नर संकटको समय मददको लागि राजामा भरोसा हैन गरेर सकते थिए, र भावी खाद्धान्नको कमी र राजनैतिक विवादोंले अकाल र साना मात्रामा गृह-युद्धको रूप लियो. कठिन समस्याहरुको बावजूद, फैरोको प्रति बिना सम्मानको स्थानीय नेताहरुले आफ्नो नयाँ प्राप्त स्वतन्त्रताको प्रयोग, प्रांतहरुमा संपन्न संस्कृतिको स्थापनाको लागि गर्यो। एक पल्ट आफ्नो संसाधनहरुमा आफुको नियन्त्रण प्राप्त गर्न पछि, यो प्रांत आर्थिक रूपले अपेक्षाकृत समृद्ध भए - एक तथ्य जुन सबै सामाजिक वर्गहरुको बीच ठूलो र राम्रो अन्तिम संस्कार द्धारा प्रदर्शित थियो।[३१] रचनात्मकताको धारा मा, प्रांतीय कारीगरोंले सांस्कृतिक रूपांकनहरुलाई अपनाए र तराशा जुन पहिले प्राचीन साम्राज्यको प्रभुत्वमा प्रतिबंधित थिए, र लेखकहरुले यस्तो साहित्यिक शैलियहरुको विकास गरे जसमा उनी कालको आशावाद र मौलिकता परिलक्षित हुन्छ।[३२]
फैरोको प्रति आफ्नो वफादारी देखि मुक्त स्थानीय शासकहरुले क्षेत्रीय नियन्त्रण र राजनैतिक सत्ताको लागि एक दोस्रो देखि होड लेनी शुरू गरे। 2160 ई.पू. सम्म, हेराक्लियोपोलिसको शासकहरुले तल्लो मिस्रमा नियन्त्रण रखा, जबकि थेब्स आधारित एक प्रतिद्वंद्वी कबीले, इन्टेफ परिवारले माथिल्लो मिस्रको नियन्त्रण लियो. जस्तै-जस्तै इन्टेफको शक्तिमा वृद्धि भए र उनले आफ्नो नियन्त्रण उत्तर तिर बढाया, त दुवै प्रतिद्वंद्वी राजवंशोंको बीच संघर्ष अनिवार्य भयो। लगभग 2055 ई.पू., नेभेपेट्रे मंटूहोटेप IIको सेनापतित्वमा थेबन बलहरुले अंततः हेराक्लियोपोलिटन शासकहरुलाई हराइदियो, र दुवै प्रदेशहरुलाई पुनः एकीकृत गर्दै आर्थिक र सांस्कृतिक पुनर्जागरण कालको शुभारम्भ गर्यो, जसलाई मध्य साम्राज्यको रूपमा जानिन्छ।[३३]
मध्य साम्राज्य [सम्पादन गर्ने]
मध्य साम्राज्यको फैरोओंले देशको समृद्धि र स्थिरताको बहाल गर्यो, र यस तरिका कला, साहित्य, र विशाल इमारतोंको परियोजनाओंको पुनरुत्थानको प्रेरित गर्यो।[३४] मंटूहोटेप II र उनको 11वें वंशजको उत्तराधिकारिहरु ले थेब्स देखि शासन गर्यो, तर 12वें राजवंशको शुरूआतमा 1985 ई.पू.को आस-पास वजीर अमेनेमहट Iले सत्ता संभालते हुए, देशको राजधानीको फैयुम स्थित इज्टावी शहर स्थानांतरित गर्यो।[३५] इज्टावी से, 12वें वंशको फैरोओंले क्षेत्रमा कृषि उत्पादन बढानेको लागि दूरदृष्टि संग भूमि सुधार र सिंचाईको योजना बनाए. यसको वाहेक, सेनाले खदानों र सोनेको खानों देखि समृद्ध नूबियाको क्षेत्रहरुलाई फेरि देखि जीतयो, जबकि विदेशी हमलाको बिरुद्ध सुरक्षाको लागि मजदूरहरुले पूर्वी डेल्टामा एक रक्षात्मक संरचनाको निर्माण गर्यो, जसलाई "वल्स-औफ-द-रूलर" (शासकको दीवारें) भनाइयो.[३६]
सैन्य र राजनैतिक सुरक्षा र विशाल कृषि र खनिज संपदा बहाल गर्न पछि, यस देशको आबादी, कला, र धर्मको उत्कर्ष हुन थाल्यो. देवताहरुको प्रति प्राचीन साम्राज्यको संभ्रांतवादी नजरिएको विपरीत, मध्य साम्राज्यमा व्यक्तिगत धर्मनिष्ठाको भावमा वृद्धिको अनुभव गरियो र जसलाई पुनर्जन्मको लोकतन्त्रीकरण भन्न सकिन्छ, जसमा सबै मान्छेहरुको नजिकै एक आत्मा छ र मृत्यु पछि देवताहरुको सान्निध्यमा उनको स्वागत गरिन सक्छ।[३७] मध्य साम्राज्यको साहित्यमा परिष्कृत विषय र पात्र प्रस्तुत हुन्छन् जसलाई विश्वस्त र भावपूर्ण शैलीमा लेखाइएको छ,[३२] र उनी कालको नक्काशी र मूर्तिकला ने सूक्ष्म, व्यक्तिगत विवरणहरुलाई उकेरा जसले प्राविधीक पूर्णताको नयाँ ऊंचाइयहरुलाई छुआ.[३८]
मध्य साम्राज्यको अन्तिम महान शासक, अमेनेमहट IIIले डेल्टा क्षेत्रमा एशियाई अधिवासियहरुलाई आफ्नो विशेष रूपले सक्रिय खनन र निर्माण अभियानहरुको लागि पर्याप्त श्रम शक्ति प्रदान गर्नको अनुमति दियो। निर्माण र खननको यिनी महत्वाकांक्षी गतिविधिहरु ने, बहरहेल, त्यस पछि उनको शासनकालमा अपर्याप्त नील नदीको बाढ संग मिलएर, अर्थव्यवस्थाको तनावपूर्ण बन्यो दिए र 13वें र 14वें राजवंशोंको समयमा मधुरो पतनसँग दोस्रो मध्यवर्ती कालमा प्रवेशको प्रेरित गर्यो। यस पतनको समयमा, एशियाई अधिवासी विदेशिहरुले डेल्टा क्षेत्रको नियन्त्रण हथियाना शुरू गर्यो, र अंततः मिस्रमा हिक्सोसको रूपमा सत्तामा आन लगे.[३९]
दोस्रो मध्यवर्ती काल र हिक्सोस [सम्पादन गर्ने]
लगभग 1650 ईसा पूर्वको आस-नजिकै, जस्तै-जस्तै मध्य साम्राज्यको फैरोहरुलाई शक्ति क्षीण होने लगी, पूर्वी डेल्टाको अवारिस शहरमा रहन वाला एशियाई आप्रवासिहरुले क्षेत्रको नियन्त्रणमा कब्जा गरयो र केन्द्र सरकारको थेब्स गए पछि मजबूर गर्यो, जहाँ फैरोहरुको दासहरुको रूपमा मानिन्थ्यो र उनसे शुल्क निभाएरनेको अपेक्षा गरिन्थ्यो.[४०] हिक्सोस ("विदेशी शासक")ले मिस्रको प्रशासन मडलको नकलको र आफुको फैरोको रूपमा प्रस्तुत गर्यो, र यस तरिका उनले आफ्नो मध्य कांस्य युगीन संस्कृतिमा मिस्रको तत्वहरुलाई समाहित गर्यो।[४१]
आफ्नो फिर्ताी पछि, थेब्स राजाहरुले आफुको उत्तर तिर हिक्सोस र दक्षिण तिर हिक्सोसको नुबियन सहयोगी दल, कुशाओंको बीच घेरिएको भयो पाया. लगभग 100 वर्षको कमजोर निष्क्रियता चलती रही, र 1555 ईसा पूर्वको करीब थेब्स बलहरुले यति शक्ति एकत्रित गर्यो कि उनले हिक्सोसको संघर्षको चुनौती दी जुन 30 भन्दा अधिक वर्ष सम्म चलता रहे.[४०] सिक्वेनेनर ताओ II र कमोस फैरोले अंततः नुबियनको हराइदियो, तर त्यो कमोसको उत्तराधिकारी, अहमोस थियो, जसको सफलतापूर्वक छेडियो अभियानहरुको परिणामस्वरूप मिस्रमा हिक्सोसको वजूद स्थायी रूपले समाप्त गर्यो। इसपछि आन वाला नवीन साम्राज्यमा मिस्रको सीमाहरुको विस्तार गर्न र निकट पूर्व मा, उनको पूर्ण प्रभुत्वको बनाए राख्नको लागि फैरोहरुको लागि सेना, एक केन्द्रिय प्राथमिकता बन्यो.[४२]
नवीन साम्राज्य [सम्पादन गर्ने]
नवीन साम्राज्यको फैरोओंले आफ्नो सीमाहरुलाई सुरक्षित र आफ्नो छिमेकीहरु संग कूटनैतिक सम्बन्धहरुलाई मजबूत बनाते भएका एक अभूतपूर्व समृद्धिको कालको स्थापना गरे। टूथमोसिस I र उनको पोतहरु टूथमोसिस IIIको सेनापतित्वमा छेडियो सैन्य अभियानहरुले फैरोओंको प्रभावको सीरिया र नूबियामा फैलाया, जसले वफादारीको मजबूत गरे र पीतल र काठ जस्तै महत्वपूर्ण आयोतों सम्म उनको पहुंच बनाए.[४३] नवीन साम्राज्यको फैरोओंले अमुन देवताको बढावा दिनको लागि, जसको बढता पन्थ कर्नाकमा आधारित थियो, ठूलो मात्रामा निर्माण अभियानको शुरूवात गर्यो। उनले आफ्नो असली र काल्पनिक, दुवै उपलब्धिहरुको महिमामंडनमा पनि स्मारकहरुको निर्माण कराया. महिला फैरो हत्शेपसटले यस्तो प्रचारको प्रयोग, सिंहासनमा आफ्नो दावेको तर्कसंगत ठहरानेको लागि गर्यो।[४४] उनको सफल शासन, पंटको व्यापारिक अभियानहरु, एक शानदार मुर्दाघर मन्दिर, ओब्लिस्कको एक विशाल जोडी र कर्नाकमा एक प्रार्थनालय देखि चिह्नित छ। उनको उपलब्धिहरुको बावजूद, हत्शेपसटको सौतेनि भतीजे टूथमोसिस-IIIले उनको विरासतको आफ्नो शासनकालको अन्तमा मिटानेको प्रयास गर्यो, संभवतः उनको द्धारा गद्दी छीननेको प्रतिशोध में.[४५]
करीब 1350 ई.पू. मा, नवीन साम्राज्यको स्थिरताको तब खतरा पैदा भयो, जब अमेनहोटेप IV सिंहासनमा आरूढ भयो र उनले धेरै अतिवादी र अराजक सुधारहरुको शुरूवात गर्यो। आफ्नो नाम अखेनाटेनमा बदलते हुए, उनले पूर्वमा अल्प ज्ञात सूरज देवता एटनको सर्वोच्च देवताको रूपमा घोषित गरे र अन्य देवताहरुको पूजाको बाधित गर्दै पुरोहित सम्बन्धी स्थापनाहरुलाई सत्तामा हमला गर्यो।[४६] राजधानीको अखेटाटेनको नयाँ शहरमा स्थानांतरित गर्दै (वर्तमान अमर्ना) अखेनाटेनले विदेशी मामलाहरु देखि मुंह फेर लिया र आफुको आफ्नो नयाँ धर्म र कलात्मक शैलीमा डुबा लिए। उनको मृत्यु पछि, अटेन पंथको जल्दी नै छोड दिइएको, र उनको उत्तरवर्ती फैरो, टूटनखामुन, आए र होरेमहेबले अखेनाटेनको विधर्मको सबै उल्लेखहरुलाई मिटा दिए, जसलाई अब अमर्ना कालको रूपमा जानिन्छ।[४७]
1279 ई.पू.को आस-नजिकै, रामेसेस II, जसलाई रामेसेस महानको रूपमा पनि जानिन्छ, सिंहासनारूढ भयो, र उनले र अधिक मन्दिरों, प्रतिमाहरु र ओब्लिस्कको निर्माण जारी रखा, र इतिहासमा कुनै अन्य फैरोहरुलाई अपेक्षा एकदम अधिक सन्तान पैदा किये.[४८] एक साहसिक सैन्य नेता होते हुए, रामेसेस IIले कादेशको लडाईमा हिटाइट्सको बिरुद्ध आफ्नो सेनाको नेतृत्व गरे र एक गतिरोध सम्म लडन पछि, अंततः 1258 ई.पू.को आसपास पहिलो दर्ज शांति सन्धिको लागि सहमत भयो।[४९] मिस्रको संपदा ने, हुनत, आक्रमणको लागि यसलाई एक आएर्षक लक्ष्य बन्यो दिए, विशेष रूपले लिबिआई र समुद्री मान्छेहरुको बीच. शुरू मा, सेनाले यिनी हमलहरुलाई विफल गर्यो, तर मिस्रले अंततः सीरिया र फिलिस्तीनको नियन्त्रणलाई खो दिए। बाहिरी खतरहरुको असर, भ्रष्टाचार, कात्रो डकैती र नागरिक अशांति जस्तो आंतरिक समस्याहरु संग र पनि विकट भयो। थेब्समा अमुन मन्दिरको उच्च पूजारिहरुले जमीन र अकूत सम्पत्ति जम्मा गर्यो, र उनको बढती तागतले तेस्रो मध्यवर्ती कालको समयमा देशको विछिन्न गर्यो।[५०]
तेस्रो मध्यवर्ती काल [सम्पादन गर्ने]
1078 ईसा पूर्वमा रामेसेस XIको मृत्यु पछि, स्मेंडेसले टनिस शहरले शासन गर्दै मिस्रको उत्तरी भागमा अधिकार गरयो. दक्षिणी भागमा थेब्सको अमुनको उच्च पूजारिहरुको प्रभावी ढंग देखि नियन्त्रण थियो, जुन स्मेंडेसको केवल नामले जानते थिए।[५१] यस अवधि मा, लीबियाई मान्छे पश्चिमी डेल्टामा बस रहे थिए, र यिनी बसने वालाहरुको सरदारहरुले आफ्नो स्वायत्तताको बढाना शुरू गर्यो। लीबियाई सामन्तहरुले शोशेंक Iको अधीन 945 ई.पू.मा डेल्टाको नियन्त्रण आफ्नो हातमामा लियो, र तथाकथित लीबियाई या बुबस्टिट वंशको स्थापनाको जसले करीब 200 साल सम्म शासन गर्यो। शोशेंकले आफ्नो परिवारको सदस्यहरुलाई पूजारिहरुको महत्वपूर्ण पदोंमा राखएर दक्षिणी मिस्रको नियन्त्रण पनि प्राप्त गर्यो। लीबियाई नियन्त्रण तब क्षीण होने लागयो जब डेल्टामा एक प्रतिद्वंद्वी राजवंश लिओंटोपोलिसमा उभरा, र दक्षिण तिर देखि कुषाणोंले चुनौती दियो। 727 ई.पू.को करीब कुषाण राजा पिएले उत्तर तिर आक्रमण गर्यो, र थेब्समा नियन्त्रण गर्दै अंततः डेल्टामा कब्जा गरयो.[५२]
मिस्रको चहुं ओर फैली प्रतिष्ठामा तेस्रो मध्यवर्ती कालको अन्त सम्म एकदम गिरावट आए. यसको विदेशी सहयोगी असीरियन प्रभाव क्षेत्रको अधीन आए, र 700 ई.पू. सम्म दुवै राज्यहरुको बीच युद्ध अनिवार्य बन्यो. 671 र 667 ई.पू.को बीच असीरियाले मिस्रमा हमला शुरू गर्यो। कुषाण राजा तहरका र उनको उत्तराधिकारी तनुतामुन, दुवैको शासनकालमा असीरिया संग लगातार संघर्ष चलता रहे, जसको बिरुद्ध नुबियन शासकहरुले धेरै विजयको आनंद लिएको थियो।[५३] अंततः, असीरियाले कुषाणहरुलाई फिर्ता नूबियामा धकेल दिए, मेम्फिसमा कब्जा गरयो, र थेब्सको मन्दिरहरुलाई खाली गर्यो।[५४]
उत्तरार्ध काल [सम्पादन गर्ने]
विजयको कुनै स्थायी योजनाको बिना, असीरियाले मिस्रको नियन्त्रण धेरै सामन्तहरुको हातमामा सौंप दिए, जसलाई छब्बीसवें वंशको साईट राजाहरुको रूपमा जाना गया. 653 ईसा पूर्व सम्म, साईट राजा साम्तिक Iले भाडेको ग्रीक सैनिकहरुको मदद से, जसलाई मिस्रको पहिलो नौसेनाको निर्माणको लागि भर्ती भएको थियो, असीरियाइयहरुलाई भगानेमा सक्षम भए। डेल्टामा नौक्रातिस शहरको यूनानिहरुको घर बन जाने देखि यूनानी प्रभाव जोड देखि बढा. साइसको नयाँ राजधानीमा स्थित साईट राजाहरुले अर्थव्यवस्था र संस्कृतिमा संक्षिप्त तर एक उत्साही पुनरुत्थान देख्यो, तर 525 ई.पू. मा, कैम्बिसिस IIको नेतृत्वमा शक्तिशाली फारसिहरु ने, मिस्रको जीतन शुरू गर्यो, र अंततः पेलुसिमको लडाईमा फैरो साम्तिक IIIको पकडनेमा सफल रहे. कैम्बिसिस IIले तब फैरोको औपचारिक पदवीको ग्रहण गर्यो, तर मिस्रको एक सूबेदारको नियन्त्रणमा छोडएर, सूसाको आफ्नो घरले मिस्रमा शासन गर्यो। 5औं शताब्दी ईसा पूर्वको फारसिहरुको बिरुद्ध केही सफल विद्रोहहरुलाई लागि जानिन्छ, तर मिस्र, स्थायी रूपले फारसियहरुलाई उखाड फेंकनेमा कहिल्यै सक्षम भएन.[५५]
फारस द्धारा समामेलन पछि, मिस्र भी, साइप्रस र फोनिसिया संग एकमेनीड फारसी साम्राज्यको छैठौ क्षत्रपमा शामिल भयो। मिस्रमा फारसी शासनको यस पहिलो अवधि को, सत्ताईसवें राजवंशको रूपमा पनि जानिन्छ, जुन 402 ई.पू.मा समाप्त भयो, र 380-343 ईसा पूर्वको बीच तीसवें राजवंशले राजवंशीय मिस्रको आखिरी घरहरुलू शाही घरानेको रूपमा शासन गर्यो, जुन नेक्टानेबो IIको शासनसँग समाप्त भयो। फारसी शासनको एक संक्षिप्त बहाली, जसलाई कहिले काँही इक्तीसवें राजवंशको रूपमा जानिन्छ, 343 ईसा पूर्वमा शुरू भयो, तर यसको शीघ्र नै बाद, 332 ई.पू.मा फारसी शासक मजासिसले मिस्रको बिना कुनै लडाईको सिकंदर महानको सौंप दिए।[५६]
टोलेमाइक राजवंश [सम्पादन गर्ने]
332 ई.पू. मा, सिकंदर महानले फारसिहरुको क्षीण प्रतिरोधसँग मिस्रमा विजय प्राप्त गरयो र मिश्रमा उनको स्वागत एक सहायकको रूपमा गरियो। सिकंदरको उत्तराधिकारिहरु, टोलेमिहरु , द्धारा स्थापित प्रशासन, मिस्रको मडलमा आधारित थियो र अलेक्सांद्रियाको नयाँ राजधानी शहरमा स्थित थियो। यो शहर ग्रीक शासनको शक्ति र प्रतिष्ठाको प्रदर्शित करता थियो, र यो ज्ञान र संस्कृतिको एक क्षेत्र बन्यो, जसको केन्द्र प्रसिद्ध अलेक्सांद्रिया पुस्तकालय थियो।[५७] अलेक्सांद्रियाको प्रकाशस्तंभले यस शहरले गुजरने वाला धेरै व्यापारिक जहाजोंको मार्गको प्रकाशित गर्यो, किन भनें टोलेमिहरुले वाणिज्य र राजस्व जननको उद्धमहरुलाई आफ्नो सर्वोच्च प्राथमिकता दी, जस्तै पेपिरस उत्पादन.[५८]
ग्रीक संस्कृतिले मिस्रको देशी संस्कृतिको प्रतिस्थापित हैन गर्यो, किन भनें टोलेमिहरुले जनताको वफादारी प्राप्त गर्नको प्रयास मा, समयसँग चली आिरहेको पुरानी परम्पराओंको सम्मान गर्यो। उनले मिस्र शैलीमा नयाँ मन्दिरहरुको निर्माण गर्यो, पारंपरिक सम्प्रदायको समर्थन गर्यो, र आफुको फैरोओंको रूपमा प्रस्तुत गर्यो। संयुक्त देवताहरुको रूपमा ग्रीक र मिस्रको देवताहरुको समन्वय भन्दा केही परम्पराहरु घुल-मिल गई, जस्तै सेरापिस र मूर्तिकल्या गर्यो शास्त्रीय मिस्र शैलीले पारंपरिक मिस्र रूपांकनहरुलाई प्रभावित गर्यो। मिस्रवासियहरुलाई खुश गर्नको आफ्नो प्रयासहरुको बावजूद, टोलेमियहरुलाई देशी अन्तर्विरोध, तीक्ष्ण पारिवारिक प्रतिद्वंद्विता र टोलेमी IVको मृत्यु पछि गठित अलेक्सांद्रियाको शक्तिशाली भीडको चुनौतियहरुको सामना गर्न पर्यो।[५९] यसको अतिरिक्त, किन भनें रोम अनाजको आयोतको लागि मिस्रमा अधिक निर्भर थियो, रोमवासिहरुले मिस्रको राजनैतिक हालातहरुमा एकदम रूचि ली. निरंतर चल रहे मिस्रको विद्रोहों, महत्वाकांक्षी नेताहरु, र शक्तिशाली सीरियाको विरोधिहरुले यस परिस्थितिको असंतुलित गर्यो जसको परिणामस्वरुप रोम, यस देशको आफ्नो साम्राज्यको एक प्रांत बनाउनको लागि सेनाहरु पठाए पछि विवश भयो।[६०]
रोमन प्रभुत्व [सम्पादन गर्ने]
अकटियमको लडाईमा ओक्टेवियन (त्यस पछि सम्राट औगस्टस)को द्धारा मार्क एंटनी र टोलेमिक महारानी क्लियोपेट्रा VIIको हार पछि, मिस्र 30 ई.पू.मा रोमन साम्राज्यको एक प्रांत बन्यो. रोमनवासी, मिस्र देखि आन वाला अनाजमा एकदम निर्भर थिए, र सम्राट द्धारा नियुक्त एक अधिकारीको अधीन रोमन सेनाले विद्रोहियहरुको दमन गर्यो, भारी करोंको वसूलीको सख्ती देखि लागू गर्यो, र डाकुओंको हमलहरुलाई रोकयो जुन उनी समयमा एक कुख्यात समस्या बन्यो थियो।[६१] विदेशी विलासिता वस्तुहरुको रोममा एकदम मांगको कारण, अलेक्सांद्रिया, पूर्वी देशहरु संग होने वाला व्यापारिक मार्गमा जोड भन्दा एक महत्वपूर्ण केन्द्र बन्यो.[६२]
हुनत, मिस्रको प्रति रोमको नजरिया, यूनानिहरुको अपेक्षा अधिक शत्रुतापूर्ण थियो, केही परम्पराहरु,जस्तै परिरक्षित शव प्रक्रिया र पारंपरिक देवताहरुको पूजा चलती रही.[६३] ममी चित्रांकनको कलाको उत्कर्ष भयो, र केही रोमन सम्राटोंले आफुको फैरोओंको रूपमा दिखाया, हुनत उनी हद सम्म हैन, जितना टोलेमिहरुले दिखाया थियो। उनी मिस्रको बाहिर रहथे र मिस्रको शाही औपचारिकताहरुको हैन गर्थे. स्थानीय प्रशासन, रोमन शैलीको बन्यो र देशी मिश्रको लागि बंद गरियो।[६३]
प्रथम शताब्दी ई.को मध्य से, ईसाइयतले अलेक्सांद्रियामा जराहरु जम्मा ली किन भनें यसलाई पनि एक स्वीकार्य पंथको रूपमा देख्यो जाने लगा. तथापि, यो एक विरोधी धर्म थियो जसको रुझान बुतपरस्तीमा धर्मान्तरित मान्छेहरुलाई जीतन तिर थियो र यसले लोकप्रिय धार्मिक परम्पराहरुको चुनौती दियो। यसको परिणामस्वरूप ईसाई धर्ममा धर्मान्तरित मान्छेहरुको उत्पीडन शुरू भयो जुन 303 ई.मा डायोक्लीटियनको महान मार्जनमा परिणत भयो,मा अंततः ईसाई धर्मको सफलता प्राप्त भए.[६४] 391 ई.मा ईसाई सम्राट थियोडोसिअसले एक विधेयक पेश गरे जसले मूर्तिपूजक संस्कारहरुलाई प्रतिबंधित र मन्दिरहरुलाई बन्द गर्यो।[६५] अलेक्सांद्रिया, मूर्तिपूजन-विरोधी महान दंगहरुको केन्द्र बन्यो जहाँ सार्वजनिक र निजी धार्मिक प्रतीकहरुलाई नष्ट गर्यो।[६६] परिणामस्वरूप, मिस्रको मूर्तिपूजक संस्कृतिमा लगातार गिरावट आती गई. जबकि देशी आबादीले आफ्नो भाषा बोल्न जारी रखा, हेअरोग्लिफिक लेखनको पढनेको क्षमता, मिस्रको मन्दिरको पूजारिहरु र पूजारिनोंको भूमिकाको क्षीण होने संग-साथ धीरे-धीरे लुप्त हो गई. आफु मन्दिरहरुलाई कहिले काँही चर्चमा बदल दिइएको या मरुभूमिमा छोड दिइएको.[६७]
सरकार र अर्थव्यवस्था [सम्पादन गर्ने]
प्रशासन र वाणिज्य [सम्पादन गर्ने]
फैरो, देशको निरपेक्ष सम्राट थियो र कम से कम सिद्धान्त रूप मा, देश र उनको संसाधनहरुको पूरा नियन्त्रण उनको हातमामा थियो। राजा, सर्वोच्च सैन्य नायक र सरकारको मुखिया थियो, जुन आफ्नो मामलाहरुको प्रबंधनको लागि अधिकारीहरुको एक नौकरशाहीमा निर्भर थियो। प्रशासनको कार्यभार, राजा पछि दोस्रो स्थानमा कमान संभालने वाला वजीरको अधीन थियो, जुन राजाको प्रतिनिधिको रूपमा काम करता थियो र भूमि सर्वेक्षण, खजाना, निर्माण परियोजनाओं, कानूनी प्रणाली, र अभिलेखागारहरुको समन्वय गर्दथ्यो।[६८] क्षेत्रीय स्तर मा, देशको करीब 42 प्रशासनिक क्षेत्रहरुमा विभाजित भएको थियो जसलाई नोम्स भन्यो जान्थ्यो, जसमा देखि प्रत्येक, एक नोमार्क द्धारा शासित हुन्थ्यो जुन आफ्नो अधिकार क्षेत्रको लागि वजीरको प्रति जवाबदेह थियो। मन्दिर, अर्थव्यवस्थाको आधार थिए। उनी न केवल आराधनाको गृह थिए, बल्कि अनाज भंडार र खजानेको एक प्रणालीको तहत, राष्ट्रको संपदाको एकत्रण र भंडारणको लागि पनि जिम्मेदार थिए, जसलाई ओवरसियरों द्धारा प्रशासित गरिन्थ्यो जुन अनाज र मालको पुनः वितरित गर्थे.[६९]
अधिकांश अर्थव्यवस्था केन्द्रिय रूपले व्यवस्थित थियो र यसलाई कडाई देखि नियन्त्रित गरिन्थ्यो. यद्धपि प्राचीन मिस्रको मान्छेहरुले उत्तरार्ध अवधि सम्म सिक्केको उपयोग गरेको थिएन, उनले एक प्रकारको धन-विनिमय प्रणालीको प्रयोग जरूर गरेको थियो,[७०] जसमा शामिल थिए अनाजको मानक बोरे र डेबेन , करीब ९१ grams (
ERROR {Convert}: Invalid parameters: 1=91 2=(91)*0.001 3= 4= 5= 6= with {u}= n= .
Try using range: {{convert|91|(91)*0.001|...}} to convert a range of numbers.) वजनको एक तांबे या चांदीको बटखरा जुन एक साधारण भाजक थियो।[७१] श्रमिकहरुलाई अनाजको रूपमा भुगतान गरिन्थ्यो; एक साधारण मजदूर प्रति महिना 5½ बोरे अनाज कमा सकता थियो (200 किलो या 400 पाउंड), जबकि एक फोरमैन 7½ बोरे अनाज कमा सकता थियो (250 किलो या 550 पाउंड). मूल्यहरुलाई देश भरको लागि तय भएको थियो र व्यापारको सुविधाजनक बनाउनको लागि यसलाई सूचीमा दर्ज भएको थियो; उदाहरणको लागि एक शर्टको मूल्य पांच तांबे डेबेन थियो, जबकि एक गाइको 140 डेबेन.[७१] अन्नको कारोबार अन्य वस्तुहरुको लागि गरिन सक्छ, निर्धारित मूल्य सूचीको अनुसार.[७१] 5औं शताब्दी ईसा पूर्वको समयमा, सिक्केको मुद्राको मिस्रमा विदेश देखि शुरू गरियो। शुरूआतमा सिक्कहरुलाई असली मुद्राको बजाय, मूल्यी धातुको मानकीकृत टुकडोंको रूपमा प्रयोग गरियो, तर अगली सदियहरुमा अन्तर्राष्ट्रीय व्यापारिहरुले सिक्कोंमा निर्भर हुनु शुरू गर्यो।[७२]
सामाजिक स्थिति [सम्पादन गर्ने]
मिस्रको समाज उच्च रूपले स्तरीकृत थियो, र सामाजिक स्थितिको स्पष्ट रूपले प्रदर्शित गरिन्थ्यो. आबादीको मुख्य हिस्सा किसानहरु देखि निर्मित थियो, तर कृषि उपजमा सीधा राज्य, मन्दिर, या कुलीन परिवारको स्वामित्व हुन्थ्यो जुन भूमिको स्वामी थिए।[७३] किसानहरुलाई श्रम गरेर दिन पर्थ्यो र एक कार्वी प्रणालीमा उनिलाई सिंचाई या निर्माण परियोजनाओंमा काम गर्न आवश्यक थियो।[७४] कलाकारों र कारीगरोंको हैसियत किसानहरु भन्दा अधिक अग्लो थियो, तर उनी पनि राज्यको नियन्त्रणमा थिए, र मन्दिरों देखि जुडी दोकानहरुमा काम गर्थे र उनिलाई राज्यको खजाने देखि सीधा भुगतान गरिन्थ्यो. प्राचीन मिस्रमा लेखकहरु र अधिकारीहरुको तबकेको उच्च वर्गको मानिन्थ्यो, जसलाई सनको प्रक्षालित वस्त्र, जुन उनको दर्जेको प्रतीकको रूपमा कार्य गर्थे, पहननेको सन्दर्भमा तथाकथित "सफेद किल्ट वर्ग"को भन्यो जान्थ्यो.[७५] उच्च वर्गले कला र साहित्यमा आफ्नो सामाजिक स्थितिको प्रमुखता देखि प्रदर्शित गर्यो। कुलीन वर्गको तल स्थान थियो पूजारिहरु , चिकित्सकहरु, र इंजीनियरहरुको जसलाई आफ्नो क्षेत्रमा विशेष प्रशिक्षण प्राप्त थियो। प्राचीन मिस्रमा गुलामीको वजूद थियो, तर यसको हदों र यसको प्रसार सीमाको बारेमा जानकारी स्पष्ट छैन।[७६]
प्राचीन मिस्र मा, गुलामहरुलाई छोडएर सबै वर्गहरुको मान्छेहरु सहित, पुरुषहरु र महिलाहरुलाई कानूनको समक्ष अनिवार्य रूपले एक नजरले देख्यो जान्थ्यो, र यहाँ सम्म कि एक क्षुद्र किसानको पनि शिकायत निवारणको लागि वजीर र उनको अदालतमा याचिका दायर गर्नको हक प्राप्त थियो।[७७] पुरुषहरु र महिलाहरु, दुवैको सम्पत्ति राख्न र बेचन, अनुबंध गर्न, विवाह र छोडपत्र गर्न, उत्तराधिकार प्राप्त गर्न र अदालतमा कानूनी विवादहरुको मुद्दा लडनको अधिकार प्राप्त थियो। विवाहित जोडे संयुक्त रूपले सम्पत्ति रख सकते थिए र आफुको छोडपत्रले सुरक्षित राख्नको लागि विवाहको एक अनुबंधमा सहमत हो सकते थिए, जसमा विवाह समाप्त होनेको स्थितिमा आफ्नो पत्नी र बच्चाहरुको प्रति पतिको वित्तीय दायित्व निर्धारित हुन्थे. आफ्नो समकक्ष प्राचीन ग्रीस, रोम र दुनियाको अपेक्षाकृत अधिक आधुनिक स्थानहरुको तुलनामा भी, प्राचीन मिस्रको महिलाहरुको नजिकै व्यक्तिगत पसंद र उपलब्धिको अवसरोंको एक विस्तृत श्रृंखला थियो। यहाँ सम्म कि हत्शेपसट र क्लियोपेट्रा जस्तो महिलाहरु, फैरो पनि बनीं, जबकि अन्यले अमुनको देव पत्निहरुको रूपमा शक्तिको प्रयोग गर्यो। यिनी स्वतन्त्रताओंको बावजूद, प्राचीन मिस्रको महिलाहरुले प्रशासनमा आधिकारिक भूमिकाहरुमा हिस्सा हैन लिया, बल्कि मन्दिरहरुमा नै गौण भूमिकाहरुमा आफ्नो सेवाहरु दीं, र पुरुषहरुको समान उनको शिक्षित होनेको संभावना थिएन।[७७]
कानूनी प्रणाली [सम्पादन गर्ने]
आधिकारिक तरिकामा कानूनी प्रणालीको मुखिया फैरो थियो, जुन कानूनको लागू गर्न, न्याय प्रदान गर्न, र कानून र व्यवस्था बनाए राख्नको लागि जिम्मेदार थियो, एक अवधारणा जसलाई प्राचीन मिस्रको मान्छे मातको रूपमा उद्धृत गर्थे.[६८] हुनत प्राचीन मिस्रको कुनै कानूनी संहिता मौजूद छैन, अदालतको दस्तावेजों देखि थाहा हुन्छ कि, मिस्रको कानून सही र गलत नजरिए वाला एक व्यावहारिक ज्ञानमा आधारित थियो जुन समझौते सम्म पुगन र विवाद हल गरे पछि बल दिन्थ्यो र ना कि कडाई देखि विधिहरुको एक जटिल सेटको अनुपालन गरे पछि.[७७] नवीन साम्राज्यमा केनबेटको रूपमा विख्यात बुजुर्गोंको स्थानीय परिषदें, साना दावों र लघु विवादों वाला अदालती मामलाहरुमा फैसलेको लागि जिम्मेदार होती थीं.[६८] हत्या, विशाल भूमि लेन-देन, र कात्रो डकैती वाला अधिक गंभीर मामलाहरुलाई ग्रेट केनबेटको सुपुर्द गरिन्थ्यो जसको अध्यक्षता वजीर या फैरो गर्दथ्यो। अभियोगी र बचाव पक्षको आफुको उपस्थित गर्न अपेक्षित थियो र उनिलाई एक शपथ लिनको आवश्यकता होती थियो कि उनले जुन पनि भन्एको छ सच भन्एको छ । केही मामलाहरुमा राज्य, वकील र न्यायाधीश, दुवैको भूमिका निभाएरता थियो, र एक आरोपी देखि बयान प्राप्त गर्न र कुनै पनि सह-साजिशकर्ताको नाम उगलवानेको लागि यातना स्वरूप उसलाई मार सकता थियो। चाहे आरोप तुच्छ हुन् या गंभीर, अदालतको लेखक शिकायत, गवाही, र मामलाको फैसलेको भविष्यमा संदर्भको लागि लिख लिथे.[७८]
अपराधको गंभीरताको आधारमा साना अपराधहरुलाई लागि सजायमा शामिल थियो जरिवाना, मार, चेहरेको विकृति, या निर्वासन. हत्या र कात्रो डकैती जस्तै गंभीर अपराधोंको सजायको तरिकामा प्राणदण्ड दिए जान्थ्यो जसलाई शिरच्छेदन, पानीमा डुबाकर, या सूलीमा लटका गरेर निष्पादित गरिन्थ्यो. सजायको अपराधीको परिवार सम्म बढाया जा सकता थियो।[६८] नवीन साम्राज्यमा शुरू होते हुए, औरेकलले कानूनी व्यवस्थामा एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाए, जहाँ उनले दीवानी र फौजदारी, दुवै मामलाहरुमा न्याय प्रदान गर्यो। यस प्रक्रिया मा, देवताले एक मुद्देको सही या गलतको सम्बन्धमा "हां" या "नहीं" प्रश्न पूछा जान्थ्यो. धेरै पूजारिहरु द्धारा निष्पादित यस प्रक्रियामा देवता दुवैमा भन्दा एकको चुनाव गर्दै, अगाडी या पछि हटते हुए, या पेपिरुसको टुक्रा या ओस्ट्रासनमा लिखे कुनै एक उत्तर तिर इशारा गर्दै निर्णय प्रदान गर्थे.[७९]
कृषि [सम्पादन गर्ने]
अनुकूल भौगोलिक विशेषताहरुको एक संयोजनले प्राचीन मिस्रको संस्कृतिको सफलतामा योगदान दिए, जसमा सबै भन्दा महत्वपूर्ण छ नीलो नदीको वार्षिक जलप्लावनको परिणामस्वरूप समृद्ध उपजाऊ माटो. यस प्रकार, प्राचीन मिस्रको मान्छे धेरै अधिक खाद्धान्न उत्पादित गर्नमा सक्षम रहे, जसको कारण जनसंख्याले समय र संसाधनहरुलाई सांस्कृतिक, प्राविधीक, र कलात्मक गतिविधिहरुको लागि अधिक समर्पित गर्यो। प्राचीन मिस्रमा भूमि प्रबंधन महत्वपूर्ण थियो किन भनें करहरुको निर्धारण एक व्यक्तिको स्वामित्वमा आन वाली जमीनको आधारमा हुन्थ्यो.[८०]
मिस्रमा खेती, नीलो नदीको चक्रमा निर्भर थियो। मिश्रले तीन जलवायुको पहिचान गर्यो: आखेट (बाढ), पेरेट (रोपण), र शेमु (कटाई). बाढिको मौसम जून देखि सितंबर सम्म चलता थियो, जुन नदीको तटमा खनिज देखि समृद्ध एक परत जम्मा गरेर दिन्थ्यो जुन खेतिहरुको लागि आदर्श थियो। बाढिको जलको कम होने पछि, उपजको मौसम अक्टोबरले फरवरी सम्म चलता थियो। किसान खेतहरुमा जोताइ करते र बिउ हालथे, जसलाई नालों र नहरों देखि सिंचित गरिन्थ्यो. मिस्रमा वर्षा कम हुन्थ्यो, यसैले किसान आफ्नो खेतिहरुको सिंचाईको लागि नीलो नदीमा आश्रित रहथे.[८१] मार्च देखि मई सम्म, किसान आफ्नो खेतिहरुलाई काटनको लागि हंसियाको उपयोग गर्थे, जसलाई फेरि अनाज देखि सींके अलग गर्नको लागि एक सांट देखि पीटा जान्थ्यो. पछोरने देखि भूसा अनाज देखि अलग हुन्थ्यो, र फेरि उनी अनाजको आटेमा पीस लिया जान्थ्यो, बीयर बनाउनको लागि किण्वन गरिन्थ्यो, या त्यस पछि उपयोगको लागि भंडारित गरिन्थ्यो.[८२]
प्राचीन मिस्रवासी एमार र जौ तथा धेरै अन्य अनाजोंको खेती गर्थे, जसमा भन्दा सबैको उपयोग दुई मुख्य भोजन, रोटी र बियर बनाउनको लागि गरिन्थ्यो.[८३] सनको बिरुवाहरु लाइ, जसलाई फूलन भन्दा पहिले नै उखालयो जान्थ्यो, उनको तनोंको तंतुहरुको लागि उगाया जान्थ्यो. यिनी तंतुहरुको यिनको लंबाईमा विभाजित गरिन्थ्यो र धागेमा निर्मित गरिन्थ्यो जसको प्रयोग सनको चादरें बुनने र कपडे बनाउनमा गरिन्थ्यो. नीलो नदीको किनारा उगाए जाने वाला पेपिरसको प्रयोग कागज बनाउनको लागि गरिन्थ्यो. सब्जिहरु र फलहरुलाई उद्धान भूखंडहरुमा उपजाया जान्थ्यो, जुन बस्तिहरुको नजदीक र अग्लो जमीनमा हुन्थ्यो र यसको सिंचाई हातमा देखि हुन्थ्यो. सब्जिहरुमा लीक, लहसुन, खरबूजे, स्क्वैश, दाल, सलाद पत्ता, र अन्य खेतिहरु शामिल थियो, यसको वाहेक अङ्गूरको खेती होती थियो जसबाट रक्सी बनाए जाती थियो।[८४]
पशु [सम्पादन गर्ने]
मिश्रवासियहरुको मानन थियो कि मनुष्हरु र पशुहरुको बीच एक सन्तुलित सम्बन्ध, लौकिक व्यवस्थाको एक अनिवार्य तत्व हो, यसैले मनुष्हरु , प्राणिहरु र बिरुवाहरुलाई एक एकल पिंडको सदस्यको रूपमा मानिन्थ्यो.[८५] यसैले पालतू र जंगली, दुवै प्रकारको पशु, अध्यात्म, साहचर्य र प्राचीन मिस्रको निर्वाहको एक महत्वपूर्ण श्रोत थिए। मवेशी सबै भन्दा महत्वपूर्ण पशुधन थे; नियमित गणना संग प्रशासन, पशुहरुमा गरेर एकत्र करता थियो, एक झुंडको आकारले उनको स्वामित्व राख्न वाला रियासत या मन्दिरको प्रतिष्ठा र महत्व प्रतिबिंबित हुन्थ्यो. पशुहरुको वाहेक प्राचीन मिस्रवासी, भेड, बकरी, र सुँगुर पालते थिए। पोल्ट्री, जस्तै बतख, हंस र कबूतरहरुलाई जालमा पकडा जान्थ्यो र खेतहरुमा पाला जान्थ्यो, जहाँ उनिलाई मोटा गर्नको लागि जबरदस्ती आटा खिलाया जान्थ्यो.[८६] नीलो नदीले मछलीको भरपूर श्रोत प्रदान गर्यो। मधुमक्खियहरुलाइ, कम से कम, प्राचीन साम्राज्य देखि पाला जाता रहेको छ , र उनसे शहद र मोम, दुवै प्राप्त हुन्थ्यो.[८७]
प्राचीन मिस्रवासी, बोझा ढोने वाला जनावरहरुको रूपमा गधा र बैलहरुको प्रयोग गर्थे, र उनसे खेतहरुमा जोताइ र माटोमा बीजारोपण करवाया जान्थ्यो. मोटे बैलको बलि चढाना पनि भेंट पूजाको एक केन्द्रिय भाग भन गर्दथ्यो.[८६] घोडहरुको प्रयोग दोस्रो मध्यवर्ती कालमा हिक्सोस द्धारा शुरू गरियो र हुनत ऊंटको नवीन साम्राज्य देखि नै चिनिन्थ्यो, उनिलाई उत्तरार्ध काल सम्म बोझा ढोने वाला पशुको रूपमा उपयोग गरेन गया. यस्तो पनि सबूत छन् जुन बताछन कि उत्तरार्ध कालमा हात्तीहरुको केही समयको लागि उपयोग गरिन्थ्यो, तर मुख्य रूपले चराईको जमीनको कमीको कारण उनिलाई छोड दिइएको.[८६] कुकुर, बिल्ली र बंदर साधारण पालतू पशु थिए, जबकि अफ्रीकाको अंदरूनी क्षेत्रहरु देखि आयोतित विदेशी जनावर, जस्तै सिंह राजाको लागि आरक्षित थिए। हेरोडोटसले भन्एको छ कि मिश्रवासी नै यस्तो मान्छे थिए जुन आफ्नो पशुहरुलाई आफ्नो घरहरुमा आफ्नो साथ राखथे.[८५] पूर्व-राजवंशीय र उत्तरार्ध कालको समयमा, देवताहरुको पूजा उनको पशु रूपमा एकदम लोकप्रिय थियो, जस्तै बिल्ली देवी बस्तेत र इबिस देवता ठोथ, र यिनी जनावरहरुलाई पूजामा बलिको प्रयोजनको लागि खेतहरुमा ठूलो संख्यामा पाला जान्थ्यो.[८८]
प्राकृतिक संसाधन [सम्पादन गर्ने]
मिस्र, अग्ला र सजावटी पत्थरों, तांबा र सीसा अयस्क, सुन, र मूल्यी पत्थरोंको मामलामा समृद्ध छ। यिनी प्राकृतिक संसाधनहरुले प्राचीन मिस्रवासियहरुलाई स्मारकों, प्रतिमा उत्कीर्णन, उपकरण बनान, र फैशन गहनेको निर्माणको अनुमति दी.[८९] शवलेपन गर्न वालाहरु ममिक्रियाको लागि वादी नत्रुन देखि नुनको प्रयोग गर्थे जुन प्लास्टर बनाउनमा आवश्यक जिप्सम पनि प्रदान गर्दथ्यो।[९०] अयस्क वाला पत्थरको निर्माण दूर, दुर्गम पूर्वी मरुभूमि र सिनाईमा घाटीमा पाए गए, वहां उपलब्ध प्राकृतिक संसाधनहरुलाई प्राप्त गर्नको लागि विशाल, राज्य नियन्त्रित अभियानको आवश्यकता थियो। नूबियामा व्यापक स्वर्ण खदानें थिए र सबै भन्दा प्रारम्भिक ज्ञात नक्शहरुमा भन्दा एक यस क्षेत्रमा एक सोनेको खानको छ। वादी हम्मामत ग्रेनाइट, ग्रेवैक र सोनेको एक प्रमुख श्रोत थियो। चकमक पत्थर पहिलो एकत्रित र उपकरण बनाउनको लागि प्रयुक्त खनिज थियो, र चकमक पत्थरको हस्त कुल्हाडी, नीलो नदी घाटीमा बस्तीको सबै भन्दा प्रारम्भिक सबूत छन्। ब्लेड बनाउन र मध्यम कठोरता र टिकाऊ वाला तीर बनाउनको लागि खनिजको पिंड भन्दा ठूलो ध्यान देखि पपडी निकाली जाती थियो, हुनत यस प्रयोजनको लागि तांबेको प्रयोग पहिले नै अपनाए गयसकोको थियो।[९१]
निवल भार, साहुल, र सानो मूर्तिहरु बनाउनको लागि गेबल रोसासमा सीसा अयस्क गलेनामा काम गर्यो। प्राचीन मिस्रमा उपकरण बनाउनको लागि तांबा सबै भन्दा महत्वपूर्ण धातु थियो र सिनाई देखि खनन गरिएको(थियो) मैलाकाइट अयस्क देखि बनी भट्टियहरुमा यसलाई पिघलाया जान्थ्यो.[९२] जलोढ जमावमा तलछट देखि डलीको धोकर, श्रमिक सुन एकत्रित गर्थे या यसले अधिक परिश्रम वाली पद्धतिको तहत सुन युक्त क्वार्टजाइटको पीसकर र धोकर प्राप्त गर्थे. माथिल्लो मिस्रमा पाए गए फलाम भण्डारको प्रयोग उत्तरार्ध कालमा गरियो।[९३] मिस्रमा उच्च गुणवत्ता वाला अग्ला पत्थर प्रचुर मात्रामा थे; प्राचीन मिस्र वासी नीलो नदी घाटी देखि चूना पत्थर खोदकर ल्याउथे, आसवान देखि ग्रेनाइट, र पूर्वी मरुभूमिको घाटिहरु संग बेसाल्ट र बलुआ पत्थर. पोरफिरी ग्रेवैक, ऐलबैस्टर र स्फटिक जस्तै सजावटी पत्थरोंको भण्डार पूर्वी मरुभूमिमा भरे थिए र यिनलाई प्रथम राजवंश भन्दा पहिले नै एकत्र भएको थियो। टोलेमिक र रोमन काल मा, खनिकोंले वादी सिकैतमा नीलम र वादी एल-हुदीमा जंबुमणिको भंडारोंको खुदाई गरे।[९४]
व्यापार [सम्पादन गर्ने]
प्राचीन मिश्रवासी मिस्रमा ना पाए जाने वाला दुर्लभ, विदेशी वस्तुहरुलाई प्राप्त गर्नको लागि आफ्नो विदेशी छिमेकीहरु संग व्यापार गर्थे. पूर्व-राजवंशीय काल मा, स्वर्ण र इत्र प्राप्त गर्नको लागि उनले नूबिया संग व्यापार स्थापित गर्यो। उनले फिलीस्तीनसँग पनि व्यापारको स्थापना गर्यो, जसको सबूत प्रथम राजवंशीय फैरोको कात्रोमा पाए गए फिलीस्तीनी शैलीको तेलको कटोरे देखि भेटिन्छ।[९५] दक्षिणी कनानमा तैनात मिस्रको एक कलोनीको काल प्रथम राजवंश देखि थोडा पहिलेको छ।[९६] नारमेरमा कनानमा निर्मित माटोको बर्तन छन् र जसलाई फिर्ता मिस्रको निर्यात गरियो।[९७]
द्धितीय राजवंश सम्म, बिब्लोस संग व्यापारले प्राचीन मिस्रको उच्च गुणवत्ता वाली काठको एक महत्वपूर्ण श्रोत प्रदान गरे जुन मिस्रमा हैन पाए जाती थियो। पांचवें राजवंशमा पंट संग होने वाला व्यापारले मिश्रको स्वर्ण, खुशबूदार रेजिन, आबनूस, हात्तीदांत र जंगली जनावर प्राप्त भएका जस्तै बंदर र बबून.[९८] टिनको आवश्यक मात्रा र तांबेको आपूर्तिको लागि मिश्र, अनातोलियामा आश्रित थियो, किन भनें दुवै धातुहरु पीतलको निर्माणको लागि आवश्यक थीं. प्राचीन मिश्रवासी नीले पत्थर लापिस लजुली बेशमूल्यी मानथे, जसलाई उनिलाई सुदूर अफगानिस्तान देखि आयोत गर्न पर्थ्यो. मिस्रको भूमध्य क्षेत्रको व्यापार भागीदारहरुमा ग्रीस र क्रेट पनि थिए जुन अन्य वस्तुहरु संग जैतूनको तेलको आपूर्ति गर्थे.[९९] आफ्नो विलासिता वस्तुहरुको आयोत र कच्चे मालको बदले मिश्र, कांच र पत्थरको वस्तुहरु र अन्य तैयार मालको वाहेक मुख्य रूप अनाज, सुन, सनको कपडे, र पेपिरसको निर्यात गर्दथ्यो।[१००]
भाषा [सम्पादन गर्ने]
ऐतिहासिक विकास [सम्पादन गर्ने]
| r n kmt 'Egyptian language' in hieroglyphs |
||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
|
मिस्रको भाषा उत्तरी अफ्रीकी-एशियाई भाषा हो जसको बर्बर र सामी भाषाहरु देखि निकटको सम्बन्ध हो।[१०१] कुनै पनि भाषाको तुलनामा यसको सबै भन्दा लामो इतिहास हो, जसलाई करीब 3200 ईसा पूर्व देखि मध्य युग सम्म लेखाइयो र शेष, संवाद भाषाको रूपमा एकदम पछि सम्म बनी रह्यो. प्राचीन मिस्रको विभिन्न चरण छन्, प्राचीन मिस्र, मध्य मिस्र (शास्त्रीय मिस्र), परवर्ती मिस्र, बोलचालको भाषा र कप्टिक.[१०२] मिस्रको लेखन, कप्टिक भन्दा पहिले बोलीको अंतरको हैन दिखाता छ, तर यो शायद मेम्फिसको आस-पास र पछिको थेब्समा क्षेत्रीय बोलियहरुमा बोलाइयो.[१०३]
प्राचीन मिस्रको भाषा एक संश्लिष्ट भाषा थियो, तर यो त्यस पछि विश्लेषणात्मक बन्यो. परवर्ती मिस्रमा विकसित पूर्वप्रत्यय निश्चयवाचक र अनिश्चयवाचक उपपद, पुराना विभक्तिप्रधान प्रत्ययको प्रतिस्थापित गर्छन। पुरानो शब्द-क्रम, क्रिया-कर्ता-कर्म देखि परिवर्तित भएर कर्ता-क्रिया-कर्म बन्यो छ।[१०४] मिस्रको चित्रलिपि, याजकीय र बोलचालको लिपियहरुलाई अंततः अधिक ध्वन्यात्मक कप्टिक वर्णमाला द्धारा प्रतिस्थापित गरियो। कप्टिकको प्रयोग आज पनि मिस्रको रूढिवादी चर्चमा उपासना पद्धतिहरुमा हुन्छ, र यसको निशान आधुनिक मिस्रको अरबी भाषामा पाइन्छन्।[१०५]
ध्वनि र व्याकरण [सम्पादन गर्ने]
प्राचीन मिस्रमा अन्य अफ्रीकी-एशियाई भाषाहरुको समान नै 25 व्यंजन छन्। यिनीहरुमा शामिल छन् ग्रसनी र बलाघाती व्यंजन, सघोष र अघोष विराम, अघोष संघर्षी र सघोष र अघोष स्पर्श-संघर्षी. यसमा तीन लामो र तीन साना स्वर छन्, जुन परवर्ती मिस्रमा लगभग नौ सम्म विस्तृत भए।[१०६] मिस्र भाषाको मूल शब्द, सामी र बर्बरको समान ही, व्यंजन र अर्ध-व्यंजनको त्रिवर्णी या द्विवर्णी धातु हो। शब्द रचनाको लागि प्रत्यय जोडे जान्छन्। क्रिया रूप पुरुष]] देखि मेल खाछन। उदाहरणको लागि, त्रिव्यंजनिक ढांचा S-Ḏ-M शब्द 'सुन'को अर्थगत सार है; उनको मूल क्रियारूप छ sḏm=f 'त्यो सुनता है'. यदि कर्ता संज्ञा छ, त क्रिया संग प्रत्ययको जोडिदैन:[१०७]sḏm ḥmt 'त्यो महिला सुनती है'.
विशेषणको संज्ञा भन्दा एक प्रक्रियाको माध्यमले प्राप्त गरिन्छ जसलाई मिश्र विशेषज्ञ अरबी संग यसको समानताको कारण निस्बेशन भन्छन्ं।[१०८] क्रियात्मक र विशेषणात्मक वाक्यमा शब्दको क्रम विधेय-कर्ता हुन्छ, र संज्ञात्मक र क्रिया-विशेषणात्मक वाक्यमा कर्ता-विधेय हुन्छ।[१०९] यदि वाक्य लम्बा छ त कर्ताको वाक्यको प्रारंभमाले जाया जान सक्छ, जसपछि पुनर्गृहीत सर्वनाम आउछ।[११०] क्रिया र संज्ञाको निपात n देखि नकार दिइन्छ, तर nnको प्रयोग क्रिया-विशेषण र विशेषणात्मक वाक्यहरुलाई लागि गरिन्छ। बलाघात अन्तिम या उपान्त्य अक्षरमा पर्दछ, जुन खुला (CV) हुन सक्छ या बंद (CVC).[१११]
लेखन [सम्पादन गर्ने]
चित्रलिपि लेखनको काल करीब 3200 ई.पू.को छ, र यो करीब 500 प्रतीकहरु देखि बनेको छ । चित्रलिपि, एक शब्द, एक ध्वनि या एक मूक निर्धारकको प्रतिनिधित्व गर्न सक्छ; र एक नै प्रतीक भिन्न संदर्भहरुमा भिन्न कार्य गर्न सक्छ। चित्रलिपि एक औपचारिक लिपि थियो, जसको प्रयोग पत्थरको स्मारकों र कात्रोहरुमा गरिन्थ्यो, जुन कलाको व्यक्तिगत कार्यको समान विस्तृत हो सकता थियो। दैनन्दिन लेखनको लागि, लेखकहरुले लेखनको एक घसीट रूपको इस्तमाल गरे जसलाई याजकीय भनिन्छ, जुन द्रुत र सजिलो थियो। जबकि औपचारिक चित्रलिपिको कुनै पनि दिशामा पंक्ति या कलममा पढा जान सक्छ (हुनत साधारण तरिकामा दाहरु भन्दा बायाँ ओर लि खाउछ), याजकीयको साधारण तरिकामा क्षैतिज पंक्तिहरु मा, संधै दाहरु भन्दा बायाँ ओर लेखयो जान्थ्यो. लेखनको एक नया रूप, बोलचालको भाषा, प्रचलित लेखन शैली बन्यो, र औपचारिक चित्रलिपि संग - लेखनको यही रूप थियो जुन रोसेट्टा स्टोनमा ग्रीक पाठसँग रहेको छ ।[स्रोत नखुलेको]
पहिलो शताब्दीको आस-नजिकै, कप्टिक वर्णमालाको बोलचालको भाषाको लिपि संग प्रयोग हुन लगा. कप्टिक एक संशोधित ग्रीक वर्णमाला छ जसमा केही बोलचालको भाषाको प्रतीकहरुलाई शामिल गरिएको छ।[११३] हुनत औपचारिक चित्रलिपिको प्रयोग समारोही भूमिकामा चौथी शताब्दी सम्म होता रहेको छ , जसको अन्त सम्म सिर्फ चंद पूजारी यसलाई पढ सकते थिए। जब पारंपरिक धार्मिक प्रतिष्ठानहरुलाई भंग गरियो त चित्रलिपि लेखनको ज्ञान ज्यादातर खो गया. यिनलाई समझनेको प्रयास बाईजान्टिन[११४] र मिस्र[११५] मा इस्लामी काल सम्म होि रहे,मा सिर्फ 1822 मा, रोसेट्टा पत्थरको खोज र थमस यंग र जीन फ्रेक्वोइस चंपोलियनको वर्षको अनुसंधान पछि चित्रलिपिको लगभग पुरा तरिकाले समझा जा सका.[११६]
साहित्य [सम्पादन गर्ने]
लेखन, पहिलो पल्ट शाही मकबरहरुमा पाए गए मदहरुलाई लागि लेबल र टैगमा राजशाही देखि सम्बंधित रूपमा पायाइयो. यो मुख्य रूपले लेखकहरुको कार्य थियो, जुन पर आंख संस्था या हाउस अफ लाइफ भन्दा बाहिर कार्य गर्थे. पछि वालाहरुमा शामिल थिए कार्यालय, पुस्तकालय (हाउस अफ बुक्स भन्यो जान्थ्यो), प्रयोगशालाहरु र वेधशालाएं.[११७] प्राचीन मिस्रको साहित्यको सर्वाधिक ज्ञात खंड, जस्तै पिरामिड र ताबूत ग्रंथ, शास्त्रीय मिस्र भाषामा लेखियो छन्, जुन 1300 ईसा पूर्व सम्म लेखनको भाषा बनी रह्यो. त्यस पछि मिस्र भाषाको नवीन साम्राज्य पछि देखि बोलाइयो र यो रामेसिद प्रशासनिक दस्तावेजों, प्रणय गीतों र भनेनियहरुमा र साथ नै बोलचालको भाषा र कप्टिक ग्रंथहरुमा प्रस्तुत हुन्छ। यस अवधिको समयमा, लेखनको परम्परा कात्रो आत्मकथामा विकसित हो चुगरेको थियो, जस्तै हर्खुफ र वेनी गरे। सेबायत (निर्देश)को रूपमा जानी जाने वाली शैलीको मशहूर रईसोंको उपदेश र मार्गदर्शनको प्रसारित गर्नको लागि विकसित भएको थियो; इपुवेर पपिरुस, प्राकृतिक आपदा र सामाजिक क्रांतिको वर्णन करती विलापको एक कविता, एक प्रसिद्ध उदाहरण छ।
मध्यकालीन मिस्रमा लेखीएको स्टोरी अफ सिनुहे, मिस्रको साहित्यको शास्त्रीय कृति हुन सक्छ।[११८] त्यहि समयमा लेखाइयो थियो वेस्टकार पेपिरुस, पूजारिहरु द्धारा गरिएको(थियो) चमत्कारों देखि संबंधित भनेनिहरुको एक श्रृंखला, जसलाई खुफुको उनको बेटों द्धारा सुनाया गया.[११९] इंस्ट्रक्शन अफ अमेनेमोपेको निकट-पूर्वी साहित्यको एक उत्कृष्ट कृति मानिन्छ।[१२०] नवीन साम्राज्यको अन्तिम क्षणों मा, लोकप्रिय लेखनको लागि स्थानीय भाषाको प्रयोग अक्सर हुन थाल्यो, जस्तै स्टोरी अफ वेनामुन र इंस्ट्रक्शन अफ एनी. पहिलो वाली कथामा एक सामन्तको कथा छ जुन देवदार किननको लागि लेबनाउन जाते समय बाटोहरुमा लूट लिया जान्छ र फेरि संघर्ष गर्दै मिस्र लौटता छ। करीब 700 ईसा पूर्व से, गल्प भनेनिहरु र निर्देशहरु, जस्तै लोकप्रिय इंस्ट्रक्शन्स अफ औंचशेशोंकी, र साथ नै व्यक्तिगत र व्यावसायिक दस्तावेजहरुलाई बोलचालको भाषाको लिपि र मिस्र भाषाको रूपमा लेखाइयो. ग्रीस-रोम कालको समयमा बोलचालको भाषामा लेखीएको धेरै भनेनियां पूर्वको ऐतिहासिक युगमा आधारित थीं, जब मिस्र एक स्वतन्त्र देश थियो जसमा महान फैरोको शासन भन गर्दथ्यो, जस्तै रामेसेस II.[१२१]
संस्कृति [सम्पादन गर्ने]
दैनिक जीवन [सम्पादन गर्ने]
अधिकांश प्राचीन मिस्रवासी किसान थिए जुन जमीन देखि बंधे भएका थिए. उनको आवास जुन सिर्फ सगे पारिवारिक सदस्यहरुको लागि सीमित थिए माटोको ईंटों देखि निर्मित थिए जुन गर्मीको दिनहरुमा ठंडे बने रहथे. हरेक घरमा खुली छत वाली एक भान्सा हुन्थ्यो, जसमा आटा पीसनेको लागि एक सान र रोटी पकानेको लागि एक सानो अवन हुन्थ्यो.[१२२] दीवारोंमा सेतो रंग लगाया जान्थ्यो र यिनलाई रंगे भएका सनको कपडेको पर्दे देखि ढका जा सकता थियो। फर्शको ईखको चटाई देखि ढका जान्थ्यो, जबकि फर्नीचरमा शामिल थिए काठको स्टूल, फर्श भन्दा अग्लो उठएको बिस्तर, र व्यक्तिगत टेबल.[१२३]
प्राचीन मिस्रवासी स्वच्छता र प्रस्तुतीकरणको अत्यधिक महत्व दिथे. अधिकांश मान्छे नीलो नदीमा स्नान गर्थे र पशु बोसो र चाक देखि निर्मित एक लिएदार साबुनको प्रयोग गर्थे. सफाईको लागि पुरुष आफ्नो पुरा शरीरको हजामत गर्थे र खुशबूदार इत्र र मलहम देखि दुर्गन्धको टाढा र छालाको नरम गरिन्थ्यो.[१२४] कपडे, सेतो रंगमा प्रक्षालित साधारण सनको शीट देखि बने हुन्थे, र उच्च वर्गको पुरुष र महिलाहरु, दुवै विग, गहने, र प्रसाधन सामाग्री धारण गर्थे. बच्चाहरु परिपक्व होने सम्म बिना कपडोंको रहथे, करीब 12 वर्षको उमेर सम्म, र यस उमेरमा पुरुषहरुको खतना गरिन्थ्यो र उनको सिर मुंडा दिए जान्थे. बच्चाहरुको देखभालको जिम्मा मांको हुन्थ्यो, जबकि पिता परिवारको आय प्रदान गर्थे.[१२५]
मुख्य आहारमा शामिल थियो रोटी र बियर, जसको पूरक थिए सब्जिहरु जस्तै प्याज र लहसुन, र फल जस्तै खजूर र अंजीर. दावतको दिन सबै मान्छे रक्सी र मासुको आनंद लिथे, जबकि उच्च वर्ग अधिक नियमित रूपले यसमा शरीक हुन्थ्यो. मछली, मासु, र कुखुरा, नुनीन या सूखी हो सकती थियो, र यसलाई दमपुख्तमा पकाया जा सकता थियो या एक ग्रिलमा भुना जा सकता थियो।[१२६] संगीत र नृत्य उनी मान्छेहरुको लागि लोकप्रिय मनोरंजन थिए जुन उनिलाई खरीद सकते थिए। आरंभिक वाद्धहरुमा शामिल थियो बांसुरी र हार्प, जबकि उपकरण जुन तुरही, ओबोस र पाइपको समान थिए, त्यस पछि विकसित र लोकप्रिय भए। नवीन साम्राज्य मा, मिस्रवासी घंटी, झांझ, डफ, र ड्रम बजान्थे र उनले ल्यूट र वीणाको एशिया देखि आयोतित गर्यो।[१२७] सिस्ट्रम एक खडकता संगीत वाद्धयन्त्र थियो जुन विशेष रूपले धार्मिक समारोहमा महत्वपूर्ण थियो।
प्राचीन मिस्रवासी अवकाशमा खेल र संगीत सहित धेरै गतिविधिहरुको आनंद लिथे. सेनेट, एक बोर्ड गेम, जसमा टुक्रा यादृच्छिक मौकेको बमोजिम चलते थिए, आरंभिक काल देखि विशेष रूपले लोकप्रिय था; एउटा अझै अर्को त्यहि तरिकाको खेल मेहेन थियो, जसको गेम बोर्ड वृत्ताकार थियो। करतब दिखाना र गेंदको खेल बच्चाहरुमा लोकप्रिय थिए, र बेनी हसनमा एक कात्रोमा कुश्तीको पनि प्रलेखित गरिएको छ।[१२८] प्राचीन मिस्रको समाजको धनी सदस्य, शिकार र नौका विहारको पनि आनंद लिथे.
देर एल-मदीनाको श्रमिक गांउको खुदाई देखि सर्वाधिक विस्तारपूर्वक प्रलेखित यस्तो दस्तावेज प्राप्त भएका छन्, जुन लगभग चार सय सालको अवधिमा फैले प्राचीन विश्वको सामुदायिक जीवनको विवरण प्रस्तुत गर्छन। तुलनात्मक रूपले अन्य कुनै यस्तो साइट छैन जसमा संगठन, सामाजिक संपर्क, एक समुदायको काम गर्न र जीवन यापनको स्थितिहरुको यति विस्तार देखि अध्ययन गरे जा सके.[१२९]
वास्तु [सम्पादन गर्ने]
प्राचीन मिस्रको वास्तुकलामा दुनिया भरको केही सबै भन्दा प्रसिद्ध संरचनाहरु शामिल हैं: जस्तै गीजाको महान पिरामिड र थेब्सको मन्दिर. न केवल धार्मिक र सम्झना किये जानेको उद्देश्य देखि निर्माण परियोजनाहरुलाई राज्य द्धारा संगठित र वित्त पोषित गरिन्थ्यो, बल्कि फैरोको शक्तिको पुनर्स्थापित गर्नको लागि पनि गरिन्थ्यो. प्राचीन मिस्रवासी दक्ष निर्माणकर्ता थे; साधारण तर प्रभावी उपकरणहरु र दर्शनीय उपकरणहरुको प्रयोग गरेर, वास्तँकोर ठूलो सटीकता र परिशुद्धता देखि विशाल पत्थरको संरचनाएं बन्यो सकते थिए।[१३०]
मिस्रको अभिजात वर्ग र सामान्य वर्गको मान्छेहरुको घरहरुलू आवास नष्ट हो जाने वाली चीजहरु, जस्तै माटोको इंटों र काठले बनाए जान्थे, जसको अवशेष आज नही बचे. कृषक वर्ग साधारण घरहरुमा रहथे, जबकि विशिष्ट वर्गहरुको महलोंको संरचना व्यापक र भव्य भयो गर्दथ्यो. नवीन साम्राज्यको महलोंको बचे भएका केही अवशेष, जस्तै जुन मालकाटा र अमर्नामा छन्, पर्खाल र जमीनमा भव्य सजावट प्रदर्शित गर्छन, जसमा मनुष्हरु , पंक्षिहरु, जल प्रपातों, देवताहरु र ज्यामितीय आकारहरुको चित्र अंकित छन्।[१३१] महत्वपूर्ण संरचनाहरु,जस्तै मन्दिर र मकबरे, जसको चिरकाल सम्म बने रहनको संभावना थियो, उनिलाई इंटोंको सट्टा पत्थरों देखि निर्मित गरियो। विश्वको पहिलो विशाल मात्राको पत्थरको संरचना, जोसरको मुर्दाघर परिसरको वास्तु तत्त्वमा शामिल छ - पेपिरस र कमल रूपांकनमा चौकी र लिंटेलको समर्थन.
प्राचीन मिस्रको सबै भन्दा आरंभिक संरक्षित मन्दिर, जस्तै जुन गीजामा छन्, एक एकल, बंद हल देखि निर्मित छन्, जसमा कलम द्धारा समर्थित छतको स्लैब छन्। नवीन साम्राज्य मा, वास्तँकोरोंले तोरण, खुला आंगन, र मन्दिर परिसरको अगाडी हिपोशैलीको हल जोडे, यो शैली ग्रीस-रोमन काल सम्म मानक बनी रह्यो.[१३२] प्राचीन साम्राज्यमा सबै भन्दा आरंभिक र लोकप्रिय कात्रो वास्तुकला मस्तबा थियो, जुन भूमिगत दफन कक्षको माथि माटोको ईटा या पत्थर देखि बनी भए एक सपाट-छत वाली आयताकार संरचना थियो। जोसरको स्टेप पिरामिड, एकको माथि एक रखे पत्थरको मस्तबाको एक श्रृंखला हो. पिरामिडको निर्माण प्राचीन र मध्य साम्राज्यको समयमा भएको थियो, तर पछिको शासकहरुले उनिलाई त्यागते भएका अपेक्षाकृत कम सुस्पष्ट चट्टानको काटएर बनाएएको कात्रोको तरजीह दी.[१३३]
कला [सम्पादन गर्ने]
प्राचीन मिस्रवासिहरुले कार्यात्मक प्रयोजनहरुलाई पूरा गर्नको लागि कलाको निर्माण गर्यो। करीब 3500 वर्षले अधिक सम्म, कलाकारोंले प्राचीन साम्राज्यको समयमा विकसित कलात्मक रूपहरु र प्रतिमा विज्ञानको अनुसरण गरे जसमा उनले कट्टर सिद्धांतहरुको पालन गर्यो, जुन विदेशी प्रभाव र आंतरिक परिवर्तनको विरोध गर्दथ्यो।[१३४] यिनी कलात्मक मानकहरु - सरल रेखाओं, आकार, र स्थानिक गहराईको बिना आकृतिहरुको सपाट चित्रणसँग संयुक्त, रंगको सपाट क्षेत्र -ले एक संरचनाको भित्र क्रम र सन्तुलनको भावना पैदा गरे। छविहरु र पाठको कात्रो र मन्दिरको दीवारों, ताबूतों, प्रस्तर-पट्ट र मूर्तिहरुमा पनि ठूलो बारीकी देखि गूंथा गया. उदाहरणको लागि, द नार्मर रंगपट्टिका यस्तो आकृतियां दिखाता छ जसलाई चित्रलिपिको रूपमा पनि पढा जान सक्छ।[१३५] उनी कठोर नियमहरुको कारण जुन यसको उच्च सुन्दरता र प्रतीकात्मक रूपको नियन्त्रित गर्थे, प्राचीन मिस्रको कलाले आफ्नो राजनैतिक र धार्मिक प्रयोजनहरुलाई सटीकता र स्पष्टता संग निष्पादित गर्यो।[१३६]
प्राचीन मिस्रको कारीगरोंले प्रतिमाहरु र बारीक नक्काशियहरुलाई बनाउनको लागि पत्थरको प्रयोग गर्यो, तर उनले काठको प्रयोग एक सस्ते र सजिलै संग तराशे जाने वाला स्थानापन्नको रूपमा गर्यो। पेंटको खनिजों देखि प्राप्त गरिन्थ्यो, जस्तै फलाम अयस्क (लाल र पहेलो गेरू), तांबा अयस्क (नीला र हरा), काजल या काठको कोयला (काला), र चूना पत्थर (सफेद). पेंटको एक बंधकको रूपमा अरबी गोंद संग मिलाया जा सकता थियो र केकको लागि दबाया जा सकता थियो, जसलाई आवश्यकता पर्ए पछि पानी देखि सिक्त गरे जा सकता थियो।[१३७] फैरोओंले नक्काशियहरुको प्रयोग लडाईमा मिली जीत, शाही फरमान, र धार्मिक दृश्यहरुलाई दर्ज गर्नको लागि गर्यो। साधारण नागरिकोंको पहुंच अंत्येष्टि कलाको नमूनों सम्म थियो, जस्तै शब्ती प्रतिमाहरु र मृतकहरुको पुस्तकहरु, जुन उनिलाई विश्वास थियो मृत्यु पछि उनको रक्षा गरुन्ंगी.[१३८] मध्य साम्राज्यको समयमा, कात्रोमा जोडियो रोजमर्राको जिंदगी देखि चित्रहरुलाई उकेरते काठ या माटोको मडल, लोकप्रिय भए। मृत्यु-पश्चातको गतिविधिहरुको नकल गर्नको कोशिश मा, यिनी मडलहरुमा मजदूर, मकान, नाउहरु र यहाँ सम्म कि सैन्य संरचनाहरु पनि प्रदर्शितको गई छन्, जुन प्राचीन मिस्रको आदर्श पुनर्जन्मको रेखाचित्रीय प्रस्तुतीकरण छन्।[१३९]
प्राचीन मिस्रको कल्या गर्यो समरूपताको बावजूद, कुनै विशिष्ट समय र स्थानहरुको शैली, कहिले काँही परिवर्तित होते सांस्कृतिक या राजनैतिक नजरिएको प्रतिबिंबित गर्छ। दोस्रो मध्यवर्ती कालमा हिक्सोसको आक्रमण पछि, मिनोन शैलीको भित्तिचित्र अवारिसमा पाए गए छन्।[१४०] कलात्मक स्वरूपहरुमा एक राजनैतिक प्रेरित परिवर्तनको सबै भन्दा स्पष्ट उदाहरण अमर्ना अवधि देखि प्राप्त हुन्छ, जहाँ आकृतियहरुलाई अखेनाटेनको क्रांतिकारी धार्मिक विचारैको अनुरूप ढालनेको लागि समूल रूपले परिवर्तित गरियो।[१४१] अमर्ना कलाको रूपमा जानी जाने वाली यस शैलीको अखेनाटेनको मृत्यु पछि शीघ्र र पुरा तरिकाले मिटा दिइएको र यसको ठाउँ पारंपरिक शैलीले ले ली.[१४२]
धार्मिक विश्वास [सम्पादन गर्ने]
परमात्मा र पुनर्जन्ममा विश्वास, प्राचीन मिस्रको सभ्यताको स्थापना काल देखि नै गहिरो जमे भएका थिए; फैरोको शासन, राजाओंको दैवीय अधिकारहरुमा आधारित थियो। मिस्रको देवालय उनी देवताहरु संग आच्छादित छन् जसको नजिकै अलौकिक शक्तिहरु थिए र जसलाई मदद या संरक्षणको लागि आह्वान गरिन्थ्यो. तथापि, देवताहरुलाई संधै उदारको रूपमा हैन देख्यो जान्थ्यो, र मिस्रवासियहरुको मानन थियो कि उनी देवताहरुलाई प्रसाद र पूजाको द्धारा सन्तुष्ट गर्न पर्छ। पदानुक्रममा नयाँ देवताहरुलाई पदोन्नत किये जानेको कारण, यस देवालयको ढांचा लगातार बदलता रहे, तर पूजारिहरुले विविध र कहिले काँही परस्पर विरोधी उत्पत्ति मिथकों र भनेनियहरुलाई एक सुसंगत प्रणालीमा संगठित गर्नको कुनै प्रयास हैन गर्यो।[१४३] देवत्वको यिनी विभिन्न धारणाहरुको विरोधी हैन मानिन्थ्यो, बल्कि वास्तविकताको विभिन्न पहलुहरुको परतें मानिन्थ्यो.[१४४]
देवताहरुलाई पूजा पन्थ मन्दिरहरुमा गरिन्थ्यो, जसलाई राजाको निमित्त कार्य गरेर रहे पूजारिहरु द्धारा प्रशासित गरिन्थ्यो. मन्दिरको केंद्रमा एक पुण्यस्थानमा पन्थ प्रतिमा हुन्थ्यो. मन्दिर, सार्वजनिक पूजा या मण्डलीको स्थान थिएनन्, र सिर्फ दावत र समारोहको चुनिन्दा दिन, देवताको मूर्ति संग पुण्यस्थानको सार्वजनिक पूजाको लागि मन्दिर भन्दा बाहिर लाया जान्थ्यो. साधारण तरिका मा, भगवानको इलाका, बाहिरको दुनिया देखि कटा भएको थियो र अभिगम, सिर्फ मन्दिरको अधिकारीहरुलाई सुलभ थियो। साधारण नागरिक, आफ्नो घरहरुमा निजी मूर्तिहरुको पूजा गरेर सकते थिए, र अराजक शक्तिहरुको खिलाफ, ताबीज सुरक्षा प्रदान गर्थे.[१४५] नवीन साम्राज्य पछि, एक आध्यात्मिक मध्यस्थको रूपमा फैरोको भूमिकामा बल दिन कम भयो, किन भनें धार्मिक संस्कारहरुको झुकाव, देवताहरुको प्रत्यक्ष पूजा गर्न तिर स्थानांतरित भयो। परिणामस्वरूप, पूजारिहरुले मान्छेहरु सम्म देवताहरुको इच्छाको सीधा सम्प्रेषणको लागि औरेकलको एक प्रणाली विकसित गरे।[१४६]
मिस्रवासियहरुको मानन थियो कि हरेक मान्छे शारीरिक र आध्यात्मिक हिस्सों या पहलुओं देखि बनेको छ । शरीरको वाहेक, प्रत्येक व्यक्तिमा एक šwt (परछाईं), एक ba (व्यक्तित्व या आत्मा), एक ka (प्राण-शक्ति), र एक नाम हुन्छ।[१४७] दिल को, न कि दिमागको विचारै तिर भावनाहरुको स्थान मानिन्थ्यो. मृत्यु पछि, आध्यात्मिक पहलू शरीर देखि मुक्त हो जान्थे र आफ्नो इच्छा देखि घूम सकते थिए, तर एक स्थायी घरको रूपमा उनिलाई शारीरिक अवशेषहरु (या एक मूर्तिको रूपमा एक विकल्प)को आवश्यकता हुन्थ्यो. एक मृतकको अन्तिम लक्ष्य आफ्नो ka र ba देखि फेरि देखि मिलएर "धन्य मृतक" बन जानेको हुन्थ्यो, जुन फेरि एक akh या "एक प्रभावी"को रूपमा जीतयो थियो। यस्तो घटित होनेको लागि, मृतकको एक मुकदमेमा योग्य घोषित हुनु चाहिए, जसमा हृदयको "सत्यको पंख"को बिरुद्ध तोला जान्थ्यो. यदि योग्य सम्झि्यो त मृतक, आध्यात्मिक रूपमा पृथ्वीमा आफ्नो अस्तित्वको जारी रख सकते थिए।[१४८]
दफन प्रथा [सम्पादन गर्ने]
प्राचीन मिस्रवासिहरुले दफनको एक विस्तृत प्रथाको बनाए राख्यो थियो, जुन उनको विश्वासको अनुसार मृत्यु पछि अमरत्वको सुनिश्चित गर्नको लागि आवश्यक थियो। यि प्रथाहरुमा शामिल थियो ममीकरण द्धारा शरीरको परिरक्षण, दफन संस्कारहरुको निष्पादन, र शरीर संग-साथ मृत्यु पछि मृतक द्धारा प्रयोग गरिने वस्तुहरुको प्रवेश.[१३८] प्राचीन साम्राज्य भन्दा पहिले, मरुभूमि गड्ढेमा दफनाए गए शव, स्वाभाविक रूपले शुष्कीकरण द्धारा संरक्षित हुन्थे. बंजर, मरुभूमि परिस्थितिहरु, गरीबहरुको अंत्येष्टिको लागि प्राचीन मिस्रको पुरा इतिहासमा एक वरदान बनी रह्यो, जुन कुलीन वर्गको उपलब्ध व्यापक दफन आयोजनहरुलाई वहन हैन गरेर सकते थिए। धनी मिस्रवासिहरुले आफ्नो मृतकहरुलाई पत्थरको कात्रोहरुमा दफनाना शुरू गरे र परिणामस्वरूप, उनले कृत्रिम ममीकरणको उपयोग गर्यो, जसको तहत आंतरिक अंगहरुको हटाया जान्थ्यो, शरीरको सनमा लपेटयो जान्थ्यो, र उसलाई एक आयताकार सर्कोफैगस पत्थर या काठको ताबूतमा दफन गरिन्थ्यो. केही अंगहरुलाई अलग देखि केनोपिक जारमा संरक्षित गर्न चौथो राजवंशमा शुरू भयो।[१४९]
नवीन साम्राज्य सम्म, प्राचीन मिस्रवासिहरुले ममीकरणको कलाको निखार लिएको थियो; सबैभन्दाराम्रो प्रविधीमा 70 दिन लागथे, जसको तहत आंतरिक अंगहरुलाई हटाया जान्थ्यो, नाकको माध्यमले मस्तिष्कको हटाया जान्थ्यो, र नुनको एक मिश्रण मा, जसलाई नाट्रन भन्थे, शरीरको सुखाया जान्थ्यो. इसपछि शरीरको सनको कपडेमा लपेटयो जान्थ्यो जसको परतोंको बीच सुरक्षा ताबीजको हालयो जान्थ्यो र फेरि उसलाई एक सुसज्जित मानव रूपको ताबूतमा राख्यो जान्थ्यो. उत्तरार्ध कालको ममीको पनि चित्रित कार्टोनेजको ममीको खोलमा राख्यो जान्थ्यो. परिरक्षणको वास्तविक प्रथाहरुको टोलेमिक र रोमन युगको समयमा त्याग दिइएको, र ज्यादा जोर ममीको बाहिरी स्वरूपमा दिए जाने लागयो जसलाई सजाया जान्थ्यो.[१५०]
अमीर मिस्रवासियहरुलाई विलासिताको अधिक वस्तुहरु संग दफनाया जान्थ्यो,मा सबै अंत्येष्टिहरु मा, सामाजिक स्थितिको लिहाज ना गर्दै, मृतकको लागि सामान शामिल हुन्थ्यो. नवीन साम्राज्य शुरू होते हुए, मृतकको पुस्तकहरुको कात्रोमा शामिल गरियो, जससंग शब्ती प्रतिमाहरु होती थिए जो, यस्तो विश्वास थियो कि मृत्यु-पश्चात मृतकको लागि शारीरिक श्रम गर्दथ्हरु .[१५१] यस्तो संस्कार जसमा मृतकको जादुई तरिका देखि पुनः जीवित गरिन्थ्यो, अंत्येष्टिको हिस्सा थिए। दफनाने पछि, जीवित रिश्तेदार, मृतकको निमित्त कहिले काँही कात्रोमा भोजन ल्याउथे र प्रार्थना गर्थे.[१५२]
सेना [सम्पादन गर्ने]
प्राचीन मिस्रको सेना, विदेशी आक्रमणको बिरुद्ध मिस्रको रक्षा गर्न र निकट-पूर्वमा मिस्रको वर्चस्वको बनाए राख्नको लागि जिम्मेदार थियो। सेनाले प्राचीन साम्राज्यको समयमा सिनाईमा खनन अभियानहरुलाई संरक्षित गरे र पहिले र दोस्रो मध्यवर्ती कालको समयमा गृह युद्ध लडा. महत्वपूर्ण व्यापार मार्गोंको किलेबंदी बनाए राख्नको लागि सेना जिम्मेदार थियो, जस्तो कि नूबियाको बाटोहरुमा बुहेन शहरमा पायाइयो. सैन्य ठिकानोंको रूपमा पनि किलहरुको निर्माण गरियो, जस्तै सिलेको किला, जुन लेवांट अभियानहरुको लागि एक सञ्चालन अड्डाको काम गर्दथ्यो। नवीन साम्राज्य मा, एक श्रृंखलामा धेरै फैरोओंले मिस्रको खडी सेनाको उपयोग कुश र लेवांटको केही हिस्सोंमा हमला गर्न र विजय हासिल गर्नको लागि गर्यो।[१५३]
विशिष्ट सैन्य उपकरणहरुमा शामिल थिए धनुष र तीर, भाले, र एक काठको फ्रेममा पशुहरुलाई छालाको खींच गरेर बनाएएको गोल ढाल. नवीन साम्राज्य मा, सेनाले रथको उपयोग शुरू गरे जसलाई पूर्वमा हिक्सोस आक्रमणकारिहरुले शुरू गरेको थियो। पीतलको अपनान पछि शस्त्र र कवचमा सुधार होता रहे: ढालको अब ठोस काठले बनाया जाने लगा, जसमा कांसेको बकल लागयो हुन्थ्यो, तीरको नोकमा कांसा लगाया जान्थ्यो, र एशियाई सैनिकहरु देखि खोपेश अपनाएइयो.[१५४] फैरोको कला र साहित्यमा साधारण तरिकामा सेनाको अगाडी सवार चित्रित गरियो, र यस्तो सबूत मौजूद छं जुन सिद्ध गर्छन कि कम से कम केही फैरो, जस्तै सिक्वेनेनर ताओ II र उनको छोरा, यस्तो गर्थे.[१५५] सैनिकहरुलाई साधारण जनता देखि भर्ती गरिन्थ्यो,मा नवीन साम्राज्यको समयमा, र खासकर त्यस पछि, नूबिया, कुश, र लीबिया देखि भाडेको लडाकुहरुको मिस्रको लागि लडनको लागि लियाइयो.[१५६]
प्रौद्धोगिकी, चिकित्सा, र गणित [सम्पादन गर्ने]
प्रौद्धोगिकी [सम्पादन गर्ने]
प्रौद्धोगिकी मा, चिकित्सा र गणित मा, प्राचीन मिस्रले उत्पादकता र परिष्कारको एक अपेक्षाकृत उच्च स्तरको प्राप्त गर्यो। पारंपरिक अनुभववाद, जस्तो कि एडविन स्मिथ र एबेर्स पपिरी द्धारा प्रमाणित भयो (लगभग 1600 ईसा पूर्व), उनको पहिलो श्रेय मिस्रको जान्छ, र वैज्ञानिक पद्धतिको जराहरु पनि प्राचीन मिस्र देखि प्रसारित भए.[स्रोत नखुलेको] मिस्रवासिहरुले आफ्नो आफुको वर्णमाला र दशमलव प्रणाली विकसित गरे।
चीनी माटो र कांच [सम्पादन गर्ने]
प्राचीन साम्राज्य भन्दा पहिले ही, प्राचीन मिस्रवासिहरुले कांचको समान एक पदार्थ विकसित गरे जसलाई फाएंस भन्छन्ं, जसलाई उनी कृत्रिम अर्द्ध मूल्यी पत्थरको एक प्रकार मानथे. फाएंस, सिलिका, चूना र सोडाको अल्प मात्रा, र एक रंजक, सामान्यतया तांबा देखि बन्यो एक गैर माटोको सेरामिक छ।[१५७] यस पदार्थको प्रयोग मोती, टाईल्स, मूर्तिहरु र सानो सामग्रियां बनाउनको लागि गरिन्थ्यो. फाएंस निर्माण गर्नको लागि धेरै तरीकहरुको प्रयोग गरिन सक्छ, तर साधारण तरिकामा निर्माण प्रक्रियामा एक पेस्टको रूपमा पाउडर सामग्रीको एक माटोको कोरमा प्रयोग गरिन्छ, जसलाई फेरि आगमा जल्याइन्छ। एक संबंधित प्रविधी द्धारा, प्राचीन मिस्रवासी इजिप्शन ब्लू नामको एक वर्णकको उत्पादन गर्थे जसलाई ब्लू फ्रिट पनि भनिन्छ, जसलाई सिलिका, तांबा, चूना, र नैट्रन जस्तै क्षारको मिश्रण (या सिंटरिंग) द्धारा निर्मित गरिन्थ्यो. उत्पादनको पीसा जान सक्छ र एक वर्णकको रूपमा प्रयोग गरिन सक्छ।[१५८]
प्राचीन मिस्रवासी महान कौशलसँग कांच देखि विभिन्न वस्तुहरुलाई ढाल सकते थिए, तर यो स्पष्ट छैन कि उनले यस प्रक्रियाको स्वतन्त्र रूपले विकसित गरेको थियो।[१५९] यो पनि स्पष्ट छैन कि उनले आफ्नो आफुको कच्चे शीशेको निर्मित गरे या केवल पूर्व-निर्मित सिल्लियहरुको आयोत गर्यो, जसलाई उनले त्यस पछि पिघलाया र स्वरूप दिए। तथापि, वस्तुहरु बनाउनमा उनिलाई निश्चित रूपले प्राविधीक विशेषज्ञता हासिल थियो, साथ साथै, तैयार ग्लासको रंगको नियन्त्रित गर्नको लागि संकेत तत्वहरुको जोडनमा पनि कुशल थिए। विविध रंगोंको उत्पादन गरे जा सकता थियो, जसमा शामिल थिए पीला, लाल, हरा, नीला, बैंगनी र सफेद, र शीशेको या त पारदर्शी या अपारदर्शी बनाया जा सकता थियो।[१६०]
औषधि [सम्पादन गर्ने]
प्राचीन मिस्रवासिहरुको चिकित्सा समस्याहरु सीधा उनको वातावरण देखि जनित थीं. नीलो नदीको नजिकै रहन र काम गर्न देखि मलेरिया र कमजोर बनाउन वाला सिस्टोसोमिआसिस परजीवीको हमला भइरहन्थ्यो, जुन जिगर र पेटको नष्ट गरेर दिन्थ्यो। गोहि र दरियाई घोडा जस्तै खतरनाक वन्यजीवहरुको पनि एक साधारण खतरा मंडराता रहता थियो। आजीवन चलने वाली खेती र निर्माण कार्यहरुको दबाव, ढाडको हड्डी र जोडोंमा असर डालता थियो, र निर्माण कार्हरु र युद्ध जनित दर्दनाक चोटें शरीरको घातक नोकसान पहुंचाती थीं. पत्थर देखि पीसे गए आटेको कंकरी र बालुवाले दांतहरुमा खरोंच आती थियो, जसबाट उनी फोडोंको प्रति संवेदनशील हो जान्थे (हुनत अस्थिक्षय दुर्लभ थे).[१६१]
जो धनाढ्य थिए उनको आहारमा शक्गर गर्यो मात्रा अधिक हुन्थ्यो, जुन पेरियोडेंटल रोगको जन्म देती थियो।[१६२] कात्रोको दीवारोंमा चाटुकारितापूर्ण शरीरको चित्रणको बावजूद, उच्च वर्गको धेरै वजनदार ममी देखि जीवनमा अत्यधिक भोजन देखि पर्न वाला प्रभाव साफ दिखता छ।[१६३] वयस्क जीवन प्रत्याशा पुरुषहरुको लागि करीब 35 थियो र महिलाहरुको लागि 30,मा वयस्क उमेर सम्म पुगन मुश्किल थियो किन भनें एक तिहाई आबादी शैशवावस्थामा नै मृत्युको प्राप्त हुन्थ्यो.[१६४]
प्राचीन मिस्रको चिकित्सक आफ्नो उपचार कौशलको लागि प्राचीन निकट-पूर्वमा प्रसिद्ध थिए, र केहि, जस्तै इम्होटेप, आफ्नो मृत्यु पछि पनि लामो समय सम्म प्रसिद्ध रहे.[१६५] हेरोडोटसले टिप्पणीको छ कि मिस्रको चिकित्सकहरुमा विशेषज्ञताको एक उच्च स्तर थियो, जहाँ केही चिकित्सक सिर्फ सिर या पेटको उपचार गर्थे जबकि अन्य आँखाहरुको डक्टर र दन्त चिकित्सक थिए।[१६६] चिकित्सकहरुको प्रशिक्षण पर आंख या "हाउस अफ लाइफ"मा हुन्थ्यो, उल्लेखनीय रूपले जसको मुख्यालय नवीन साम्राज्यमा पर-बस्तेटमा र उत्तरार्ध कालमा अबिडोस र सायसमा थियो। चिकित्सा पापिरी देखि शरीर रचना विज्ञान, चोटों, र व्यावहारिक उपचारको अनुभवजन्य ज्ञान प्रदर्शित हुन्छ।[१६७]
जख्महरुको पट्टी बांधकर उपचार गरिन्थ्यो जसमा कच्चे मासु, सेतो सन, टांके, जाली, पैड, र संक्रमण रोकनको लागि मधुमा लिपटा फाहा प्रयोग गरिन्थ्यो, जबकि दुखाइको कम गर्नको लागि अफीम दिए जान्थ्यो. अच्छे स्वास्थ्यको बढावा दिनको लागि लहसुन र प्याजको नियमित रूपले प्रयोग गरिन्थ्यो र इसको प्रयोगलाई अस्थमा देखि छुटकाराको एक उपाय मानिन्थ्यो. प्राचीन मिस्रको शल्य-चिकित्सक जख्म सिलते थिए, टूटी हड्डिहरुको जोडथे, र रोगग्रस्त अंगको काटथे, तर उनले स्वीकार गरे कि केही चोटें यति गंभीर होती थिए कि उनी रोगीको उनको मरन सम्म केवल आराम पुगयो सकते थिए।[१६८]
जहाज निर्माण [सम्पादन गर्ने]
आरंभिक मिस्रवासियहरुलाई करीब 3000 ईसा पूर्वको आस-पास यो जानकारी थियो कि कसरि काठको पटरहरुलाई एक जहाज पेटा बनाउनको लागि इकट्ठे जोडइन्छ। अमेरिकी पुरातत्व संस्थान[६] ले खबर दी कि ठेगाना लगाए गए अब सम्मको सबै भन्दा पुराना जहाजहरुलाइ, अबिडोसमा खोजहरु गए 14 जहाजको एक समूह, काठको पटरहरुलाई एक साथ सिल गरेर बनायाइयो थियो। न्यूयर्क विश्वविद्धालय[१६९] को इजिप्टोलोजस्ट डेविड ओ'कनर द्वाराको गई यस खोजमा पायाइयो कि गूंथे गए फीतोंको पटरहरुलाई एक साथ जोडे राख्नको लागि प्रयोग गरियो,[६] र पटरोंको बीच भरा पायाइयो नरकट या घास जोडहरुलाई सील गर्नमा मदद गर्दथ्यो।[६] किन भनें सबै जहाजहरुलाई एक साथ र खासेखेमी फैरो[१६९] को मुर्दाघरको नजिकै दफन गरिएको छ, मानिन्छ कि मूल रूपले उनी सबै त्यसैको थिए, तर 14 जहाजहरुमा भन्दा एकको काल 3000 ई.पू.को छ,[१६९] र जहाजसँग दफन गरिएको(थियो) संबद्ध माटोको मर्तबान पनि पूर्वको तारीखको सुझाते छन्।[१६९] 3000 ईसा पूर्वको अवधि वाला जहाज 75 फीट लम्बा है[१६९] र अब यो मानिन्छ कि यो शायद कुनै पहिलेको फैरो देखि संबंधित छ।[१६९] प्रोफेसर ओ'कनरको अनुसार, 5000 साल पुरानो यो जहाज संभवतः अहा फैरोको हो.[१६९]
आरंभिक मिस्रवासी यो पनि जानते थिए कि कसरि काठको गुज्झोंको उपयोग देखि पटरहरुलाई एक साथ बांधा जान सक्छ, र अलकतरेको प्रयोगले सन्धिहरुलाई संदबंद गरिन सक्छ। "खुफु जहाज", एक 43.6-मीटर पोत जसलाई 2500 ई.पू.को आस-पास चौथे राजवंशमा गीजा पिरामिड परिसरमा गीजाको महान पिरामिडको तल एक गड्ढेमा गाड दिए गएको थियो, एक पूर्ण-आकारको जीवित उदाहरण छ, जसले संभवतः सौर बार्कको प्रतीकात्मक कार्य पूरा गरे हो. आरंभिक मिस्रवासी यो पनि जानते थिए कि कसरि यस जहाजको पटरहरुलाई चूल र खांचा सन्धिहरु भन्दा एक साथ बांधा जाए.[६] सजिलै संग नौगम्य नीलो नदीमा चलनेको लागि विशाल नौकाओंको निर्माण गर्नको प्राचीन मिस्रको क्षमताको बावजूद, उनिलाई अच्छे नाभिकको रूपमा हैन जानिन्छ र उनी भूमध्य या रातो सागरमा व्यापक नौकायन या पोत-परिवहनमा संलग्न हैन हुन्थे.
गणित [सम्पादन गर्ने]
गणितीय गणनाको सबै भन्दा आरंभिक अनुप्रमाणित उदाहरण, पूर्व-राजवंशीय नाकाडा अवधिमा भेटिन्छ, र एक पुरा तरिकाले विकसित अंक प्रणालीको दर्शाता छ।[१७०] एक शिक्षित मिस्रवासीको लागि गणितको महत्व नवीन साम्राज्यको एक काल्पनिक पत्र द्धारा परिलक्षित हुन्छ जसमा लेखक, आफ्नो र एक अन्य लेखकको बीच दैनिक गणनाको कार्हरु , जस्तै श्रम, अनाज र भूमिको हिसाब देखि संबंधित एक प्रतियोगिताको प्रस्ताव राखिन्छ।[१७१] रिंद मैथमेटिकल पेपिरस र मस्को मैथमेटिकल पेपिरस यो दर्शाते छन् कि प्राचीन मिस्रवासी, चार बुनियादी गणितीय संक्रियाहरुको गरेर सकते थिए - जोड, घटाव, गुणा, र विभाजन - अपूर्णांकको उपयोग, बक्से र पिरामिडको परिमाणको गणना, र आयतों, त्रिकोण, वृत्त र यहाँ सम्म कि चक्रको तल-क्षेत्रफलको गणना पनि गरेर सकते थिए।[स्रोत नखुलेको] उनी बीजगणित र ज्यामितिको आधारभूत अवधारणाहरुको समझते थिए, र युगपत समीकरणको सरल सेटको हल गरेर सकते थिए।[१७२]
| 2⁄3 in hieroglyphs |
||
|---|---|---|
|
गणितीय संकेतन दशमलव थियो, र दस लाख सम्म दसको प्रत्येक घातको प्रतीकात्मक संकेतमा आधारित थियो। यिनीहरु मध्ये प्रत्येकको इच्छित संख्या सम्म जोडएर पुगनको लागि आवश्यकतानुसार धेरै पल्ट लेखयो जा सकता था; यानी संख्या अस्सी या आठ सयको लेखनको लागि, दस या सयको संकेतलाई क्रमशः आठ पल्ट लेखयो जान्थ्यो.[१७३] किन भनें उनको गणनाको तरिका भन्दा एक भन्दा अधिक गणकको अधिकांश अपूर्णांकको संभाला हैन जा सकता थियो, प्राचीन मिस्रको अपूर्णांकको धेरै अपूर्णांकको जोडको रूपमा लेखयो जाता थियो। उदाहरणको लागि, अपूर्णांक दुई बटा पांच को, एक बटा तीन + एक बटा पन्द्रहको जोडमा हल गरिन्थ्यो; यसलाई मूल्हरुको मानक सूची भन्दा सजिलो गरिन्थ्यो.[१७४] केही आम अपूर्णांक, तथापि, एक विशेष ग्लिफसँग लिखे जान्थे; आजको आधुनिक दुई तिहाईको दाहिनी तर्फ दिखाया जान्थ्यो.[१७५]
प्राचीन मिस्रको गणितज्ञहरुलाई पाईथागोरस प्रमेयको मूल सिद्धांतहरुको समझ थियो, उदाहरणको लागि, एक त्रिकोणमा कर्णको विपरीत एक समकोण हुन्छ जब यसको पक्ष 3-4-5 अनुपातमा हुन्छन्।[१७६] उनी एक वृत्तको क्षेत्र फलको अनुमान, उनको व्यास देखि नौवें भागको घटाकर र परिणामको दुगुना गरेरको लागयो लिथे.
- Area ≈ [(8⁄9)D]2 = (256⁄81)r 2 ≈ 3.16r 2,
πr 2 फार्मूलाको एक तर्कसंगत सन्निकटन.[१७६][१७७]
यह सुनहरा अनुपात पिरामिड सहित, मिस्रको धेरै निर्माणमा परिलक्षित हुन्छ, तर हुन सक्छ यसको प्रयोग, अनुपात र सद्भावको सहज ज्ञानसँग गांठदार रस्सिहरुको प्रयोगको संयोजनको प्राचीन मिस्रको अभ्यासको एक अनपेक्षित परिणाम हो.[१७८]
विरासत [सम्पादन गर्ने]
प्राचीन मिस्रको संस्कृति र स्मारकोंले दुनियामा एक स्थायी विरासत छोड दी छ। उदाहरणको लागि, देवी इसिसको पन्थ रोमन साम्राज्यमा लोकप्रिय भयो, जबकि ओबेलिस्क र अन्य अवशेषहरु लाइ, रोममा फिर्ताले गइयो.[१७९] रोम वासिहरुले मिस्र शैलीमा ढांचे खडे गर्नको लागि मिस्र देखि निर्माण सामाग्री पनि आयोत गरे। आरंभिक इतिहासकारों, जस्तै हेरोडोटस, स्ट्रैबो र डिओडोरस सिकलसले यस देशको अध्ययन गर्यो, जसलाई रहस्यको एक ठाउँको रूपमा देख्यो जाने लगा.[१८०] मध्य युग र पुनर्जागरण कालको समयमा, मिस्रको मूर्तिपूजक संस्कृति का, ईसाई र त्यस पछि इस्लाम धर्मको उदय पछि पतन हुन थाल्यो, तर मध्ययुगीन विद्वानों, जस्तै धुल-नुन अल-मिस्री र अल-मक्रिजीको लेखहरुमा मिस्रको पुरातनताको प्रति रूचि बनी रह्यो.[१८१]
17औं र 18औं शताब्दिहरु मा, यूरोपीय यात्री र पर्यटक, वहां देखि लौटते भएका प्राचीन वस्तुहरु लाए र आफ्नो यात्राको कथा लिखी, जसले सम्पूर्ण यूरोपमा इजिप्टोमेनियाको एक लहरको प्रेरित गर्यो। यस पुनर्नवीनिकृत रूचिले मिस्रमा संग्राहकहरुलाई पठाइयो, जसले धेरै महत्वपूर्ण प्राचीन वस्तुहरुलाई खरीदा, लाया, या प्राप्त गर्यो।[१८२] हुनत, मिस्रमा यूरोपीय औपनिवेशिक व्यवसायले यस देशको ऐतिहासिक विरासतको एक महत्वपूर्ण भागको नष्ट गर्यो, केही विदेशिहरुले अधिक सकारात्मक परिणाम दिए। उदाहरणको लागि, नेपोलियनले इजिप्टोलजीमा पहिलो अध्ययन आयोजित गर्यो, जब उनी मिस्रको प्राकृतिक इतिहासको अध्ययन र प्रलेखनको लागि करीब 150 वैज्ञानिक र कलाकारहरुलाई लाए, जसलाई Description de l'Ėgypteमा प्रकाशित गरियो।[१८३] 19औं सताब्दी मा, मिस्र सरकार र पुरातत्वविदोंले खुदाई मा, सांस्कृतिक सम्मान र एकताको महत्वको मान्यता दियो। द सुप्रीम कौंसिल अफ ऐंटीक्विटीज, अब सबै खुदाईको मंजूरी देती छ र देखरेख गर्छ, जसको उद्देश्य खजाना ढूंढनेको सट्टा जानकारी प्राप्त गर्न छ। परिषद, मिस्रको ऐतिहासिक विरासतको संरक्षणको लागि बनिएका स्मारक र संग्रहेलय पुनर्निर्माण कार्यक्रमहरुको सञ्चालन पनि गर्छ।
यो पनि हेर्नुहोस [सम्पादन गर्ने]
नोट्स [सम्पादन गर्ने]
- ↑ केवल 664 ई.पू.पछि नै तिथिहरु निश्चित छन्। विवरणको लागि मिस्रको कालक्रम हेर्नुहोस. "Chronology"
- ↑ डोडसन (2004) पृ. 46
- ↑ क्लेटन (1994) पृ. 217
- ↑ जेम्स (2005) पृ. 8
- ↑ मनुलियन (1998) पृ. 6-7
- ↑ ६.० ६.१ ६.२ ६.३ ६.४ वार्ड, चेरिल. "World's Oldest Planked Boats", पुरातत्वमा (54 खंड, संख्या 3, मई/जून 2001). अमेरिकी पुरातत्व संस्थान.
- ↑ क्लेटन (1994) पृ. 153
- ↑ जेम्स (2005) पृ. 84
- ↑ श (2002) पृ. 17
- ↑ श (2002) पृ. 17, 67-69
- ↑ Ikram, Salima (1992), Choice Cuts: Meat Production in Ancient Egypt, University of Cambridge, p. 5, ISBN 9789068317459, OCLC 60255819, <http://books.google.com/books?id=1Am88Yc8gRkC&printsec=frontcover#PPA5,M1>. Retrieved on २२ जुलाई २००९ LCCN 1997-140867
- ↑ हायएस (1964) पृ. 220
- ↑ चिलडे , वी.गर्डन (1953), "न्यू लाइट औन द मोस्ट एनसीएंट निअर ईस्ट" (प्राएजेर प्रकाशन)
- ↑ पातै, राफैल (1998), "चिल्ड्रेन अफ नोआ : जुइश सीफेरिंग यिनी एनसीएंट टाइम्स" (प्रिंसटन विश्वविद्धालय प्रेस)
- ↑ बारबरा जी एसटन , जेम्स ए हार्रेल्ल , इयान श(2000). पल टी. निकहोलसन र इयान श संपादक छन्। "स्टोन," यिनी एंशंट इजीप्शियन मेटिरीयल्स एन्ड टेक्नलोजी, क्याम्ब्रिज, 5-77, पृ. 46-47. यो पनि ध्यान रखें: बारबरा जी एसटन (1994). "एनसीएंट इजिप्शियन स्टोन वेसल्स," Studien zur Archäologie und Geschichte Altägyptens 5, हाईडेलबर्ग, पृ. 23-26. (औन लाइन पोस्ट देखिये [१] र [२]
- ↑ "Chronology of the Naqada Period"
- ↑ १७.० १७.१ श (2002) पृ. 61
- ↑ "Faience in different Periods"
- ↑ एलन (2000) पृ. 1
- ↑ रबिन्स (1997) पृ. 32
- ↑ क्लेटन (1994) पृ. 6
- ↑ श (2002) पृ. 78-80
- ↑ क्लेटन (1994) पृ. 12-13
- ↑ श (2002) पृ. 70
- ↑ "Early Dynastic Egypt"
- ↑ जेम्स (2005) पृ. 40
- ↑ श (2002) पृ. 102
- ↑ श (2002) पृ. 116-7
- ↑ Fekri Hassan, "The Fall of the Old Kingdom"
- ↑ क्लेटन (1994) पृ. 69
- ↑ श (2002) पृ. 120
- ↑ ३२.० ३२.१ श (2002) पृ. 146
- ↑ क्लेटन (1994) पृ. 29
- ↑ श (2002) पृ. 148
- ↑ क्लेटन (1994) पृ. 79
- ↑ श (2002) पृ. 158
- ↑ श (2002) पृ. 179-82
- ↑ ऱोबिन्स (1997) पृ. 90
- ↑ श (2002) पृ. 188
- ↑ ४०.० ४०.१ रीहोल्ट (1997) पृ. 310
- ↑ श (2002) पृ. 189
- ↑ श (2002) पृ. 224
- ↑ जेम्स (2005) पृ. 48
- ↑ "Hatshepsut"
- ↑ क्लेटन (1994) पृ. 108
- ↑ एलडरेड (1988) पृ. 259
- ↑ क्लाइन (2001) पृ. 273
- ↑ आफ्नो दुइ प्रमुख पत्निहरु र विशाल हरम से, रामेसेस IIले 100 भन्दा अधिक बच्चाहरुलाई जन्म दिए। क्लेटन (1994) पृ. 146
- ↑ टिलडेस्ले (2001) पृ. 76-7
- ↑ जेम्स (2005) पृ. 54
- ↑ सरनी (1975) पृ. 645
- ↑ श (2002) पृ. 345
- ↑ "The Kushite Conquest of Egypt", Ancient~Sudan: Nubia .
- ↑ श (2002) पृ. 358
- ↑ श (2002) पृ. 383
- ↑ श (2002) पृ. 385
- ↑ श (2002) पृ. 405
- ↑ श (2002) पृ. 411
- ↑ श (2002) पृ. 418
- ↑ जेम्स (2005) पृ. 62
- ↑ जेम्स (2005) पृ. 63
- ↑ श (2002) पृ. 426
- ↑ ६३.० ६३.१ श (2002) पृ. 422
- ↑ श (2003) पृ. 431
- ↑ "द चर्च यिनी एंशंट सोसाइटी", हेनरी चाडविक, पृ. 373, औक्सफोर्ड यूनिभर्सिटी प्रेस अमेरिका, 2001, ISBN 0-19-924695-5
- ↑ "क्रिश्चियनैजिंग द रोमन एम्पायर ए.डी. 100-400 ", रामसे मैकमुलेन पृ. 63, येल यूनिभर्सिटी प्रेस, 1984, ISBN 0-300-03216-1
- ↑ श (2002) पृ. 445
- ↑ ६८.० ६८.१ ६८.२ ६८.३ मनुलियन (1998) पृ. 358
- ↑ मनुलियन (1998) पृ. 363
- ↑ मेस्केल (2004) पृ. 23
- ↑ ७१.० ७१.१ ७१.२ मनुलियन (1998) पृ. 372
- ↑ वालबैंक (1984) पृ. 125
- ↑ मनुलियन (1998) पृ. 383
- ↑ जेम्स (2005) पृ. 136
- ↑ बिलार्ड (1978) पृ. 109
- ↑ "Social classes in ancient Egypt"
- ↑ ७७.० ७७.१ ७७.२ Janet H. Johnson, "Women's Legal Rights in Ancient Egypt"
- ↑ ओक्स (2003) पृ. 472
- ↑ मैकडोवेल (1999) पृ. 168
- ↑ मनुलियन (1998) पृ. 361
- ↑ निकोलसन (2000) पृ. 514
- ↑ निकोलसन (2000) पृ. 506
- ↑ निकोलसन (2000) पृ. 510
- ↑ निकोलसन (2000) पृ. 577 र 630
- ↑ ८५.० ८५.१ स्टरोउहल (1989) पृ. 117
- ↑ ८६.० ८६.१ ८६.२ मनुलियन (1998) पृ. 381
- ↑ निकोलसन (2000) पृ. 409
- ↑ ओक्स (2003) पृ. 229
- ↑ ग्रीव्स (1929) पृ. 123
- ↑ लुकास (1962) पृ. 413
- ↑ निकोलसन (2000) पृ. 28
- ↑ शील (1989) पृ. 14
- ↑ निकोलसन (2000) पृ. 166
- ↑ निकोलसन (2000) पृ. 51
- ↑ श (2002) पृ. 72
- ↑ नाओमी पोरट र एडविन वान डेन ब्रिंक (संपादक), "पूर्व-राजवंशीय देखि लिएर राजवंशीय कालको शुरुवातको समयमा दक्षिणी फिलिस्तीनमा एक मिस्र कालोनी," द नाइल डेल्टा यिनी ट्रांसिशन: फोर्थ टू थर्ड मिलेनिअम बी.सी. (1992), पृ. 433-440.
- ↑ नाओमी पोरट, "प्रारंभिक कांस्य काल Iको समयमा दक्षिणी फिलिस्तीनमा मिस्रको बर्तनहरुको स्थानीय उद्धोग", बुलेटिन अफ द इजिप्टोलोजिकल , सेमीनार 8 (1986/1987), पृ. 109-129. यो पनि हेर्नुहोस University College London web post, 2000.
- ↑ श (2002) पृ. 322
- ↑ मनुलियन (1998) पृ. 145
- ↑ हैरिस (1990) पृ. 13
- ↑ लोप्रिनो (1995b) पृ. 2137
- ↑ लोप्रिनो (2004) पृ. 161
- ↑ लोप्रिनो (2004) पृ. 162
- ↑ लोप्रिनो (1995b) पृ. 2137-38
- ↑ विटमन (1991) पृ. 197-227
- ↑ लोप्रिनो (1995a) पृ. 46
- ↑ लोप्रिनो (1995a) पृ. 74
- ↑ लोप्रिनो (2004) पृ. 175
- ↑ एलन (2000) पृ. 67, 70, 109
- ↑ लोप्रिनो (2005) पृ. 2147
- ↑ लोप्रिनो (2004) पृ. 173
- ↑ एलेन (2000) पृ. 13
- ↑ एलन (2000) पृ. 7
- ↑ लोप्रिनो (2004) पृ. 166
- ↑ एल-डैली (2005) पृ. 164
- ↑ एलन (2000) पृ. 8
- ↑ स्ट्रोहल (1989) पृ. 235
- ↑ लिष्टहाइम (1975) पृ. 11
- ↑ लिष्टहाइम (1975) पृ. 215
- ↑ "विजडम यिनी एन्शिएन्ट इजराइल ", जन डे/जन एड्ने एमेर्टन,/राबर्ट पी. गर्डन/ह्यू गोडफ्रे/मेट्युरिन विलियमसन, पृ. 23, क्याम्ब्रिज यूनिभर्सिटी प्रेस, 1997, ISBN 0-521-62489-4
- ↑ लिष्टहाइम (1980) पृ. 159
- ↑ मनुलियन (1998) पृ. 401
- ↑ मनुलियन (1998) पृ. 403
- ↑ मनुलियन (1998) पृ. 405
- ↑ मनुलियन (1998) पृ. 406-7
- ↑ मनुलियन (1998) पृ. 399-400
- ↑ "Music in Ancient Egypt"
- ↑ मनुलियन (1998) पृ. 126
- ↑ "द क्याम्ब्रिज एन्शिएन्ट हिस्ट्री: II पार्ट I , द मिडिल ईस्ट एन्ड द ईजियन रीजन, c.1800-13380 B.C ", संपादित आए.ई.एस. एडवर्ड्स-सी.जेगड- एन. जी. एल. हैमंड- ई.सोल्बेर्गेर, क्याम्ब्रिज विश्वविद्धालय प्रेस मा, पृ. 380, 1973, ISBN 0-521-08230-7
- ↑ क्लार्क (1990) पृ. 94-7
- ↑ बदावी (1968) पृ. 50
- ↑ "Types of temples in ancient Egypt"
- ↑ डोडसन (1991) पृ. 23
- ↑ रोबिन्स (1997) पृ. 29
- ↑ रोबिन्स (1997) पृ. 21
- ↑ रोबिन्स (2001) पृ. 12
- ↑ निकोल्सन (2000) पृ. 105
- ↑ १३८.० १३८.१ जेम्स (2005) पृ. 122
- ↑ रोबिन्स (1998) पृ. 74
- ↑ श (2002) पृ. 216
- ↑ रोबिन्स (1998) पृ. 149
- ↑ रोबिन्स (1998) पृ. 158
- ↑ जेम्स (2005) पृ. 102
- ↑ "द औक्सफोर्ड गाइड: एसेन्शिअल गाइड टु इजिप्शन माइथोलोजी ," डोनाल्ड बी रेडफोर्ड द्धारा संपादित पृ. 106, बर्कली, 2003, ISBN 0-425-19096-X
- ↑ जेम्स (2005) पृ. 117
- ↑ श (2002) पृ. 313
- ↑ एलन (2000) पृ. 79, 94-5
- ↑ वासरमन, एट. आल (1994) पृ. 150-3
- ↑ "Mummies and Mummification: Old Kingdom"
- ↑ "Mummies and Mummification: Late Period, Ptolemaic, Roman and Christian Period"
- ↑ "Shabtis"
- ↑ जेम्स (2005) पृ. 124
- ↑ श (2002) पृ. 245
- ↑ मनुलियन (1998) पृ. 366-67
- ↑ क्लेटन (1994) पृ. 96
- ↑ श (2002) पृ. 400
- ↑ निकोल्सन (2000) पृ. 177
- ↑ निकोल्सन (2000) पृ. 109
- ↑ निकोल्सन (2000) पृ. 195
- ↑ निकोल्सन (2000) पृ. 215
- ↑ फाइलर (1995) पृ. 94
- ↑ फाइलर (1995) पृ. 78-80
- ↑ फाइलर (1995) पृ. 21
- ↑ आंकडे वयस्क जीवन प्रत्याशाको लागि दिए गए छन् र जन्मको समय जीवन प्रत्याशाको प्रतिबिंबित गर्दैनन्. फाइलर (1995) पृ. 25
- ↑ फाइलर (1995) पृ. 39
- ↑ स्ट्रोहल (1989) पृ. 243
- ↑ स्ट्रोहल (1989) पृ. 244-46
- ↑ फाइलर (1995) पृ. 38
- ↑ १६९.० १६९.१ १६९.२ १६९.३ १६९.४ १६९.५ १६९.६ शूस्टर, एंजेला एम.एच.""This Old Boat", 11 दिसम्बर 2000. अमेरिकी पुरातत्व संस्थान.
- ↑ उपलब्ध सामग्रीको अपूर्णता र खोजहरु गए ग्रंथहरुको विस्तृत अध्ययनको अभावको कारण मिस्रको गणितको समझ अधूरी छ। इम्हौसेन एट अल. (2007) पृ. 13
- ↑ इम्हौसेन एट अल. (2007) पृ. 11
- ↑ क्लार्क (1990) पृ. 222
- ↑ क्लार्क (1990) पृ. 217
- ↑ क्लार्क (1990) पृ. 218
- ↑ गार्डिनर (1957) पृ. 197
- ↑ १७६.० १७६.१ स्ट्रोहल (1989) पृ. 241
- ↑ इम्हौसेन एट अल. (2007) पृ. 31
- ↑ केम्प (1989) पृ. 138
- ↑ सिलिओटी (1998) पृ. 8
- ↑ सिलिओटी (1998) पृ. 10
- ↑ एल-डैली (2005) पृ. 112
- ↑ सिलिओटी (1998) पृ. 13
- ↑ सिलिओटी (1998) पृ. 100
संदर्भ [सम्पादन गर्ने]
- Aldred, Cyril (1988), Akhenaten, King of Egypt, London, England: Thames and Hudson, ISBN 0-500-05048-1
- Allen, James P. (2000), Middle Egyptian: An Introduction to the Language and Culture of Hieroglyphs, Cambridge, UK: Cambridge University Press, ISBN 0-521-77483-7
- Badawy, Alexander (1968), A History of Egyptian Architecture. Vol III, Berkeley, California: University of California Press, ISBN 0-520-00057-9
- Billard, Jules B. (1978), Ancient Egypt: Discovering its Splendors, Washington D.C.: National Geographic Society
- Cerny, J (1975), Egypt from the Death of Ramesses III to the End of the Twenty-First Dynasty' in The Middle East and the Aegean Region c.1380–1000 BC, Cambridge, UK: Cambridge University Press, ISBN 0-521-08691-4
- Clarke, Somers (1990), Ancient Egyptian Construction and Architecture, New York, New York: Dover Publications, Unabridged Dover reprint of Ancient Egyptian Masonry: The Building Craft originally published by Oxford University Press/Humphrey Milford, London, (1930), ISBN 0-486-26485-8
- Clayton, Peter A. (1994), Chronicle of the Pharaohs, London, England: Thames and Hudson, ISBN 0-500-05074-0
- Cline, Eric H.; O'Connor, David Kevin (2001), Amenhotep III: Perspectives on His Reign, Ann Arbor, Michigan: University of Michigan Press, p. 273, ISBN 0-472-08833-5
- Dodson, Aidan (1991), Egyptian Rock Cut Tombs, Buckinghamshire, UK: Shire Publications Ltd, ISBN 0-7478-0128-2
- Dodson, Aidan (2004), The Complete Royal Families of Ancient Egypt, London, England: Thames & Hudson, ISBN 0500051283
- El-Daly, Okasha (2005), Egyptology: The Missing Millennium, London, England: UCL Press, ISBN 1-844-72062-4
- Filer, Joyce (1996), Disease, Austin, Texas: University of Texas Press, ISBN 0-292-72498-5
- Gardiner, Sir Alan (1957), Egyptian Grammar: Being an Introduction to the Study of Hieroglyphs, Oxford, England: Griffith Institute, ISBN 0-900416-35-1
- Hayes, W. C. (October 1964), "Most Ancient Egypt: Chapter III. The Neolithic and Chalcolithic Communities of Northern Egypt", JNES 23: 217–272
- Imhausen, Annette (2007), The Mathematics of Egypt, Mesopotamia, China, India, and Islam: A Sourcebook, Princeton: Princeton University Press, ISBN 0-691-11485-4
- James, T.G.H. (2005), The British Museum Concise Introduction to Ancient Egypt, Ann Arbor, Michigan: University of Michigan Press, ISBN 0-472-03137-6
- Kemp, Barry (1991), Ancient Egypt: Anatomy of a Civilization, London, England: Routledge, ISBN 0415063469
- Lichtheim, Miriam (1975), Ancient Egyptian Literature, vol 1, London, England: University of California Press, ISBN 0-520-02899-6
- Lichtheim, Miriam (1980), Ancient Egyptian Literature, A Book of Readings. Vol III: The Late Period, Berkeley, California: University of California Press, ISBN 0-520-24844-1
- Loprieno, Antonio (1995a), Ancient Egyptian: A linguistic introduction, Cambridge, UK: Cambridge University Press, ISBN 0-521-44849-2
- Loprieno, Antonio (1995b), "Ancient Egyptian and other Afroasiatic Languages", in Sasson, J. M., Civilizations of the Ancient Near East, 4, New York, New York: Charles Scribner, pp. 2137–2150, ISBN 1-565-63607-4
- Loprieno, Antonio (2004), "Ancient Egyptian and Coptic", in Woodward, Roger D., The Cambridge Encyclopedia of the World's Ancient Languages, Cambridge, UK: Cambridge University Press, pp. 160–192, ISBN 0-52-156256-2
- Lucas, Alfred (1962), Ancient Egyptian Materials and Industries, 4th Ed, London, England: Edward Arnold Publishers, ISBN 1854170465
- Mallory-Greenough, Leanne M. (2002), "The Geographical, Spatial, and Temporal Distribution of Predynastic and First Dynasty Basalt Vessels", The Journal of Egyptian Archaeology (London, England: Egypt Exploration Society) 88: 67–93, doi 10.2307/3822337
- Manuelian, Peter Der (1998), Egypt: The World of the Pharaohs, Bonner Straße, Cologne Germany: Könemann Verlagsgesellschaft mbH, ISBN 3-89508-913-3
- McDowell, A. G. (1999), Village life in ancient Egypt: laundry lists and love songs, Oxford, England: Oxford University Press, ISBN 0-19-814998-0
- Meskell, Lynn (2004), Object Worlds in Ancient Egypt: Material Biographies Past and Present (Materializing Culture), Oxford, England: Berg Publishers, ISBN 1-85973-867-2
- Midant-Reynes, Béatrix (2000), The Prehistory of Egypt: From the First Egyptians to the First Pharaohs, Oxford, England: Blackwell Publishers, ISBN 0-631-21787-8
- Nicholson, Paul T. et al. (2000), Ancient Egyptian Materials and Technology, Cambridge, UK: Cambridge University Press, ISBN 0521452570
- Oakes, Lorna (2003), Ancient Egypt: An Illustrated Reference to the Myths, Religions, Pyramids and Temples of the Land of the Pharaohs, New York, New York: Barnes & Noble, ISBN 0-7607-4943-4
- Robins, Gay (2000), The Art of Ancient Egypt, Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, ISBN 0-674-00376-4
- Ryholt, Kim (January 1997), The Political Situation in Egypt During the Second Intermediate Period, Copenhagen, Denmark: Museum Tusculanum, ISBN 8772894210
- Scheel, Bernd (1989), Egyptian Metalworking and Tools, Haverfordwest, Great Britain: Shire Publications Ltd, ISBN 0747800014
- Shaw, Ian (2003), The Oxford History of Ancient Egypt, Oxford, England: Oxford University Press, ISBN 0-500-05074-0
- Siliotti, Alberto (1998), The Discovery of Ancient Egypt, Edison, New Jersey: Book Sales, Inc, ISBN 0-7858-1360-8
- Strouhal, Eugen (1989), Life in Ancient Egypt, Norman, Oklahoma: University of Oklahoma Press, ISBN 0-8061-2475-x
- Tyldesley, Joyce A. (2001), Ramesses: Egypt's greatest pharaoh, Harmondsworth, England: Penguin, pp. 76–77, ISBN 0-14-028097-9
- Vittman, G. (1991), "Zum koptischen Sprachgut im Ägyptisch-Arabisch", Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes (Vienna, Austria: Institut für Orientalistik, Vienna University) 81: 197–227
- Walbank, Frank William (1984), The Cambridge ancient history, Cambridge, UK: Cambridge University Press, ISBN 0-521-23445-X
- Wasserman, James; Faulkner, Raymond Oliver; Goelet, Ogden; Von Dassow, Eva (1994), The Egyptian Book of the dead, the Book of going forth by day: being the Papyrus of Ani, San Francisco, California: Chronicle Books, ISBN 0-8118-0767-3
- Wilkinson, R. H. (2000), The Complete Temples of Ancient Egypt, London, England: Thames and Hudson, ISBN 0500051003
अतिरिक्त पठन [सम्पादन गर्ने]
- Baines, John and Jaromir Malek (2000), The Cultural Atlas of Ancient Egypt (revised ed.), Facts on File, ISBN 0816040362
- Bard, KA (1999), Encyclopedia of the Archaeology of Ancient Egypt, NY, NY: Routledge, ISBN 0-415-18589-0
- Grimal, Nicolas (1992), A History of Ancient Egypt, Blackwell Books, ISBN 0631193960
- Lehner, Mark (1997), The Complete Pyramids, London: Thames & Hudson, ISBN 0500050848
- Wilkinson, R.H. (2003), The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt, London: Thames and Hudson, ISBN 0500051208
बाह्य लिंक [सम्पादन गर्ने]
प्राचीन मिस्रको बारेमा विकिपिडियाका भातृ योजनाहरूमा खोज्नुहोस:
| Definitions from Wiktionary |
|
| Textbooks from Wikibooks |
|
| Quotations from Wikiquote |
|
| Source texts from Wikisource |
|
| Images and media from Commons |
|
| News stories from Wikinews |
|
| Learning resources from Wikiversity |
- Ancient Egypt - ब्रिटिश संग्रहेलय द्धारा संरक्षित, यो साइट ठूलो बच्चाहरु र युवा किशोरहरुको लागि प्राचीन मिस्रको एक उपयोगी परिचय दिइन्छ।
- BBC History: Egyptians - एक विश्वसनीय सामान्य अवलोकन र लिंक प्रदान गर्दछ
- Ancient Egyptian Science: A Source Book Door Marshall Clagett, 1989
- Digital Egypt for Universities. व्यापक कवरेज र उत्तम अन्योन्य संदर्भ सहित उत्कृष्ट विद्वत्तापूर्ण निरूपण (आंतरिक र बाह्य). विषय वर्णनको लागि ठूलो मात्रामा कलाकृतिहरु प्रयुक्त.
- Ancient Egyptian Metallurgy एक साइट, जुन मिस्रको धातुशिल्पको इतिहासलाई दर्शाता छ
- नील नदीमा नेपोलियन: सैनिक, कलाकार, र मिस्रको पुनर्खोज , Art History.
|
|||||||||||||||
- Articles using legacy format in Template:LCCN
- NWT
- All articles with unsourced statements
- Articles with unsourced statements January 2010
- टुटेको फाइल लिंकसितको पृष्ठ
- Articles with unsourced statements June 2009
- Articles with unsourced statements February 2009
- Featured articles
- प्राचीन मिस्र
- सभ्यताएं
- मध्य पूर्व
- प्राचीन इतिहास
- अफ्रीकी सभ्यताएं
- अफ्रीकाको पूर्व साम्राज्य
- प्राचीन अफ्रीकाको राज्य
- श्रेष्ठ लेख योग्य लेख
![D21 [r] r](http://bits.wikimedia.org/static-1.22wmf3/extensions/wikihiero/img/hiero_D21.png)

![N35 [n] n](http://bits.wikimedia.org/static-1.22wmf3/extensions/wikihiero/img/hiero_N35.png)
![I6 [km] km](http://bits.wikimedia.org/static-1.22wmf3/extensions/wikihiero/img/hiero_I6.png)
![G17 [m] m](http://bits.wikimedia.org/static-1.22wmf3/extensions/wikihiero/img/hiero_G17.png)
![X1 [t] t](http://bits.wikimedia.org/static-1.22wmf3/extensions/wikihiero/img/hiero_X1.png)

