प्रेमचन्द

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
यो लेख वा खण्ड नेपाली भाषामा नभएर अर्को भाषामा लेखिएको छ।
यदि यो लेखमा तपाईंको योगदान छ भने यसलाई नेपाली भाषामा उल्था गर्नुहोला।
एक महिनासम्म उल्थानभएमा यसलाई हटाएर नयाँ लेख बनाइने छ ।

ढाँचा:ज्ञानबाकस लेखक

प्रेमचंद (३१ जुलाई, १८८० - ८ अक्टोबर १९३६)का उपनामबाट लेखिने धनपत राय श्रीवास्तव[१] हिन्दीउर्दूका महानतम भारतीय लेखकहरू मध्येका एक हुन्। उनलाई मुंशी प्रेमचंद तथा नवाब राय नामबाट पनि जानिन्छ र उपन्यास सम्राट[२] का नामबाट सम्मानित गरिन्छ। यस नामबाट उनीलाई सर्वप्रथम बङ्गालका विख्यात उपन्यासकार शरतचंद्र चट्टोपाध्यायले संबोधित गरेका थिए।[३] प्रेमचंदले हिन्दी कथाउपन्यासको एक यस्तो परम्पराको विकास गरे जसमा पूरा श उनको साहित्य अघि बढ्न सक्यो। यसले आगामी एक पूरै पींढिलाई गहिराईसम्म प्रभावित गर्यो र साहित्यको यथार्थवादी परम्पराको नीव राखे।उनको लेखन हिन्दी साहित्य एक यस्तो विरासत हो जसका बिना हिन्दीको विकास संभव नैं थिएन। ती एक सफल लेखक, देशभक्त नागरिक, कुशल वक्ता, जिम्मेदार संपादक र संवेदनशील रचनाकार थिए। बीसौं शताब्दीका पूर्वार्द्धमा जब हिन्दीमा काम गरे कीसम्मनीको सुविधाहरू थिएनन् यति काम गरेका लेखकहरूको बाहेक कुनै दोस्रो भएनन्। प्रेमचंद पछि जुन मानिसहरूले साहित्‍यलाई सामाजिक सरोकारहरू र प्रगतिशील मूल्‍यहरूसहित अघि बढाउने काम गरे, तीसहित प्रेमचंदले दिएका विरासत र परम्परा नैं काम गरेर रही थियो। पछिको तमाम पिंढीहरू, जसमा यशपालदेखि लिएर मुक्तिबोधसम्म छन्,लाई प्रेमचंदका रचना-कर्मले दिशा प्रदान गरे।

जीवन परिचय[सम्पादन गर्ने]

प्रेमचंदको जन्म ३१ जुलाई १८८०मा वाराणसीका निकट लमही गाउँमा भएको थियो। उनको माताको नाम आनन्दी देवी थियो तथा पिता मुंशी अजायबराय लमहीमा डाकमुंशी थिए।[४] उनको शिक्षाको आरंभ उर्दू, फारसीबाट भयो र जीवन यापनको अध्यापनबाट। १८९८मा मैट्रिकको परीक्षा उत्तीर्ण गरे पछि ती एक स्थानीय विद्यालयमा शिक्षक नियुक्त भए। नोकरी संगसंगै उनले पढाई जारी राखे अनि १९१०मा इंटर पास गरे र १९१९मा बी.ए.[५] पास गरे पछि स्कूलहरूका डिपुटी सब-इंस्पेक्टर पदमा नियुक्त भए। सात वर्षको अवस्थामा उनकि माता तथा चौध वर्षको अवस्थामा पिताको देहान्त भएको कारणले प्रारम्भिक जीवन संघर्षमय भयो।[६] उनको पहिलो विवाह ती दिनहरूको परम्पराका अनुसार पन्द्र वर्षको उमेरमा भयो जुन सफल भएन। ती आर्य समाजबाट प्रभावित रहे[७], जुन उनी समयको धेरै ठूलो धार्मिक र सामाजिक आंदोलन थियो। उनले विधवा-विवाहको समर्थन गरे र १९०६मा दोस्रो विवाह आफ्नो प्रगतिशील परम्पराका अनुरूप बाल-विधवा शिवरानी देवीबाट गरे।[८] उनको तीन सन्ताले भएं- श्रीपत राय, अमृतराय र कमला देवी श्रीवास्तव। १९१०मा उनको रचना सोजे-वतन (राष्ट्रको विलाप)का लागि हामीरपुरका जिल्ला कलेक्टरले तलब गरे र तीमा जनतालाई भडकाउनको आरोप लगाईा। सुतजे-वतनको सबै प्रतिहरू जफत गरेर नष्ट गरेर दिइएका। कलेक्टरले नवाबरायलाई हिदायत दी कि अब ती केही पनि नलेखहरूङ्गे, यदि लेखा त जेल भेज दिए जानेछ। यस समयसम्म प्रेमचंद ,धनपत राय नामबाट लेख्दथे। उर्दूमा प्रकाशित हुँले वाला जम्माना पत्रिकाका सम्पादक मुंशी दयानारायण निगमले उनीलाई प्रेमचंद नामबाट लेखनेको सल्लाह दी। यसपछि ती प्रेमचन्दका नामबाट लेखले लगे। जीवनका अन्तिम दिनहरूमा ती गंभीर रूपबाट बीमार पडे।उनको उपन्यास मङ्गलसूत्र पूरा हुन सकेन र लामो रोग पछि ८ अक्टूबर १९३६माउनको निधन भयो।

कार्यक्षेत्र[सम्पादन गर्ने]

प्रेमचंद आधुनिक हिन्दी कथाका पितामह माले जान्छन्। यसै तउनको साहित्यिक जीवनको आरंभ १९०१बाट छ चुका थियो[९] मा उनको पहिलो हिन्दी कथा सरस्वती पत्रिकाका डिसेम्बर अङ्कामा १९१५मा सौत[१०][११] नामबाट प्रकाशित भए र १९३६मा अन्तिम कथा कफन[१२] नामबाट। बीस वर्षहरूको यस अवधिमा उनको भनेनीहरूका अनेक रङ्ग देखनेलाई मिल्दछन्।[१३] तीबाट पहिले हिन्दीमा काल्पनिक, एय्यारी र पौराणिक धार्मिक रचनाहरू हीको जाती थियो। प्रेमचंदले हिन्दीमा यथार्थवादकहरू शुरूआत गरे। " भारतीय साहित्यको धेरै सा विमर्श जुन पछिमा प्रमुखताबाट उठयो चाहे त्यो दलित साहित्य छ वा नारी साहित्य उनको जडहरू कहीं गहिरो प्रेमचंदका साहित्यमा दिखाई दे्दछन्।" [१४] अपूर्ण उपन्यास असरारे मआबिद पछि देशभक्तिबाट परिपूर्ण कथाहरूको सङ्ग्रह सोजे-वतन उनको दोस्रो कृति थियो, जुन १९०८मा प्रकाशित भए। यसपर अँग्रेजी सरकारकहरू रुँक र चेतावनीका कारण उनीलाई नाम बदलेर लेख्नु पर्यो। प्रेमचंद नामबाट उनको पहिलो कथा बडे घरको बेटी जमाना पत्रिकाका डिसेम्बर १९१०का अङ्कामा प्रकाशित भए। मरणोपरांत उनको कथाहरू मानसरोवरका धेरै खंडहरूमा प्रकाशित भए। उपन्यास सम्राट प्रेमचन्दको भन्न थियो कि साहित्यकार देशभक्तिराजनीतिका पछि चलले वाला साउँचो फ्फ्फ्फ्फ्फ्चाई नबल्कि उनको अघि मशाल दिखाउँदै चलले वाला साउँचो फ्फ्फ्फ्फ्फ्चाई छ। यो कुराउनको साहित्यमा उजागर भए छ। १९२१मा उनले महात्मा गांधीका आह्वानमा आफ्नो नौकरी छोड दी। केही महिना मर्यादा पत्रिकाको सम्पादन भार संभाला, छे सालसम्म माधुरी नामक पत्रिकाको सम्पादन गरे, १९३०मा बनारसबाट आफ्नो मासिक पत्र हंस शुरू गरे र १९३२का आरंभमा जागरण नामक एक साप्ताहिक र निकालयो। उनले लखनऊमा १९३६मा अखिल भारतीय प्रगतिशील लेखक संघका सम्मेलनको अध्यक्षता गरे। उनले मोहन दयाराम भवनानीको अजंता सिनेटोन कम्पनी[१५] मा कथा-लेखकको नौकरी पनि गरे। १९३४मा प्रदर्शित मजदूर[१६] नामक फिल्मको कथा लेखी र कंट्रेक्टको साल भरको अवधि पूरी किये बिना नैं दुई महिनाको वेतन छोडेरबनारस भाग आये क्योङ्काि बंबई (आधुनिक मुंबई)को र उसबाट पनि ज्यादा वहाँको फिल्मी संसारको हवा-पानी उनीलाई रास नआयो। प्रेमचंदले गरीब तीन सय कथाहरू, धेरै उपन्यास र धेरै लेख लेखहरू। उनले केही नाटक पनि लेखहरू र केही अनुवाद कार्य पनि गरे। प्रेमचंदका धेरै साहित्यिक कृतीहरूको अङ्ग्रेजी, रूसी, जर्मन सहित अनेक भाषाहरूमा अनुवाद भयो। गोदान उनको कालजयी रचना छ। कफन उनको अन्तिम कथा मानी जान्छ। तैंतीस वर्षहरूका रचनात्मक जीवनमा ती साहित्यको यस्तो विरासत सौप गए जुन गुणहरूको दृष्टिबाट अमूल्य छ र आकारकहरू दृष्टिबाट असीमित।

कृतिहरू[सम्पादन गर्ने]

प्रेमचन्दको रचना-दृष्टि, विभिन्न साहित्य रूपहरूमा, अभिव्यक्त भए। त्यो बहुमुखी प्रतिभा संपन्न साहित्यकार थिए। उनले उपन्यास, कथा, नाटक, समीक्षा, लेख, सम्पादकीय, संस्मरण आदि अनेक विधाहरूमा साहित्यको सृष्टिको किन्तु प्रमुख रूपबाट त्यो कथाकार छन्। उनीलाई आफ्ना जीवन कालमा नैं ‘उपन्यास सम्राट’को पदवी मिल गयी थियो। उनले कुल १५ उपन्यास, ३००बाट केही अधिक कथाहरू, ३ नाटक, १० अनुवाद, ७ बाल-पुस्तकहरू तथा हजारहरूपृष्ठहरूका लेख, सम्पादकीय, भाषण, भूमिका, पत्र आदिको रचनाको तर जुन यश र प्रतिष्ठा उनीलाई उपन्यास र भनेनीहरूबाट प्राप्त भए, त्यो अन्य विधाहरूबाट प्राप्त न छ सकी। यो स्थिति हिन्दी र उर्दू भाषा दोनहरूमा समान रूपबाट दिखायी दिन्छ। उनले ‘रङ्गभूमि’सम्मका सबै उपन्यास पहिले उर्दू भाषामा लेखहरू थिए र कायाकल्पबाट लिएर अपूर्ण उपन्यास ‘मङ्गलसूत्र’सम्म सबै उपन्यास मूलतः हिन्दीमा लेखहरू। प्रेमचन्द कथा-साहित्यमाउनको उपन्याकारकहरू आरम्भ पहिले हुन्छ।उनको पहिलो उर्दू उपन्यास (अपूर्ण) ‘असरारे मआबिद उर्फ देवस्थान रहस्य’ उर्दू साप्ताहिक ‘'आवाज-ए-खल्क'’मा ८ अक्टोबर, १९०३बाट १ फेब्रुअरी, १९०५सम्म धारावाहिक रूपमा प्रकाशित भयो। उनको पहिलो उर्दू कथा संसारको सबै भन्दा अनमोल रतन कानपुरबाट प्रकाशित हुँले वाला जमाना नामक पत्रिकामा १९०८मा छपी।उनको कुल १५ उपन्यास छ, जिनमा २ अपूर्ण छ। पछिमा यिनलाई अनूदित वा रूपान्तरित गरिएको। प्रेमचन्दको मृत्यु पछि पनि उनको भनेनीहरूका धेरै सम्पादित संस्करण निकले जिनमा कफन र शेष रचनाहरू १९३७मा तथा नारी जीवनको कथाहरू १९३८मा बनारसबाट प्रकाशित भए। यसपछि प्रेमचंदको ऐतिहासिक कथाहरू तथा प्रेमचंदको प्रेम सम्बन्धी कथाहरू पनि एकदम लोकप्रिय साबित भएं। तल उनको कृतीहरूको विस्तृत सूची छ।

समालोचना[सम्पादन गर्ने]

प्रेमचन्द उर्दूको संस्कार लिएर हिन्दीमा आए थिए र हिन्दीका महान लेखक बने। हिन्दीलाई आफ्नो खास मुहावरा र खुलापन दियो। कथा र उपन्यास दोनोमा युगान्तरकारी परिवर्तन पैदा गरे। ती्हुँले साहित्यमा सामयिकता प्रबल आग्रह स्थापित गरे। साधारण मानिसलाई उनले आफ्नो रचनाहरूको विषय बनाए र उनको समस्याहरूमा खुलकर कलम चलाउँदै उनीलाई साहित्यका नायकहरूका पदमा आसीन गरे। प्रेमचंदबाट पहिले हिन्दी साहित्य राजा-रानीका कस्सहरू, रहस्य-रोमांचमा उलझा भएको थियो। प्रेमचंदले साहित्यलाई साउँचो फ्फ्फ्फ्फ्फ्चाईका धरातलमा उतारिएको। उनले जीवन र कालखंडको साउँचो फ्फ्फ्फ्फ्फ्चाईलाई पन्नेमा उतारिएको। ती सांप्रदायिकता, भ्रष्टाचार, जमींदारी, गर्जहरारी, गरीबी, उपनिवेशवादमा आजीवन लेखि रहे। प्रेमचन्दको ज्यादातर रचनाहरू उनको नैं गरीबी र दैन्यताको कथा भन्छ। यी पनि गलत छैन कि ती साधारण भारतीयका रचनाकार थिए। उनको रचनाहरूमा ती नायक हुए, जिबाट भारतीय समाज अछूत र घृणित समझा थियो। उनले सरल, सहज र साधारण बोल-चालको भाषाको उपयोग गरे र आफ्ना प्रगतिशील विचारहरूको दृढताबाट तर्क देदै समाजका अगाडी प्रस्तुत गरे। १९३६मा प्रगतिशील लेखक संघका पहिले सम्मेलनको अध्यक्षताएर दै उनले भन्यो कि लेखक स्वभावबाट प्रगतिशील हुन्छ र जुन यस्तो छैन त्यो लेखक छैन। प्रेमचंद हिन्दी साहित्यका युग प्रवर्तक छन्। उनले हिन्दी कथामा आदर्शोन्मुख यथार्थवादको एक नयाँ परंपरी शुरू गरे।

मुंशीका विषयमा विवाद[सम्पादन गर्ने]

प्रेमचंदलाई प्रायः "मुंशी प्रेमचंद"का नामबाट जानिन्छ। प्रेमचंदका नाम सहित 'मुंशी' कहिले र कैबाट जोड्यो? यस विषयमा अधिकांश मानिस यही मान लिँदछन् कि प्रारम्भमा प्रेमचंद अध्यापक रहे। अध्यापकहरूको प्राय: उनी समय मुंशी जी भन्यो जाँदथ्यो। यसका अतिरिक्त कायस्थहरूका नामका पहिले सम्मान स्वरूप 'मुंशी' शब्द लगानको परम्परा रही छ। संभवत: प्रेमचंद जीका नाम सहित मुंशी शब्द जुडेररूढ छ गया। प्रोफेसर शुकदेव सिंहका अनुसार प्रेमचंद जीले आफ्ना नामका अघि 'मुंशी' शब्दको प्रयोग स्वयं कहिले गरेनन्।उनको यो पनि मानन छ कि मुंशी शब्द सम्मान सूचक छ, जिबाट प्रेमचंदका प्रशंसकहरूले कहिले लागयो दिए हुँगा। यो तथ्य अनुमानमा आधारित छ। तर प्रेमचंदका नाम सहित मुंशी विशेषण जोडनको प्रामाणिक कारण यो छ कि 'हंस' नामक पत्र प्रेमचंद एवं 'कन्हैयालाल मुंशी'का सह सम्पादनमा निस्कन्थ्यो। जसको केही प्रतीहरूमा कन्हैयालाल मुंशीको पूरा नाम न छपकर मात्र 'मुंशी' छपा रहन्थ्यो साथै प्रेमचंदको नाम यस प्रकार छपा हुन्थ्यो- (हंसको प्रतीहरूमा देख्यो जानसक्दछ)।
संपादक
मुंशी, प्रेमचंद
'हंसका संपादक प्रेमचंद तथा कन्हैयालाल मुंशी थिए। तर कालांतरमा पाठकहरूले 'मुंशी' तथा 'प्रेमचंद'लाई एक समझ लागि र 'प्रेमचंद'- 'मुंशी प्रेमचंद' बनए। यो स्वाभाविक पनि छ। सामान्य पाठक प्राय: लेखकको कृतीहरूलाई पढ्दछ, नामको सूक्ष्मतालाई नदेखाएर ता। आज प्रेमचंदको मुंशी अलङ्कारण यति रूढ छ गए छ कि मात्र मुंशीबाट नैं प्रेमचंदको बोध छ जान्छ तथा 'मुंशी' न भन्नबाट प्रेमचंदको नाम अधूरा-अधूरा सा लग्दछ।[३]

विरासत[सम्पादन गर्ने]

प्रेमचंदले आफ्नो कलाका शिखरमा पुगनेका लागि अनेक प्रयोग गरे। जस युगमा प्रेमचंदले कलम उठाई थियो, उनी समयउनको पछि यस्तो कुनै ठोस विरासत नथियो र न त विचार र प्रगतिशील्दैको कुनै मोडेल नैंउनको अगाडी थियो सिवाय बाङ्ग्ला साहित्य के। उनी समय बङ्कािम बाबू थिए, शरतचंद्र थिए र यसका बाहेक टलस्टय जस्तै रुसी साहित्यकार थिए। तर हुँते-हुँते उनले गोदान जस्तै कालजयी उपन्यासको रचनाको जुन कि एक आधुनिक क्लासिक मानिन्छ। उनले चीजहरूको आफु गढा र आफु आकार दियो। जब भारतको स्वतन्त्रता आंदोलन चल दै थियो तब उनले कथा साहित्यद्वारा हिन्दी र उर्दू दोनहरूभाषाहरूलाई जुन अभिव्यक्ति दी उनले सियासी सरगर्मी लाई, जोशलाई र आंदोलनलाई सभीलाई उभारा र उबाट ताकतवर बनाए र यसबाटउनको लेखन पनि ताकतवर हुँता गया।[१७] प्रेमचंद यस अर्थमा निश्चित रूपबाट हिन्दीका पहिले प्रगतिशील लेखक कहे जानसक्दछन्। १९३६मा उनले प्रगतिशील लेखक संघका पहिले सम्मेलनलाई सभापतिका रूपमा संबोधन गरेका थिए।उनको यही भाषण प्रगतिशील आंदोलनका घोषणा पत्रको आधार बनयो।[१८] प्रेमचंदले हिन्दीमा कथाको एक परम्परालाई जन्म दिए र एक पूरी पींढिउनको कदमहरूमा अघि बढी, ५०-६०का दशकमा रेणु, नागार्जुन औऱ इनपछि श्रीनाथ सिंहले ग्रामीण परिवेशको कथाहरू लेखी छन्, त्यो एक तरिकाबाट प्रेमचंदको परम्पराका तारतम्यमा आउँछन्।[१९] प्रेमचंद एक क्रांतिकारी रचनाकार थिए, उनले न केवल देशभक्ति बल्कि समाजमा व्याप्त अनेक कुरीतिहरूलाई देख्यो र उनको कथाका माध्यमबाट पहिलो पल्ट मानिसहरूका समक्ष राखयो। उनले उनी समयका समाजको जुन पनि समस्याहरू थिए ती सभीलाई चित्रित गरे शुरुवात गरेर दिएको थियो। उसमा दलित पनि आउँछन्, नारी पनि आउँछन्। यी सबै विषय अघि चलकर हिन्दी साहित्यका ठूलो विमर्श बने।[२०] प्रेमचंद हिन्दी सिनेमाका सबै भन्दा अधिक लोकप्रिय साहित्यकारहरू मध्येको छन्। सत्यजित रायले उनको दुई भनेनीहरूमा यादगार फिल्मा बनाएं। १९७७मा शतरंजका खेलाडी१९८१मा सद्गति।उनको देहांतका दुई वर्षहरूबादका सुब्रमण्यमले १९३८मा सेवासदन उपन्यासमा फिलिम बनाए जसमा सुब्बालक्ष्मीले मुख्य भूमिका निभाए थियो। १९७७मा मृणालबाट नले प्रेमचंदको कथा कफनमा आधारित ओका ऊरी कथा[२१] नामबाट एक तेलुगू फिलिम बनाए जसको सर्वश्रेष्ठ तेलुगू फिल्मको राष्ट्रीय पुरस्कार पनि मिलयो। १९६३मा गोदान१९६६मा गबन उपन्यासमा लोकप्रिय फिल्मा बनीं। १९८०माउनको उपन्यासमा बनयो टीवी धारावाहिक निर्मला पनि धेरै लोकप्रिय भएको थियो।[२२]

पुरस्कार तथा सम्मान[सम्पादन गर्ने]

संस्थानमा भित्तिलेख

प्रेमचंदको स्मृतिमा भारतीय डाकतार विभागतर्फबाट ३१ जुलाई १९८०लाई उनको जन्मशतीका अवसरमा ३० पैबाट मूल्यको एक डाक टिकट जारी गरिएको।[२३] गोरखपुरका जस स्कूलमा ती शिक्षक थिए, वहाँ प्रेमचंद साहित्य संस्थानको स्थापना गरियो छ। यसका बरामदेमा एक भित्तिलेख छ जसको चित्र दाहिले ओर दिइएको छ। यहाँ तीबाट सम्बन्धित वस्तुहरूको एक सङ्ग्दैलय पनि छ। जहाँ उनको एक वक्षप्रतिमा पनि छ।[२४] प्रेमचंदको १२५औं सालगिरहमा सरकारतर्फबाट घोषणा गरियो कि वाराणसीबाट लगे यस गाउँवमा प्रेमचंदका नाममा एक स्मारक तथा अनुसन्धान एवं अध्ययन संस्थान बनाए जानेछ।[२५] प्रेमचंदको पत्नी शिवरानी देवीले प्रेमचंद घर मा नामबाट उनको जीवनी लेखी र उनको व्यक्तित्वका उनी हिस्बाटलाई उजागर गरिएको छ, जसबाट मानिस अनभिज्ञ थिए। यो पुस्तक १९४४मा पहिलो पल्ट प्रकाशित भए थियो, तर साहित्यका क्षेत्रमा यसका महत्वको अन्दाज यसै कुराबाट लगाए जानसक्दछ कि यसलाई दुबारा २००५मा संशोधित गरका प्रकाशित गरियो , यस कामलाईउनको नैं नाती प्रबोध कुमारले अंजाम दियो। यसको अँग्रेजी[२६] तथा हसन मंजरको गरे भयो उर्दू[२७] अनुवाद पनि प्रकाशित भयो।उनको नैं छोरा अमृत रायले कलमको सिपाही नामबाट पिताको जीवनी लेखी छ। उनको सबै पुस्तकहरूका अङ्ग्रेजी तथा उर्दू रूपांतर त भएका नैं छन्, चीनी, रूसी आदि अनेक विदेशी भाषाहरूमा उनको कथाहरू लोकप्रिय भए छन्।[२८]

सन्दर्भ[सम्पादन गर्ने]

  1. "आफ्नो कृतीहरूको रूपरेखा" (पीएचपी) 
  2. "Premchand's Novels" (in अँग्रेजी) (एचटीएमएल) 
  3. ३.० ३.१ "प्रेमचंद मुंशी कैबाट बने" (एचटीएम) 
  4. "गबन" (पिउँएचपी) 
  5. बाहिरी, डा. हरदेव (१९८६), साहित्य कोश, भाग-2,, वाराणसी: ज्ञानमंडल लिमिटेड, p. ३५६ 
  6. "LITERATURE BY MUNSHIPREMCHAND" (in अँग्रेजी) (एचटीएम) 
  7. "PREMCHAND AND COMPOSITE CULTURE" (in अँग्रेजी) (पिउँएचपी) 
  8. "PREM CHAND WRITER" (in अँग्रेजी) (पिउँएचपी) 
  9. बाहिरी, डा0 हरदेव (१९८६), साहित्य कोश, भाग-2,, वाराणसी: ज्ञानमंडल लिमिटेड, p. ३५७ 
  10. "प्रेमचंद सञ्चयन" (पीएचपी) 
  11. "सौत" 
  12. "कफन" 
  13. सिंह, डा.बच्चन (1972), प्रतिनिधि कथाहरू, वाराणसी: अनुराग प्रकाशन, विशालाक्षी, चौक, p. 9 
  14. "'प्रेमचंदको विरासत असली विरासत है'" (एसएचटीएमएल) 
  15. "Premchand in Bombay" (in अङ्ग्रेजी) (टीएक्सटी) 
  16. "Mazdoor (1934)" (in अँग्रेजी) 
  17. "'प्रेमचंदको विरासत असली विरासत है'" (एसएचटीएमएल) 
  18. "'हिंदीका पहिले प्रगतिशील लेखक थिए प्रेमचंद'" (एसएचटीएमएल) 
  19. "'स्वस्थ साहित्य कुनैको नकल नगर्दै'" (एसएचटीएमएल) 
  20. "रचना दृष्टिको प्रासङ्गिकता -मन्नू भंडारी" (एसएचटीएमएल) 
  21. "Oka Oori Katha" (in अँग्रेजी) 
  22. "Films based on Premchands work" (in अँग्रेजी) 
  23. "PREM CHAND WRITER" (in अङ्ग्रेजी) (पिउँएचपी) 
  24. "प्रेमचंदको दोस्रो घर गोरखपुर" (एसएचटीएमएल) 
  25. "लमहीमा अनुसन्धान संस्थान बनेगा" (एसएचटीएमएल) 
  26. "प्रेमचंद घर मा" (in अँग्रेजी) (एचटीएमएल) 
  27. "प्रेमचंद घर मा" (in अँग्रेजी) (एचटीएम) 
  28. "द ग्रेट स्टोरीज अफ मुंशी प्रेमचंद" (in अँग्रेजी) (एएसपी) 

सहायक पुस्तकहरू[सम्पादन गर्ने]

  • गोपाल, मदन (२००२), written at नयाँ दिल्ली, भारत, प्रेमचंदको आत्मकथा, प्रभात प्रकाशन, ISBN 8173153140 
  • राय, अमृत (१९९०), written at दिल्ली, भारत, कलमको सिपाही, साहित्य अकादमी, ISBN 8172010141 
  • प्रेमचंद (२००३), written at दिल्ली, भारत, प्रेमचंदको ७५ लोकप्रिय कथाहरू, राजा प्रकाशन, ISBN 8176046663 
  • देवी, शिवरानी (२००६), written at दिल्ली, प्रेमचंद घर मा, आत्माराम एण्ड सन्स, ISBN 8188742090 
  • निर्मल वर्मा,, कमल किशोर गोयनका (२००४), written at नयाँ दिल्ली, प्रेमचंद रचना सञ्चयन, साहित्य अकादमी, ISBN 81-7201-663-8 
  • वाजपेयी, नंद दुलारे, प्रेमचंद एक साहित्यिक विवेचन, ISBN 8126700688 

बाहिरी कडिहरू[सम्पादन गर्ने]

यो पनि हेर्नुहोस्[सम्पादन गर्ने]