बाबर

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्

जहिर उद-दिन मुहम्मद (१४ फरवरी १४८३ - २६ डिसेम्बर १५३०) जुन बाबरको नामले प्रसिद्ध भयो, एक मुगल शासक थियो जसको मूल मध्य एशिया थियो। त्यो भारतमा मुगल वंशको संस्थापक थियो। त्यो तैमूर लंगको परपोता थियो र विश्वास रखता थियो कि चंगेज खां उनको वंशको पूर्वज थियो।

आरंभिक जीवन[सम्पादन गर्ने]

बाबरको जन्म फरगना घाटीको अंदिजन नामक शहरमा भएको थियो जुन अब उज्बेकिस्तानमा छ। त्यो आफ्नो पिता उमर शेख मिर्जा, जुन फरगना घाटीको शासक थिए तथा जसलाई उनले एक ठिगने कदको तगडे जस्म, मांसल अनुहार तथा गोल दाढी वाला व्यक्तिको रूपमा वर्णित गरेको छ, तथा माता कुतलुग निगार खानमको ज्येष्ठ पुत्र थियो। हुनत बाबरको मूल मंगोलियाको बर्लास कबीले देखि सम्बन्धित थियोमा उन कबालेको मान्छेपर फारसी तथा तुर्क जनजीवनको धेरै असर रहयो थियो, उनि इस्लाममा परिवर्तित भएका तथा वहाँले तुर्केस्तानको आफ्नो वासस्थान बनाया। बाबरको मातृभाषा चागताई भाषा थियो तर फारसी, जुन उन समय उन स्थानको साधारण बोलचालको भाषा थियो,मा पनि त्यो प्रवीण थियो। उनले चागताईमा बाबरनामाको नामले आफ्नो जीवनी लिखी।

मंगोल जाति (जसे फारसीमा मुगल भन्थे)को भएको बावजूद उनको जनता र अनुचर तुर्क तथा फारसी मान्छे थिए। उनको सेनामा तुर्क, फारसी, पश्तोको वाहेक बर्लास तथा मध्य एशियाई कबीलेको मान्छे पनि थिए।

कहा जान्छ कि बाबर धेरै नै तगडा र शक्तिशाली थियो। यस्तो पनि भन्यो जान्छ कि सिर्फ व्यायामको लागि त्यो दुई मान्छेको आफ्नो दोनो कंधोंमा लादएर उन्नयन ढालमा दौड लेता थियो। लोककथाओंको अनुसार बाबर आफ्नो राहमा आने वाला सबै नदिहरू लाई तैर गरेर पार करता थियो। उनले गङ्गाको दुई पल्ट तैर गरेर पार किया।

नाम[सम्पादन गर्ने]

बाबरको चचेरे भाई मिर्जा मुहम्मद हैदरले लेखएको छ कि उन समय, जब चागताई मान्छे असभ्य तथा असंस्कृत थिए तब उन्हे जहिर उद-दिन मुहम्मदको उच्चारण कठिन लागयो। यस कारण उनले यसको नाम बाबर रख दिए।

सैन्य जीवन[सम्पादन गर्ने]

सन् १४९४में ११ वर्षको आयुमा नै उसलाई फरगना घाटीको शासकको पद सौंपा गया। उनको चाचाओंले यस स्थितिको फाइदा उठाया र बाबरको गद्दी देखि हटा दिए। धेरै सालों सम्म उनले निर्वासनमा जीवन बिताया जब उससंग केहि किसान र उनको सम्बंधी नै थिए। १४९७मा उनले उज्बेक शहर समरकंदमा आक्रमण गरे र ७ महीनाहरू पछि उसलाई जीत पनि लिया। त्यहि बीच, जब त्यो समरकंदमा आक्रमण गरिरहेको थियो तब, उनको एक सैनिक सरगनाले फरगनामा आफ्नो अधिपत्य जम्मा लिया। जब बाबर इसपर फिर्ता अधिकार गर्न फरगना आ रहयो थियो त उनको सेनाले समरकंदमा उनको साथ छोड दिए जसको फलस्वरूप समरकंद र फरगना दुवै उनको हातमा देखि चले गए। सन् १५०१मा उनले समरकंदमा पुनः अधिकार गर्योमा चाँडै नै उसलाई उज्बेक खान मुहम्मद शायबानी'ले हरीयो दिए र यस तरिका समरकंद, जुन उनको जीवनको एक ठूलो ख्वाहिश थियो, उनको हातमा देखि फेरि फिर्ता निस्कियो।

फरगना देखि आफ्नो चन्द वफादार सैनिकहरू सँग भागन पछि अर्को तील सालों सम्म उनले आफ्नो सेना बनाए पछि ध्यान केन्द्रित किया। यस क्रममा उनले ठूलो मात्रामा बदख्शान प्रांतको ताजिकहरूलाई आफ्नो सेनामा भर्ती किया। सन् १५०४मा हिन्दूकुशको बर्फीली चोटियहरूलाई पार गरेर उनले काबुलमा आफ्नो नियन्त्रण स्थापित किया। नयाँ साम्राज्यको मिलन देखि उनले आफ्नो किस्मतको ताराहरू खुलनेको सपनाहरू देखे। केहि दिनहरू पछि उनले हेरातको एक तैमूरवंशी हुसैन बैकरह, जुन कि उनको टाढाको रिश्तेदार पनि थियो, सँग मुहम्मद शायबानीको विरुद्ध सहयोगको सन्धि गर्यो। तर १५०६मा हुसैनको मृत्युको कारण यस्तो हैन हो पाया र उनले हेरातमा आफ्नो नियन्त्रण स्थापित गर्यो। तर दुई महीनाहरूको भित्र ही, साधनहरूको अभावमा उसलाई हेरात छोडन पर्यो। आफ्नो जीवनीमा उनले हेरातको "बुद्धिजीवियों देखि भरे शहर"को रूपमा वर्णित गरेको छ। वहाँमा उसलाई युईगूर कवि मीर अली शाह नवाईको रचनाहरूको बारेमा थाहा भएको जुन चागताई भाषाको साहित्यको भाषा बनाउनको पक्षमा थिए। शायद बाबरको आफ्नो जीवनी चागताई भाषामा लेखनको प्रेरणा उन्हीं देखि मिली होगी।

काबुल फर्कनुको दुई सालको भित्र नै एउटा अझै अर्को सरगनाले उनको खिलाफ विद्रोह गरे र उसलाई काबुल देखि भागन पर्यो। चाँडै नै उनले काबुलमा पुनः आफ्नो नियन्त्रण स्थापित गर्यो। यता सन् १५१०मा फारसको शाह इस्माईल प्रथम, जुन सफीवी वंशको शासक थियो,ले मुहम्मद शायबानीको हराएर उनको हत्या गरेर डाली। यस स्थितिको देखेर बाबरले हेरातमा पुनः नियन्त्रण स्थापित किया। यसपछि उनले शाह इस्माईल प्रथमसँग मध्य एशियामा मिलएर अधिपत्य जमानेको लागि एक समझौता किया। शाह इस्माईलको मददको बदलामा उमने साफवियोंको श्रेष्ठता स्वीकारको तथा आफु एवम् आफ्नो अनुयायिहरू लाई साफवियोंको प्रभुताको अधीन समझा। यसको उत्तरमा शाह इस्माईलले बाबरको उनको बहिनी ी खानजदा देखि मिलाया जसलाई शायबानी, जसलाई शाह इस्माईलले हाल नैमा हराएर मार हालयो थियो,ले कैदमा रखा भएको थियो र उससे विवाह गर्नको बलात कोशिश गरिरहेको थियो। शाहले बाबरको ऐश-ओ-आराम तथा सैन्य हितहरूको लागि पूरी सहायता दी जसको जबाब बाबरले आफुलाई शिया परम्परामा ढाल गर्यो। उनले शिया मुसलमानहरूको अनुरूप वस्त्र पहनना आरंभ किया। शाह इस्माईलको शासन कालमा फारस शिया मुसलमानहरूको गढ बन्यो र त्यो आफैको सातवें शिया इमाम मूसा अल काजिमको वंशज मानता थियो। वहाँ सिक्के शाहको नाममा ढलते थिए तथा मस्जिदमा खुतबे शाहको नामले पढे जान्थे हुनत काबुलमा सिक्के र खुतबे बाबरको नामले नै थिए। बाबर समरकंदको शासन शाह इस्माईलको सहयोगीको हैसियत देखि चलाता थियो।

शाहको मदद देखि बाबरले ज्वरोामा चढाई गर्यो। वहाँमा बाबर, एक तैमूरवंशी भएको कारण, मान्छेकी नजरमा उज्बेकों देखि मुक्तिदाताको रूपमा देखिएको र गाँवको गाँव उनलाई बधाई दिनको लागि खाली भए। यसपछि फारसको शाहको मददको अनावश्यक समझकर उनले शाहको सहायता लेनी बंद गरेर दी। अक्टूबर १५११मा उनले समरकंदमा चढाई गरे अझ एक पल्ट फेरि उसलाई आफ्नो अधीन गर्यो। वहाँ पनि उनको स्वागत भयो अझ एक पल्ट फेरि गाँवको गाँव उनलाई बधाई दिनको लागि खाली भए। वहाँ सुन्नी मुलसमानोंको बीच त्यो शिया वस्त्रहरूमा एकदम अलग लग रहयो थियो। हुनत उनको शिया हुलिया सिर्फ शाह इस्माईलको प्रति साम्यताको दर्शानेको लागि थियो, उनले आफ्नो शिया स्वरूप बनाए राखयो। यद्यपि उनले फारसको शाहको खुश गर्न हेतु सुन्नियहरूको नरसंहार गरेनमा उनले शियाको प्रति आस्था पनि हैन छोडी जसको कारण जनतामा उनको प्रति भारी अनास्थाको भावना फैल गई। यसको फलस्वरूप, ८ महीनाहरू पछि, उज्बेकोंले समरकंदमा फेरि भन्दा अधिकार गर्यो।

उत्तर भारतमा चढाई[सम्पादन गर्ने]

दिल्ली सल्तनतमा खिलजी राजवंशको पतन पछि अराजकताको स्थिति बनी भए थियो। तैमूरलंगको आक्रमण पछि सैय्यदोंले स्थितिको फाइदा उठाएर दिल्लीको सत्तामा अधिपत्य कायम गर्यो। तैमुर लंगको द्वारा पंजाबको शासक बनाए जाने पछि खिज्र खानले यस वंशको स्थापना गरेको थियो। त्यस पछि लोदी राजवंशको अफगानोंले सैय्यदहरूलाई हराएर सत्ता हथिया ली थियो।

इब्राहिम लोदी[सम्पादन गर्ने]

बाबरको लाग्दो थियो कि दिल्ली सल्तनतमा फेरि देखि तैमूरवंशियहरूको शासन हुनु पर्छ। एक तैमूरवंशी भएको कारण त्यो दिल्ली सल्तनतमा कब्जा गर्न चाहता थियो। उनले सुल्तान इब्राहिम लोदीको आफ्नो इच्छा देखि अवगत कराया (स्पष्टीकरण चाहिए)। इब्राहिम लोदीको जबाब हैन आए पछि उनले छोटे-छोटे आक्रमण गर्न आरंभ गरेर दिए। सबै भन्दा पहिले उनले कंधारमा कब्जा किया। यता शाह इस्माईलको तुर्कोंको हातमा भारी हारको सामना गर्न पर्यो। यस युद्धको पल्ट शाह इस्माईल तथा बाबर, दुवैले बारूदी हथियारहरूको सैन्य महत्ता समझते भएका यसको उपयोग आफ्नो सेनामा आरंभ किया। यसपछि उनले इब्राहिम लोदीमा आक्रमण किया। पानीपतमा लडीएको यस लडाईको पानीपतको प्रथम युद्धको नामले जान्दछन्। यसमा बाबरको सेना इब्राहिम लोदीको सेनाको अगाडी धेरै सानो थियो। तर सेनामा संगठनको अभावमा इब्राहिम लोदी यो युद्ध बाबर देखि हार गया। यसपछि दिल्लीको सत्तामा बाबरको अधिकार भयो र उनले सन १५२६मा मुगलवंशको नींव डाली।

राजपूत[सम्पादन गर्ने]

राणा सांगाको नेतृत्वमा राजपूत एकदम संगठित तथा शक्तिशाली हो चुके थिए। राजपूतोंले एक बडा-सा क्षेत्र स्वतंत्र गर्यो थियो र उनी दिल्लीको सत्तामा काबिज हुनु चाहते थिए। इब्राहिम लोदी देखि लडते-लडते बाबरको सेनाको धेरै क्षति पहुँची थियो। बाबरको सेना राजपूतोंको आधी पनि थिएन। मार्च १५२७मा खानवाको लडाई राजपूतों तथा बाबरको सेनाको बीच लडीएको। राजपूतहरूको जीतन निश्चित लग रहयो थियो। तर युद्धको समयमा तोमरोंले राणा सांगाको साथ छोड दिए र बाबर देखि जा मिले। यसपछि राणा सांगाको भागन पर्यो अझ एक आसान-सी लागिरहेको जीत उनको हातमा देखि निकल गई। यसको एक साल पछि कुनै मंत्री द्वारा जहर खिलाने कारण राणा सांगाको मृत्यु भयो र बाबरको सबै भन्दा ठूलो डर उनको माथे देखि टल गया। यसपछि बाबर दिल्लीको गद्दीको अविवादित अधिकारी बन्यो। आने वाला दिनहरूमा मुगल वंशले भारतको सत्तामा ३०० सालों सम्म राज किया।

बाबरको द्वारा मुगलवंशको नींव राखन पछि मुगलहरूले भारतको संस्कृतिमा आफ्नो अमिट छाप छोडी।

अन्तिमको दिन[सम्पादन गर्ने]

कहा जान्छ कि आफ्नो पुत्र हुमायुंको बीमार पर्ए पछि उनले अल्लाहसंग हुमायुँको स्वस्थ्य गर्न तथा उनको रोग आफुको दिये जानेको प्रार्थना गरेको थियो। यसपछि बाबरको स्वास्थ्य बिगड गयो र अंततः त्यो १५३०मा ४८ वर्षको उमेरमा मर्यो। उनको इच्छा थियो कि उसलाई काबुलमा दफनाया जाएमा पहिले उसलाई आगरामा दफनाया गया। लगभग नौ वर्ष पछि शेरशाह सूरीले उनको इच्छा पूरीको र उसलाई काबुलमा दफना दिए।