बैतडी जिल्ला

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
बैतडी जिल्ला
Baitadi district location.png
अञ्चल: महाकाली अञ्चल
सदरमुकाम: बैतडी,
क्षेत्रफल: १,५१९ वर्ग कि.मि.
जनसंख्या: २३४४१८(२००१)
गाविस संख्या: ६२
नगरपालिका(हरू): दसरथचन्द नगरपालिका,
संविधानसभा निर्वाचन क्षेत्र संख्या:
भौगोलिक अवस्थिति: पहाड
सबै भन्दा अग्लो स्थान: २९५० मिटर
सबै भन्दा होचो स्थान : ३९० मिटर
प्रमुख जातिहरू: आदि
प्रमुख भाषाहरू: स्थानीय पहाडी आदि
मानव विकास सूचाङ्क स्थिति: (७५ जिल्लाहरू मध्ये)
टेलिफोन कोड: ०९५
प्रमुख जिल्ला अधिकारी:
वेबसाइट:
 हे  वा  सं 

बैतडी नेपालको एक जिल्ला हो। यो जिल्ला नेपालको पहाडमा पर्दछ। यो जिल्ला नेपालका अमर शहीद दशरथ चन्दको जन्मभूमि हो। पहिले यो जिल्ला डोटी जिल्ला अन्तर्गत पर्दथ्यो । बैतडी जिल्ला नेपाल अधिराज्यको सुदूरपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रको महाकाली अञ्चलमा पर्ने चार वटा जिल्ला मध्ये एक पहाडी जिल्ला हो । विभिन्न साना ठूला पहाड ,खोचर वेशीहरुवाट निर्मित यो जिल्लाको पश्चिममा महाकाली नदीले भारतको सिमाना छुट्याएको छ र सो नदीको पारिपट्टी भारतको उत्तराखण्डको पिथौरागढ जिल्ला पर्दछ । यसको उत्तरमा दार्चुला, पूर्वमा बझाङ्ग र डोटी एवं दक्षिणमा डडेल्धुरा जिल्लाहरु पर्दछन् । यस जिल्लाको कुल क्षेत्रफल १४५१.१३ वर्ग कि।मि।छ, जुन नेपाल अधिराज्यको कुल क्षेत्रफलको ०.६८ प्रतिशत भू-भाग पर्न आउछ । यो जिल्ला जलश्रोत, वनजंगल, जडीवुटी र वन्यजन्तु आदि प्राकृतिक सम्पदाको दृष्टिकोणले धनी मानिन्छ । खाद्यान्न उत्पादनमा हालसम्म आत्मनिर्भर रहन नसके पनि केहि कृषिजन्य उत्पादनहरु जस्तै फलफूल, तरकारी, भटमास, घ्यू, मह आदि जिल्ला बाहिर निर्यात हुने गर्दछन् भने जिल्लामा आवश्यक पर्ने खद्यान्न वाहिरवाट आयात गरी परिपूर्ति गरिन्छ । यो जिल्लामा शिक्षा, स्वास्थ्य, खानेपानी, यातायात र संचार जस्ता सेवा सुविधाहरु क्रमशः विस्तार हुदै गएका छन् । जिल्लाका लगभग सम्पूर्ण गाविसहरुमा स्वास्थ्य सेवा विद्यालय, हुलाक र कृषि एवं पशु सेवा केन्द्रहरुबाट सामान्य रुपमा सेवा सुविधा उपलव्ध गराइने व्यवस्था क्रमिकरुपमा भैरहेको छ । केहि गाविसहरुमा टेलीफोन र विद्युत सेवा विस्तार भइसकेको छ र बाकि रहेका गाविसहरुमा सकेसम्म छिट्टै सेवा विस्तार गर्ने सोच रहेको छ । जिल्लाको करिब ६७ प्रतिशत जनसंख्यालाई पाइपद्वारा खानेपानी उपलव्ध गरा्इएको छ । विकट पहाडी जिल्ला भएको हुनाले खोला नाला प्रसस्त भए पनि सिंचाई र तटवन्ध निर्माणमा प्रभावकारिता ल्याउन सकिएको छैन । यातायातको दृष्टिकोणले यो जिल्ला अन्य पहाडी जिल्लाहरुभन्दा अगाडि नै रहेको देखिन्छ । जिल्लाको विकास निर्माणमा सरकारी निकायहरु लगायत दातृसंस्थाहरु र गैर सरकारी संघ संस्थाहरुबाट राम्रो सहयोग प्राप्त भैरहेको छ । हरेक ठाउं र स्थानले केहि विशेष किसिमको इतिहास वोकेको हुन्छ । सोहि अनुसार यस जिल्लाको नाम बैतडी रहनुमा केहि ऐतिहासिक कुराहरु छन । बैतडीको वरिपरिका उच्च पहाडहरुमा चारवटा केदार देवताहरुको देवस्थल छ । ती चारवटा केदार मध्ये दक्षिणमा ग्वाल्लेक केदार, पूर्वमा रोलाकेदार, उत्तरमा देउलेक केदार र पश्चिममा ध्वजकेदार पर्दछन् । यी केदारहरु आराध्यदेव महादेवका रुप हुन भन्ने जनश्रुति छ । शक्तिशाली देवताको छत्रछाया माझ रहेको बैतडी जिल्ला हिन्दुहरुको आध्यात्मिक तवरले ज्यादै पवित्र र पुण्यभूमी हो भनेर पुराणहरुमा वर्णन गरेको पाइन्छ । यी चारवटै केदारहरुका देवस्थलहरुमा यात्रा गर्न सके चारधाम गरे सरह हुन्छ भन्ने भनाई पनि छ । देवस्थलहरुमा बैतडी सदरमुकामवाट सहज ढंगले यात्रा गर्न सकिन्छ । हाल ग्वाल्लेक केदार भनिने पर्वतलाई पहिले वायोत्तड भनिने रहेछ र त्यहां ज्यादै हावा लाग्ने गर्दछ । वढी हावा लाग्ने भएकोले संस्कृतमा वायोत्तड पर्वत (वायु ‍‌+उत्तड = वायोत्तड) अर्थात् वायु चल्ने ठाउं भन्ने अर्थमा वायोत्तडबाट अपभ्रंश हुदै वायोत्तड र बैतड भई अन्तमा बैतडी भएको हो भन्ने परम्परा छ । नेपालको प्रशासनिक विभाजनमा ३५ जिल्ला हुँदा यो जिल्ला डोटी जिल्ला अर्न्तगत पर्दथ्यो पछि ७५ जिल्ला कायम गर्दा डोटी जिल्लावाट छुट्याएर अलग गरी बैतडी जिल्लाको रुपमा स्थापित गरिएको हो । बैतडी अमर शहिद दशरथ चन्दको जन्मथलो भएको हुनाले नेपालको इतिहासमा यो जिल्लाको नाम सुनौला अक्षरबाट लेखिएको छ ।

जिल्लाको नामाकरण[सम्पादन गर्ने]

यस जिल्लाको नाम बैतडी कसरी रहन गयो भन्ने सम्बन्धमा निम्न भनाइहरू रहेका छन् ।

  1. यो जिल्लामा एक वायावड नामको पहाड छ जहाँ जोडले हावा चल्ने हुदा संस्कृत भाषामा त्यसलाई वैतड भन्न थालियो जो पछि बैतडी नामले प्रख्यात भयो यही नाममा जिल्लाको नाम रहन गएको हो। [१]
  2. बैतडी जिल्लाको वरिपरि पहाडहरूमा चार वटा केदार देवताहरूको देवस्थल छ। ती चारवटा केदार मध्ये दक्षिणमा ग्वाल्लेक केदार पूर्वमा रौलाकेदार उत्तरमा देउलेक केदार र पश्चिममा ध्वज केदार पर्दछन जुन आराध्यदेव महादेवका रूप हुन भन्ने भनाई छ। यसरी शक्तिशाली देवताको छत्रछाँयामा रहेको यो हिन्दुहरूको आध्यात्मिक तवरले ज्यादै पवित्र र पुण्यभूमी हो भनेर पुराणकालमा वर्णन गरेको पाइन्छ। यी चारैवटै केदारको देवस्थलमा यात्रा गर्न सके चारधाम गरे सरह हुन्छ भन्ने भनाई पनि छ। देवस्थलहरूमा बैतडी सदरमुकामबाट सहज ढंगले यात्रा गर्न सकिन्छ। हाल ग्वाल्लेक केदार भनिने पर्वतलाई पहिले वायोत्तड पर्वत भनिने रहेछ र त्यहाँ ज्यादै हावा लाग्ने गर्दछ। बढी हावा लाग्ने भएकोले संस्कृतमा वायोत्तड (वाय+त्तड) अर्थात वायु चल्ने ठाँउ पछि वायुत्तडबाट बायोत्तड र बैतडी पछि शब्दको अपभ्रंस हुदै गई अन्तमा बैतडी नाम रहेको हो" भन्ने भनाई छ । [२]

बैतडीमा एक मात्र नगरपालिका छ । श्रोत साधनले भरपुर्ण भएको भएता पनि, बैतडीको पाटन नामक क्षेत्रलाई नगरपालिकाको रुपमा हेर्न पाईएको छैन । पाटनमा आधा दर्जन भन्दा बडी सरकारी कार्यलय, निजी तथा सरकारी स्कुल, कलेज, पक्की बाटो, बेबस्तित बजार , एयरपोट, सिचाई आयोजना, लघु जलविद्‍धत आयोजना रहेका छन ।

भौगोलिक अवस्था[सम्पादन गर्ने]

  • आक्षाँश:- २९.२२" डि देखि २९.५७" डि. उत्तरमा।
  • देशान्तर:- ८०.१५" डि देखि ८१.४५" डि. पूर्व सम्म।
  • सिमाना:- पूर्व बझाङ र डोटी जिल्ला, पश्चिम भारतको उत्तराखण्ड राज्य, उत्तर दार्चुला जिल्ला, दक्षिण डडेल्धुरा जिल्ला
  • क्षेत्रफल १५१९ वर्ग कि.मि.
  • औषत लम्बाई:-
  • औषत चौढाई:- ,
  • भौगोलिक विभाजन:-
  • सबभन्दा अग्लो भाग:- कोटपेटरा गा.वि.स. २९५० मी.
  • सबभन्दा होचो भाग :- शर्माली गा.वि.स. ३९० मी

प्रमुख नदी ताल तलैया[सम्पादन गर्ने]

  • महाकाली
  • चौलानी
  • सेती
  • सुरनया
  • जामाडी
  • गर्मा
  • ढिकगाड
  • कोटेनीगाड
  • निलगढगाड
  • मङ्रौ खोला
  • बगरा खोला
  • देगाड खोला!

प्रमुख धार्मिक स्थलहरू तथा पर्यटकीय क्षेत्र[सम्पादन गर्ने]

  • जगन्नाथ मन्दिर
  • ईश्वरी गंगाधाम
  • त्रिपुरासुन्दरी मन्दिर
  • मेलौली भगवती मन्दिर
  • डिलाशैनी
  • दोगडा धाम न्वाली
  • शिगाशधुरा धार्मिक हिसाबले यो क्षेत्र धरै नै प्रचलित छ यो धार्मिक स्थल बैतडी जिल्लाको सिगाश भन्ने गा.बि. स. मा अबस्थित छ। यो स्थल शिवजीको स्थान भनेर यहाका लगायत बाहिरका मान्छे को अड्कल छ. यो क्षेत्र को दर्सन गर्न छिमेकि जिल्ला लगायत छिमेकि देश भारतको उत्त्रखंड का मान्छे पनि केहि दसक अगाडी गर्न आउथे रे। यो धार्मिक स्थल बिसेस गरि कार्तिक र मंसिरको बेला एक मात्र मेल लाग्छ यसको भागोलिक आकार सानो भएकोले त्यति धेरै मान्छे बस्न सक्दैनन्। र साउन महिना भरि यो ठाउमा पुज्न भनि दैनिक सयौ दर्सनर्थि आउछन। यो ठाउँ पुग्न त्यति सजिलो चाही छैन बरसात को बेला साउनमा पुरा कुएरोले ढाकेको र रिमझिमे पानि मात्र हुन्छ। यातायातको पहुच र जानकारीको अभावले त्यति प्रसिध बन्न पुगेको छैन। यो ठाउँ पुग्न गाडी बाट ओर्लेर गाजरी बाट करिब ४ घण्टा लाग्छ।
  • निङ्गलाशैनी मन्दिर
  • रौलकेदार मन्दिर रौलेश्वर
  • ग्वाल्लेक केदार ग्वाल्लेक
  • पाताल भुमेश्वर महादेव मन्दिर
  • मल्लादेही मेलौली
  • देउलेक केदार देउलेक
  • अशिम केदार दुर्गास्थान
  • उदयदेव मन्दिर पाटन
  • गणेश धुरा
  • शिवनाथ धाम शिवनाथ
  • शिव मन्दिर
  • मठैराज मन्दिर

व्यापारिक महत्वका स्थान[सम्पादन गर्ने]

  • कालिका मान्डौ
  • गोरिल
  • बेतालबाबा
  • श्री भावर
  • खोडपे
  • पाटन
  • झुलाघाट
  • खोचलेक
  • देहीमाण्डौं
  • सतबाँज
  • चौराहा
  • गोकुलेश्वर
  • मेलौली
  • पुर्चौडी हाट
  • गोठालापानी आदी
  • देबताल्(रोदिदेवल् गा बि स्)

सन्दर्भ सामाग्रीहरू[सम्पादन गर्ने]

  1. ज्ञानेश्वर भट्टराई द्वारा लिखित बृहत ज्ञानकोष
  2. जिल्ला विकास समितिको कार्यालय सूचना केन्द्र बैतडीबाट प्रकाशित जिल्ला विकास योजना २०६३/०६४

यो पनि हेर्नुहोस[सम्पादन गर्ने]

सन्दर्भ सामग्रीहरू[सम्पादन गर्ने]

बाहिरी कडीहरू[सम्पादन गर्ने]