ब्रजभाषा

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
भाषाको नाम
बोलिने क्षेत्र
क्षेत्र
जम्मा बोल्ने मानिस
भाषा परिवार
  • {{{name}}}
भाषाको कोड
ISO 639-1 None
ISO 639-2
ISO 639-3
Linguasphere

ब्रजभाषा मूलत: ब्रजक्षेत्रको बोली छ। (श्रीमद्भागवतका रचनाकालमा "व्रज" शब्द क्षेत्रवाची भएको थियो। विक्रमको १३ौं शताब्दीदेखि लिएर २०ौं शताब्दीसम्म भारतका मध्य देशको साहित्यिक भाषा रहेको कारण ब्रजको यस जनपदीय बोलीले आफ्नो उत्थान एवं विकासका साथ आदरार्थ "भाषा" नाम प्राप्त गरे र "ब्रजबोली" नामले छैन, अपितु "ब्रजभाषा" नामले विख्यात भएको छ। आफ्नो विशुद्ध रूपमा यो आज पनि आगरा, धौलपुर, मथुरा र अलीगढ जिलहरूमा बोली जान्छ। यसलाई हामी "केन्द्रीय ब्रजभाषा"का नामले पनि पुकार सक्छौं।

ब्रजभाषामा नैं प्रारम्भमा काव्यको रचना भएको छ। सबै भक्त कविहरूले आफ्नो रचनाहरू यसै भाषामा लिखी छन् जसमा प्रमुख छन् सूरदास, रहीम, रसखान, केशव, घनानंद, बिहारी, इत्यादि। हिन्दी फिल्महरूका गीतहरूमा पनि बृजका शब्दहरूको प्रमुखतादेखि प्रयोग गरिएको छ।

भौगोलिक विस्तार[सम्पादन गर्ने]

आफ्नो विशुद्ध रूपमा ब्रजभाषा आज पनि आगरा, धौलपुर, मथुराअलीगढ जिलहरूमा बोली जान्छ। यसलाई हामी "केन्द्रीय ब्रजभाषा"का नामले पनि पुकार सक्छौं। केन्द्रीय ब्रजभाषा क्षेत्रका उत्तर पश्चिमतर्फ बुलंदसहर जिल्लाहरूको उत्तरी पट्टीदेखि यसमा खडी बोलीको लटक आउने लाग्दछ। उत्तरी-पूर्वी जिलहरू अर्थात् बदायूँ र एटा जिलहरूमा यसमाथि कन्नौजीको प्रभाव प्रारम्भ हुन जान्छ। डा. धीरहरूद्र वर्मा, "कन्नौजी"लाई ब्रजभाषाको नैं एक रूप मान्दछन्। दक्षिणतर्फ ग्वालियरमा पुगकर यसमा बुंदेलीको झलक आउने लाग्दछ। पश्चिमतर्फ गुडगाँवा तथा भरतपुरको क्षेत्र राजस्थानीदेखि प्रभावित छ।

ब्रज भाषा आजका समयमा प्राथमिक तौरमा एक ग्रामीण भाषा हो, जो कि मथुरा-आगरा केन्द्रित ब्रज क्षेत्रमा बोली जान्छ । यो मध्य दोआबका यी जिलहरूको प्रधान भाषा हो

गंगाका पार यसको प्रचार बदायूँ, बरेली हुँदै नैनीतालको तराई, उत्तराखंडका उधम सिंह नगर जिल्लाहरूसम्म चलिएको छ । उत्तर प्रदेशका अतिरिक्त यस भाषाको प्रचार राजस्थानका यी जिलहरूमा पनि छ

अनि करौली जिल्लाहरूका केही भाग, जसका पश्चिमदेखि यो राजस्थानीको उप-भाषाहरूमा जाएर मिल्न जान्छ ।

हरियाणामा यो दिल्लीका दक्षिणी क्षेत्रहरूमा बोलिन्छ- फरीदाबाद जिल्ला, र गुडगाँवमेवात जिलाहरूको पूर्वी भाग ।

विकास यात्रा[सम्पादन गर्ने]

इसका विकास मुख्यत: पश्चिमी उत्तर प्रदेश र त्यो भन्दा लग्दै राजस्थान अनि मध्य प्रदेशमा भयो। मथुरा, भरतपुर, आगरा, ग्वालियर आदि क्षेत्रहरूमा आज पनि यो मुख्य संवादको भाषा छ। यस एक पूरा इलाकेमा बृजभाषा वा त मूल रूपमा वा हल्केदेखि परिवर्तनका साथ विद्यमान छ। यसैलिये यस इलाकेका एक ठूला भागलाई बृजांचल वा बृजभूमि पनि भनिन्छ।

भारतीय आर्यभाषाहरूको परम्परामा विकसित हुने "ब्रजभाषा" शौरसेनी अपभ्रंशको कोखदेखि जन्मी छ। जबदेखि गोकुल वल्लभ संप्रदायको केन्द्र बना, ब्रजभाषामा कृष्ण विषयक साहित्य लिखा जाने लगा। यसैका प्रभावदेखि ब्रजको बोली साहित्यिक भाषा बन्यो। भक्तिकालका प्रसिद्ध महाकवि महात्मा सूरदासदेखि लिएर आधुनिक कालका विख्यात कवि श्री वियोगी हरिसम्म ब्रजभाषामा प्रबंध काव्य तथा मुक्तक काव्य समय समयमा रचे जाँदै रहे।

स्वरूप[सम्पादन गर्ने]

जनपदीय जीवनका प्रभावदेखि ब्रजभाषाका धेरै रूप हामीलाई दृष्टिगोचर हुन्छन्। परन्तु केहीदेखि अन्तरका साथ उनमा एकरूपताको स्पष्ट झलक हामीलाई हेर्नेलाई मिल्दछ।

ब्रजभाषाको आफ्नो रूपगत प्रकृति कारान्त छ अर्थात् यसको एकवचनीय पुंलिंग संज्ञाहरू तथा विशेषण प्राय: औकारान्त हुन्छन्; जस्तै खुरपौ, यामरौ, माँझौ आदि संज्ञा शब्द औकारान्त छन्। यसै प्रकार कारौ, गोरौ, साँवरौ आदि विशेषण पद औकारान्त छ। क्रियाको सामान्य भूतकालिक एकवचन पुंलिंग रूप पनि ब्रजभाषामा प्रमुखरूपेण औकारान्त नैं रहन्छ। यो कुरा अलग छ कि त्यसको केही क्षेत्रहरूमा "य्" श्रुतिको आगम पनि पाइन्छ। जिल्ला अलीगढको तहसील कोलको बोलीमा सामान्य भूतकालीन रूप "य्" श्रुतिदेखि रहित मिल्दछ, तर जिल्ला मथुरा तथा दक्षिणी बुलंदसहरको तहसीलहरूमा "य्" श्रुति अवश्य पाइन्छ। जस्तै :

""कारौ छोरा बोलौ"" -(कोल, जिल्ला अलीगढ)।

""कारौ छोरा बोल्यौ"" -(माट जिल्ला मथुरा)।

""कारौ लौंडा बोल्यौ"" -(बरन, जिल्ला बुलंदसहर)।

कन्नौजीको आफ्नो प्रकृति ओकारान्त छ। संज्ञा, विशेषण तथा क्रियाका रूपहरूमा ब्रजभाषा जहाँ औकारान्तता लिएर चल्दछ वहाँ कन्नौजी ओकारान्तताको अनुसरण गर्दछ। जिल्ला अलीगढको जलपदीय ब्रजभाषामा यदि हामी कहहरू कि- ""कारौ छोरा बोलौ"" (= कालो लडका बोला) त यसलाई नैं कन्नौजीमा कह्नेछ्न् कि-""कारो लरिका बोलो। भविष्यत्कालीन क्रिया कन्नौजीमा तिङं्तरूपिणी हुन्छ, तर ब्रजभाषामा त्यो कृदंतरूपिणी पाइन्छ। यदि हामी "लडका जानेछ" र "लडकी जाएगी" वाक्यहरूलाई कन्नौजी तथा ब्रजभाषामा रूपान्तरित गरेर बोलहरू त निम्नांकित रूप प्रदान रहन्छन् :

कन्नौजीमा - (१) लरिका जइछ। (२) बिटिया जइछ।

ब्रजभाषामा - (१) छोरा जाइगौ। (२) छोरी जाइगी।

उपर्युक्त उदाहरणहरूदेखि स्पष्ट छ कि ब्रजभाषाका सामान्य भविष्यत् काल रूपमा क्रिया कर्ताका लिंगका अनुसार परिवर्तित हुन्छ, जब कि कन्नौजीमा एक रूप रहन्छ।

यस अतिरिक्त कन्नौजीमा अवधीको भाँति विवृति (Hiatus)को प्रवृत्ति पनि पाइन्छ जसको ब्रजभाषामा अभाव छ। कन्नौजीका संज्ञा, सर्वनाम आदि वाक्यपदहरूमा सन्धिराहित्य प्राय: मिल्दछ, परन्तु ब्रजभाषामा ती पद सन्धिगत अवस्थामा मिल्दछन्। उदाहरण :

(१) कन्नौजी -""बउ गओ"" (= त्यो गयो)।

(२) ब्रजभाषा -""बो गयौ"" (= त्यो यो)।

उपर्युक्त वाक्यहरूका सर्वनाम पद "बउ" तथा "बो"मा सन्धिराहित्य तथा सन्धिको अवस्थाहरू दुइटै भाषाहरूको प्रकृतिहरूलाई स्पष्ट गर्दछ।

क्षेत्र विभाजन[सम्पादन गर्ने]

ब्रजभाषा क्षेत्रको भाषागत विभिन्नतालाई दृष्टिमा रख्दै हामी त्यसका विभाजन निम्नांकित रूपमा गर्न सक्छौं :

(१) केन्द्रीय ब्रज अर्थात् आदर्श ब्रजभाषा - अलीगढ, मथुरा तथा पश्चिमी आगरेको ब्रजभाषालाई "आदर्श ब्रजभाषा" नाम दिए जा सक्छ।

(२) बुदेली प्रभावित ब्रजभाषा - ग्वालियरका उत्तर पश्चिममा बोलिने भाषालाई यो नाम प्रदान गर्न सकिन्छ।

(३) राजस्थानको जयपुरीदेखि प्रभावित ब्रजभाषा - यो भरतपुर तथा त्यसको दक्षिणी भागमा बोली जान्छ।

(४) सिकरवाडी ब्रजभाषा - ब्रजभाषाको यो रूप ग्वालियरका उत्तर पूर्वका अंचलमा प्रचलित छ जहाँ सिकरवाड राजपूतहरूको बस्तिहरू पाइन्छन्।

(५) जादोबाटी ब्रजभाषा - गरौलीका क्षेत्र तथा चंबल नदीका मैदानमा बोलिने ब्रजभाषालाई "जादौबारी" नामले पुकारिएको छ। यहाँ जादौ (यादव) राजपूतहरूको बस्तिहरू छन्।

(६) कन्नौजीदेखि प्रभावित ब्रजभाषा - जिल्ला एटा तथा तहसील अनूपसहर एवं अतरौलीको भाषा कन्नौजीदेखि प्रभावित छ।

ब्रजभाषी क्षेत्रको जनपदीय ब्रजभाषाको रूप पश्चिमदेखि पूर्वतर्फ कैसा भएकोछ, यसका लागि निम्नांकित उदाहरण द्रष्टव्य छन् :

जिल्ला गुडगाँवामा - ""तमासो देख्ने कू गए। आपस् म झग्रो हो रह्यौ छ। तब गानो बंद हो गयो।""

जिल्ला बुलंदसहरमा -""लौंडा गोम् कू आयौ र बहू सू बोल्यौ कै म नौक्री कू जाङ्गौ।""

जिल्ला अलीगढमा - ""छोरा गाँम् कूँ आयौ अनिु बऊ ्दै बोलौ (बोल्यौ) कै म नौक्री कूँ जाङ्गो।""

जिल्ला एटामा - ""छोरा गोम् कूँ आओ र बऊ ्दै बोलो कै म नौक्री कूँ जागो।""

यसै प्रकार उत्तरदेखि दक्षिणको तर्फको परिवर्तन द्रष्टव्य छ-

जिल्ला अलीगढमा -""गु छोरा मेरे घर् ्दै चलौ गयौ।""

जिल्ला मथुरामा -""बु छोरा मेरे घर् तैं चल्यौ गयौ।""

जिल्ला आगरामा -""मुक्तौ रूपइया अप्नी बइयरि कूँ पठाईि दयौ।""

ग्वालियर (पश्चिमी भाग)मा - "बानैं एक् बोकरा पाल लओ। तब बौ आनंद सै रैबे लगो।""

यी पनि हेर्नुहोस्[सम्पादन गर्ने]

बाह्य कडीहरू[सम्पादन गर्ने]

ढाँचा:हिन्दीको बोलीहरू