ब्राह्मी परिवारका लिपिहरु

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
यो लेख वा खण्ड नेपाली भाषामा नभएर अर्को भाषामा लेखिएको छ।
यदि यो लेखमा तपाईंको योगदान छ भने यसलाई नेपाली भाषामा उल्था गर्नुहोला।
एक महिनासम्म उल्थानभएमा यसलाई हटाएर नयाँ लेख बनाइने छ ।

यो लेख हिन्दीबाट अनुवाद गरिएको हो। यहाँ क्लिक गरेर यस लेखमा रहेका त्रुटिहरु सुधार्न सक्नुहुन्छ।

वर्णमालाको इतिहस

मध्य काँस्य युग ई.पू। १९औं शताव्दी

मेरोइटिक ई.पू। ३री शताव्दी
ओघम ४थी शताव्दी
हंगुल १४४३
कनाडाई वर्णमालाहरु १८४०
ज़्हूयिन १९१३
पूर्ण वंशवृक्ष
ब्राम्ही लिपिबाट जन्मेका लिपिहरू

ब्राम्ही

ब्राह्मी परिवार ती लेखन प्रणालिहरुको परिवार होन् जसको पूर्वज ब्राह्मी लिपि छ। यिनको प्रयोग दक्षिण एशिया, दक्षिणपूर्व एशियामा हुन्छ, तथा मध्य अनि पूर्व एशियाका केही भागहरुमा पनि हुन्छ।

इस परिवारको कुनै लेखन प्रणालीलाई ब्राह्मी-आधारित लिपि वा भारतीय लिपि भन्न सकिन्छ।

इन लिपिहरुको प्रयोग धेरै भाषा परिवारहरुमा हुन्थ्यो, उदाहरणार्थ इंडो-यूरोपियाई, चीनी-तिब्बती, मंगोलियाई, द्रविडीय, अस्ट्रो-एशियाई, अस्ट्रोनेशियाई, ताई, र सम्भवतः कोरियाई मा। यिनको प्रभाव आधुनिक जापानी भाषामा प्रयुक्त अक्षर क्रमांकनमा पनि देखि्दछ।

इतिहास[सम्पादन गर्ने]

ढाँचा:Convertipa

पश्चात् कालीन चोल कालदेखि एक प्राचीन तमिल लिपि (वट्टेळुत्तु)को नमूना, ११ औं शताव्दिए प्राचीन तमिल सीधै ब्राह्मी लेखन प्रणालीदेखि उपजी छ

ब्राह्मी-आधारित लिपिहरु ब्राह्मी लिपिदेखि उपजी छन्। ईसा पूर्व तेस्रो शताव्दीमा अशोकका राज्यकालमा ब्राह्मीको प्रयोगको साक्ष्य मिल्दछ, उनले यस लिपिको प्रयोग साम्राज्यीय शिरातोखोंका लागि गरेको थियो। तर यसका अतिरिक्त, हाल नैंमा, श्री लंकामा अनुराधापुरमा ईसा पूर्व छठी शताव्दीका समयका माटोका भाँडाकुँडाोंमा सिंहल ब्राह्मीमा लिखे केही भंजित शिरातोख मिले छन्[१]। ईसा पूर्व चौथो वा पाँचवी शताव्दीका तमिल ब्राह्मीका नमूने पनि भट्टिप्रोलु अनि अन्यत्र मिले छन्।

गुप्त वंशका समय उत्तरी ब्राह्मीदेखि गुप्त लिपि आयो, र मध्यकालमा धेरै लिखावटहरुको जननी बनी, यिनमा सिद्धम, शारदानागरी प्रमुख छन्।

सिद्धम (कांजी: 悉曇, आधुनिक जापानी उच्चारण: शित्तन) लिपि बौद्ध धर्मका लागि काफी महत्वपूर्ण थियो किनभनें धेरै सूत्र यसैमा लेखिएका थिए, र आज पनि जापानमा सिद्धम सुलेखको कला कायम छ।

दक्षिणी ब्राह्मीदेखि ग्रन्थ लिपि अनि अन्य लिपिहरुको उपज भएको, र फेरि यिनको बदौलत दक्षिणपूर्व एशियाको धेरै लिपिहरु बनीं।

तेस्रो शताव्दीमा भट्टिप्रोलु बौद्ध धर्मको ठूलो केन्द्र थियो, यहींदेखि बौद्ध धर्म पूर्वी एशियामा फैला। आधुनिक तेलुगु लिपि भट्टिप्रोलु लिपि वा 'कन्नड-तेलुगु लिपि'देखि नैं जनित छ, यसलाई 'प्राचीन कन्नड लिपि' पनि भन्दछन् किनभनें कन्नडदेखि यसको समानता काफी छ[२][३]

शुरुआतमा केही साना बदलाव भए, त्यो भन्दा जो लिपि बनी त्यसलाई अब तमिल ब्राह्मी भन्दछन्, यसमा केही अन्य भारतीय लिपिहरुका मुकाबले कहीं कम अक्षर छन् किनभनें यसमा अलगदेखि महाप्राण वा सघोष व्यञ्जन छैनन्। पछि ग्रन्थका प्रभावदेखि वेट्टुळुतुको प्रादुर्भाव भयो जो कि आधुनिक मलयालम लिपि जस्ता देखि्दछ। १९औं र २०ौं शताव्दीमा र पनि बदलाव भए ताकि छपाई र टंकणका लागि सुविधा हो, र यस प्रकार समकालीन लिपि सामुन्ने आयो।

गेरी लेडयार्डले परिकल्पनाको छ कि हाँगुल लिपि, जो कोरियाई लेख्ने काम आउँछ, वास्तवमा मंगोल फग्स्पा लिपिदेखि उपजी छ, जो कि तिब्बतीका जरिए ब्राह्मी परिवारदेखि उत्पन्न भएको थियो।

विशेषताहरु[सम्पादन गर्ने]

केही विशेषताहरु, जो सम्भवतः प्रत्येक लिपिमा न हो, यस प्रकार छन्:

  • हरियाक व्यञ्जनमा एक अन्तर्निहित 'अ'को स्वर हुन्छ (बंगाली, उडिया, र असमियामा यी उच्चारणमा फर्कको कारणले 'ओ'को स्वर छ। बाकी स्वर यस अक्षरदेखि जोड गर्न लेख्नन्छन्। यदि अन्तर्निहित स्वर न छ भनें विराम/हलंतको प्रयोग गरिन्छ।
  • प्रत्येक स्वरका दुइ रूप छन्, एक स्वतन्त्र रूप, अर्थात् जब त्यो कुनै व्यञ्जनको भाग न हो, र अर्को निर्भर रूप, जब त्यो व्यञ्जनका साथ जोडिएको हुन्छ। लिपिका आधारमा, निर्भर रूप मूल व्यञ्जनका बाहिरु, दाहरु, माथि, तल, वा दाहरु-बाहिरु दोनो तरफ हुन सक्छ।
  • व्यञ्जन (देवनागरीमा ५ तक) जुडका संयुक्ताक्षर बन्दछन्। रका साथ कुनै र व्यञ्जनका संयुक्ताक्षरहरुका लागि विशेष चिह्नहरुको प्रयोग हुन्छ।
  • कुनै पनि व्यञ्जनका स्वरको अनुनासिकीकरण अनि सघोषीकरण पनि अलग चिह्नहरु द्वारा इंगित गरिन्छ।
  • पारंपरिक क्रम यस प्रकार छ स्वर, कंठस्थ व्यञ्जन, तालव्य व्यञ्जन, मूर्धन्य व्यञ्जन, दंत्य व्यञ्जन, ओष्ठ्य व्यञ्जन, अन्तःस्थ व्यञ्जन, ऊष्म व्यञ्जन, अनि अन्य व्यञ्जन। प्रत्येक व्यञ्जन समूहमा चार व्यञ्जन हुन्छन् (चार प्रकारको घोष अनि प्राणका लागि ), अनि एक अनुनासिक व्यञ्जन हुन्छ।

तुलना[सम्पादन गर्ने]

तल धेरै प्रमुख भारतीय लिपिहरुको तुलनाका लागि तालिकाहरु दिएका हुन्; उच्चारणको जानकारी कलकत्ता रोमनीकरण राष्ट्रीय पुस्तकालय अनि आयोपीएमा दिएको छ। यथासम्भव उच्चारण संस्कृतदेखि लिइएको छ,मा जहाँ आवश्यकता हूई वहाँ अन्य भाषाहरुदेखि पनि लिया छ। यी सूचीहरु पूर्ण छैनन्, केही बनावटहरु यहाँ छैन दिएका हुन्। केही उच्चारण निम्नोक्त उच्चारणहरुदेखि अलग छन्।

व्यञ्जन[सम्पादन गर्ने]

  k kh g gh c ch j jh ñ ṭh ḍh t th d dh n p ph b bh m y r l v ś s h
आयोपीए k ɡ ɡʱ ŋ c ɟ ɟʱ ɲ ʈ ʈʰ ɖ ɖʱ ɳ t̺ʰ d̺ʰ n n p b m j r r l ɭ ɻ ʋ ʃ ʂ s h
ब्राह्मी Brah k.png Brah kh.png Brah g.png Brah gh.png Brah ng.png Brah c.png Brah ch.png Brah j.png Brah jh.png Brah ny.png Brah t1.png Brah th1.png Brah d1.png Brah dh1.png Brah n1.png Brah t.png Brah th.png Brah d.png Brah dh.png Brah n.png   Brah p.png Brah ph.png Brah b.png Brah bh.png Brah m.png Brah y.png Brah r.png   Brah l.png Brah l1.png   Brah v.png Brah sh.png Brah s1.png Brah s.png Brah h.png
देवनागरी अनि
बंगाली   র/ৰ      
गुरुमुखी     ਲ਼   ਸ਼  
गुजराती      
उडिया        
तमिल க்       ங் ச்   ஜ்   ஞ் ட்       ண் த்       ந் ன் ப்       ம் ய் ர் ற் ல் ள் ழ் வ்   ஸ் ஹ்
तेलुगु    
कन्नड  
मलयालम  
सिंहल ​ඣ​      
तिब्बती                  
थाई        
बर्मी က ဉ/ည
ख्मेर        
लाओ                              

स्वर[सम्पादन गर्ने]

एकल स्वर प्रत्येक स्तंभमा बाहिरु तरफ प्रदर्शित छन्, र त्यस लिपिका "क" व्यञ्जनमा मात्राका तौरमा दाईं तरफ छन्।

  a ā æ ǣ i ī u ū e ē ai o ō au
आयोपीए ə ɑː     i u e əi o əu r̩ː l̩ː
ब्राह्मी Brah a.png   Brah aa.png           Brah i.png   Brah ii.png   Brah u.png   Brah uu.png       Brah e.png   Brah ai.png       Brah o.png                      
देवनागरी   को         कि को त्यो कु कू कॆ का कै कॊ लाई कौ कृ कॄ कॢ कॣ
बंगाली   কা অ্যা       কি কী কু কূ     কে কৈ     কো কৌ কৃ কৄ কৢ কৣ
गुरुमुखी   ਕਾ         ਕਿ ਕੀ ਕੁ ਕੂ     ਕੇ ਕੈ     ਕੋ ਕੌ                
गुजराती   કા         કિ કી કુ કૂ     કે કૈ     કો કૌ કૃ કૄ        
उडिया   କା         କି କୀ କୁ କୂ     କେ କୈ     କୋ କୌ କୃ      
तमिल கா         கி கீ கு கூ கெ கே கை கொ கோ கௌ                
तेलुगु   కా         కి కీ కు కూ కె కే కై కొ కో కౌ కృ కౄ    
कन्नड   ಕಾ         ಕಿ ಕೀ ಕು ಕೂ ಕೆ ಕೇ ಕೈ ಕೊ ಕೋ ಕೌ ಕೃ        
मलयालम കാ         കി കീ കു കൂ കെ കേ കൈ കൊ കോ കൗ കൃ   ക്ഌ ക്ൡ
सिंहल කා කැ කෑ කි කී කු කූ කෙ කේ කෛ කො කෝ කෞ කෘ කෲ (ඏ)[४]   (ඐ)  
तिब्बती   ཨཱ ཀཱ         ཨི ཀི ཨཱི ཀཱི ཨུ ཀུ ཨཱུ ཀཱུ     ཨེ ཀེ ཨཻ ཀཻ     ཨོ ཀོ ཨཽ ཀཽ རྀ ཀྲྀ རཱྀ ཀཷ ལྀ ཀླྀ ལཱྀ ཀླཱྀ
बर्मी က အာ ကာ         ကိ ကီ ကု ကူ ကေ အေး ကေး     ကော     ကော် ကၖ ကၗ ကၘ ကၙ

अंक[सम्पादन गर्ने]

  0 1 2 3 4 5 6 7 8 9
ब्राह्मी
देवनागरी
बंगाली
गुरुमुखी
गुजराती
उडिया
तमिल
तेलुगु
कन्नड
मलयालम
तिब्बती
बर्मी

ब्राह्मी आधारित लिपिहरुको सूची[सम्पादन गर्ने]

ब्राह्मीदेखि उपजी लिपिहरु।

ऐतिहासिक[सम्पादन गर्ने]

सबैभन्दा पुरानो ज्ञात लेखहरुका अवेशेष तेस्रो शताव्दी ईसा पूर्वका छन्, यस समयसम्म ब्राह्मी लिपिका धेरै क्षेत्रीय संस्करण बन नैं चुके थिए। ब्राह्मी लिपिको बनावट पाँचवी शताव्दी ईसवींका पछिदेखि र अधिक विविध होती गई, र मध्य युगमा यसले लगातार धेरै नयाँ लिपिहरुलाई जन्म दिए। प्राचीनकालको मुख्य विभाजन थियो उत्तरी अनि दक्षिणी ब्राह्मीका बीच का। उत्तरी समूहमा गुप्त लिपिको प्रभाव काफी थियो, र दक्षिणी समूहमा हिन्दू धर्मका फैलावका साथ ग्रन्थ लिपिका जरिए संपूर्ण दक्षिणपूर्व एशियामा ब्राह्मी लिपिहरु फैल गईं।

समकालीन[सम्पादन गर्ने]

लिपि जननी जन्मको काल प्रयोग आयोएसओ १५९२४ यूनिकोड माला नमूना
बाली प्राचीन कावी ११ औं शताव्दी बाली भाषा Bali U+1B00–U+1B7F
बायबायिन प्राचीन कावी १४ौं शताव्दी तगामानिस, फिलिपींसको अन्य भाषाहरु Tglg U+1700–U+171F
बुहिद प्राचीन कावी १४ौं शताव्दी बुहिद भाषा Buhd U+1740–U+175F ᝊᝓᝑᝒ
बर्मी वट्टेळुत्तु ११ औं शताव्दी बर्मी भाषा, अन्य भाषाहरुका लागि धेरै बदलाव उ। चकमा, पूर्वी अनि पश्चिमी प्वो गरेन, गेबा गरेन, काया, मोन, रुमे पलउंग, सगाव गरेन, शान Mymr U+1000–U+109F မြန်မာအက္ခရာ
चाम वट्टेळुत्तु ८ौं शताव्दी चाम भाषा Cham U+AA00–U+AA5F
देवनागरी नागरी १३ौं शताव्दी धेरै इंडो-आर्य भाषाहरु Deva U+0900–U+097F देवनागरी
पूर्वी नागरी नागरी ११ औं शताव्दी बंगाली भाषा (बंगाली लिपि variant), असमिया भाषा (असमिया लिपि variant) Beng U+0980–U+09FF বাংলা লিপি
गुजराती नागरी १७ौं शताव्दी गुजराती भाषा, कच्छी भाषा Gujr U+0A80–U+0AFF ગુજરાતી લિપિ
गुरुमुखी शारदा १६ौं शताव्दी पंजाबी भाषा Guru U+0A00–U+0A7F ਗੁਰਮੁਖੀ
हनुनोओ प्राचीन कावी १४ौं शताव्दी हनुनोओको भाषआ Hano U+1720–U+173F
जावाई प्राचीन कावी १६ौं शताव्दी जावाई भाषा Java N/A
कन्नड कदंब १६ौं शताव्दी कन्नड भाषा, अन्य Knda U+0C80–U+0CFF ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ
ख्मेर वट्टेळुत्तु ११ औं शताव्दी ख्मेर भाषा Khmr U+1780–U+17FF, U+19E0–U+19FF អក្សរខ្មែរ
लाओ ख्मेर १४ौं शताव्दी लाओ भाषआ, अन्य Laoo U+0E80–U+0EFF ອັກສອນລາວ
लेप्चा तिब्बती १८ौं शताव्दी लेप्चा भाषा Lepc U+1C00–U+1C4F
लिंबु लेप्चा १८ौं शताव्दी लिंबु भाषा Limb U+1900–U+194F
लोंतरा प्राचीन कावी १७ौं शताव्दी बुगिनी भाषा, अन्य; प्रायः लुप्त, केवल गर्मकांडका लागि प्रयुक्त Bugi U+1A00–U+1A1F
मलयालम ग्रन्थ १२ औं शताव्दी मलयालम भाषा Mlym U+0D00–U+0D7F മലയാളലിപി
उडिया कलिंग १२ औं शताव्दी उडिया भाषा Orya U+0B00–U+0B7F ଓଡ଼ିୟା ଲିପି
रेजंग लिपि प्राचीन कावी १८ौं शताव्दी रेजंग भाषा, प्रायः लुप्त Rjng U+A930–U+A95F
सौराष्ट्र ग्रन्थ बीसौं शताव्दी सौराष्ट्र भाषा, प्रायः लुप्त Saur U+A880–U+A8DF
सिंहल ग्रन्थ १२ औं शताव्दी सिंहल भाषा Sinh U+0D80–U+0DFF ශුද්ධ සිංහල
सुंदनी लिपि प्राचीन कावा १४ौं शताव्दी सुंदनी भाषा Sund U+1B80–U+1BBF
ताई ले ताई ल्यू भाषा Tale U+1950–U+197F
नई ताई लुए ताई थाम १९५०आदि ताई ल्यू भाषा Talu U+1980-U+19DF
तग्बन्वा प्राचीन कावी १४ौं शताव्दी पलवनको धेरै भाषाहरु, लगभग लुप्त Tagb U+1760–U+177F
तमिल वट्टेळुत्तु ८ौं शताव्दी तमिल भाषा Taml U+0B80–U+0BFF தமிழ் அரிச்சுவடி
तेलुगु १६ौं शताव्दी तेलुगु भाषा Telu U+0C01–U+0C6F తెలుగు లిపి
थाई ख्मेर १३ौं शताव्दी थाई भाषा Thai U+0E00–U+0E7F อักษรไทย
तिब्बती सिद्धम ८ौं शताव्दी तिब्बती भाषा Tibt U+0F00–U+0FFF དབུ་ཅན་
ताई विएत ताई दाम भाषा Tavt N/A

यी पनि हेर्नुहोस्[सम्पादन गर्ने]

बाह्य कडीहरु[सम्पादन गर्ने]

संदर्भ[सम्पादन गर्ने]

  1. http://www.lankalibrary.com/geo/dera1.html एसयू देरानियगल, श्री लंका माइतिहास-पूर्व अनि आद्यऐतिहासिक बसेरे
  2. तेलुगु भाषा अनि लिपिको प्राचीनता: http://www.hindu.com/2007/12/20/stories/2007122054820600.htm
  3. तेलुगु भाषा अनि साहित्य, एस.एम.आर। अद्लुरी, चित्र टी१ए अनि टी१बी: http://www.engr.mun.ca/~adluri/telugu/language/script/script1d.html
  4. केवल प्राचीन लिखित सिंहल