भारतमा इस्लाम

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: अन्वेषण, खोज्नुहोस्
Wiki letter w.svg
 यो एउटा अनाथ (एक्लो) पृष्ठको रुपमा छ, यो पृष्ठ कुनै पनि पृष्ठसित नजोडिएको अथवा एक-दुइवटा वटासित मात्र जोडिएको हुन सक्छ। कृपया सम्बन्धित लेखबाट; यस पृष्ठसित लिङ्क जोड़्न सहायता गर्नुहोस् सुझाव यहाँ उपलब्ध हुनसक्छ। (मार्च २०१२)
यो भारतीय गणतन्त्रमा इस्लामको बारेमा छ। "भारत"को व्यापक परिभाषाको लागि दक्षिण एशियामा इस्लामको देखें.

ढाँचा:Ethnic group भारतीय गणतन्त्रमा हिन्दू धर्म पछि इस्लाम दोस्रो सर्वाधिक प्रचलित धर्म हो, जो देशको जनसंख्याको 13.4% भन्दा पनि धेरै छ (2001को जनगणनाको अनुसार 138 मिलियन भन्दा पनि धेरै).[१][२]

भारतमा इस्लामको आगमन करीब 12 औं शताब्दीमा भएको थियो र त्यहा देखी यो भारतको सांस्कृतिक र धार्मिक विरासतको एक अभिन्न अंग बनेको छ। [३] वर्षों देखी , सम्पूर्ण भारतमा हिन्दू र मुस्लिम संस्कृतिहरूको एक अद्भुत मिलन हुदै आएको छ [४][५] र भारतको आर्थिक उदय र सांस्कृतिक प्रभुत्वमा मुसलमानहरूले महती भूमिका निभाएका छन।

भारतमा मुसलमानहरूको विवाह, अपुताली र वक्फ संपत्तिसँग संलग्न विषयको अधिकार क्षेत्र मुस्लिम व्यक्तिगत कानून द्वारा नियंत्रित हुदछ [६] र अदालतले यो फैसला दियो कि शरीयत या मुस्लिम कानूनको भारतीय नागरिक कानूनको अपेक्षा अधिक प्रधानता हुदछ।[७] विश्वमा भारत एकमात्र यस्तो देश हो जहां सरकार हज यात्राको लागि विमान भाडामा सब्सिडी दिदछ, र २००७को अनुसार प्रति यात्री 10px47454 खर्च गर्दछ। [८][९]

विषयसूची

जनसंख्या [सम्पादन गर्ने]

ढाँचा:Islam by country भारतको मुस्लिम जनसंख्या विश्वको तेश्रो सर्वाधिक छ [१०] र विश्व भरमा सबभन्दा धेरै मुस्लिम अल्पसंख्यक जनसंख्या छ। [११] भारतमा धेरै जसो मुसलमान भारतीय जातीय समूहसँग संबंधित छ, जसमा भारतदेखी बाहिरको पनि केही मुस्लिम शामिल छ, मुख्य रूपबाट पर्शिया र मध्य एशिया को। [१२][१३]

२००१ को जनगणनाको अनुसार भारतमा मुसलमानहरूको कुल जनसंख्याको सर्वाधिक संकेन्द्रण ४७% छ - जो तीन राज्यमा निवास गर्दछन उत्तर प्रदेश (३०.७ मिलियन) (१८.५%), पश्चिम बंगाल (२०.२ मिलियन) (२५%), र बिहार (१३.७ मिलियन) (१६.५%). मुस्लिम, लक्षद्वीप (२००१मा ९३%) र जम्मू कश्मीर (२००१मा ६७%)मा स्थानीय जनसंख्याको बहुमतको प्रतिनिधित्व गर्दछ। मुसलमानहरूको उच्च संख्या असम (३१%), पश्चिम बंगाल (२५%) दक्षिणी राज्य केरलमा (२४.७%) पाईन्छ। आधिकारिक रूपमा, भारतमा मुसलमानहरूको तेश्रो सबभन्दा ठूलो जनसंख्या छ (इंडोनेशिया र पाकिस्तान पछी).

जनसंख्या वृद्धि दर [सम्पादन गर्ने]

भारतमा देशको अन्य धार्मिक समुदायहरूको तुलनामा मुसलमानमा एक धेरै उच्च कुल प्रजनन दर (टीएफआर) छ। [१४] उच्च जन्म दर र छिमेकी देश बंगलादेश बाट प्रवासीहरुको आगमनको कारणले भारतमा मुसलमानहरूको प्रतिशत 1991 मा 10% बाट बढेर 2001 मा 13% भएको छ। [१५] कुल वृद्धि दरमा मुस्लिम जनसंख्या वृद्धि दर हिंदुहरूको वृद्धि दरको तुलनामा 10% भन्दा पनि धेरै छ। [१६] जबकी, 1991 देखी भारतमा सबै धार्मिक समूहहरूको प्रजनन दरमा सबभन्दा ठूलो गिरावट मुसलमानहरूको बीच भएको छ। [१७]

जनसंख्या विदहरूले भारतमा मुसलमानहरूकोको बीच उच्च जन्म दरको पछि केही कारणहरूलाई बताईएको छ। समाजशास्त्री रोजर र पेट्रीसिया जेफ्फेरीको अनुसार धार्मिक नियतिवादको सट्टा सामाजिक, आर्थिक स्थितिको उच्च मुस्लिम जन्म दरको लागि मुख्य कारण मान्दछन। भारतीय मुसलमान आफ्नो हिन्दू समकक्षहरूको तुलनामा धेरै गरीब र कम शिक्षित छन। [१८] विख्यात भारतीय समाजशास्त्री, बी. के. प्रसादको तर्क छ कि चूंकि भारतको मुस्लिम जनसंख्या हिंदू समकक्षीहरूको तुलनामा शहरी छ, मुसलमान शिशु मृत्यु दर करीब 12% छ जो कि हिंदुहरूको तुलनामा कम छ। [१९]

हालांकि, अन्य समाजशास्त्रीको भनाई छ कि धार्मिक कारणहरूलाई उच्च मुस्लिम जन्म दर सम्झे सकिन्छ। सर्वेक्षणहरूबाट संकेत मिल्दछ कि भारतमा मुसलमान, परिवार नियोजनको उपायोंको अपेक्षाकृत कम अपनाउन तैयार हुन्छन र मुस्लिम महिलाहरूमा धेरै प्रजनन अवधि हुदछ किन भनें हिन्दू महिलाहरूको तुलनामा उनीहरूको विवाह धेरै सानो उमेरमा हुन् जान्छ। [२०] 1983 मा केरलमा के.सी. जचारिया द्वारा गरिएको एक अध्ययनबाट थाहा हुन्छ कि औसत रूपबाट मुस्लिम महिलाहरूले 4.1 बच्चा जन्म दिएकी थिईन, जबकि एक हिंदू महिलाले केवल 2.9को औसत बाट नै बच्चोंको जन्म दिईन। धार्मिक रिवाज र वैवाहिक प्रथाहरुलाई पनि उच्च मुस्लिम जन्म दरको कारणहरूको रूपमा उद्धृत गरिएको छ। [२१] पल कुर्त्जको अनुसार भारतमा हिंदूहरूको तुलनामा मुसलमान आधुनिक गर्भनिरोधक उपायोंको धेरै प्रतिरोधी छन र परिणामको रूपमा मुस्लिम महिलाहरूको तुलनामा हिंदू महिलाहरूमा प्रजनन दरमा गिरावट धेरै छ। [१४][२२] 1998-99 मा आयोजित राष्ट्रीय परिवार र स्वास्थ्य सर्वेक्षणको अनुसार भारतीय मुसलमान दम्पति, भारतको हिन्दू परिवारहरूको तुलनामा धेरै सन्तान जन्माउनु लाई धेरै हद सम्म एक आदर्श मान्दछन। [२३] यस सर्वेक्षणमा यो पनि बताइएको छ कि 49 प्रतिशत भन्दा पनि धेरै हिन्दू परिवार परिवार नियोजनलाई सक्रिय रूपबाट मान्छन जबकि 37 प्रतिशत नैं मुसलमान दम्पति परिवार नियोजनलाई मान्दछन। [२३] 1996 मा लखनऊ जिल्लामा गरिएको एक सर्वेक्षणबाट थाहा हुन्छ कि 34 प्रतिशत मुस्लिम महिलाहारु परिवार नियोजनलाई आफ्नो धर्म बिरुद्ध माग्द थिईन जबकि सर्वेक्षण बाट यो थाहा हुन्छ कि कुनै हिन्दू महिला परिवार योजनाको बिरुद्ध धर्मलाई अवरोध मान्दिनन।[२३]

भारतीय प्रधानमंत्री द्वारा नियुक्त 2006 को समितिको अनुसार, भारतको मुस्लिम जनसंख्या 21 औं शताब्दीको अंतमा 320-340 मिलियन सम्म हुन जान्छ (या भारतको कुल अनुमानित जनसंख्याको 18%).[२४] एक प्रमुख भारतीय पत्रकार स्वपन दासगुप्ताले भारतमा मुस्लिम जनसंख्या वृद्धि दरबाट संबंधित चिन्तालाई उठाए र भने कि हुन सक्छ यसले भारतको सामाजिक तालमेललाई प्रतिकूल तरीका बाट प्रभावित गर्न सक्दछ। [२५] एक प्रसिद्ध भूजनांकिकी फिलिप लोंगमैनले टिप्पणी गरेका छन कि हिंदू र मुसलमानको जन्म दरमा पर्याप्त अंतर भारतमा जातीय तनाव पैदा गर्न सक्दछ। [२६]

भारतमा इस्लामको इतिहास [सम्पादन गर्ने]

चेरामन पेरूमल जुमा मस्जिद, यस्तो मानिन्छ कि रामा वर्मा कुलाशेकराको अनुरोधमा बनाईएको थियो र संभवतः भारतको पहिलो मस्जिद
जामा मस्जिद, दिल्ली, एशिया प्रशांत क्षेत्रमा सबभन्दा ठूलो मस्जिदहरू मध्ये एक मस्जिद[२७]

लोकप्रिय विश्वासको विपरीत, इस्लाम भारतमा मुस्लिम आक्रमणहरू भन्दा पहिले नै दक्षिण एशियामा आई सकेका थिए। इस्लामी प्रभावको सबभन्दा पहिले अरब व्यापारियोंको आगमनको साथ 7 औं शताब्दीको प्रारम्भमा महसूस गरिन थलिएको थियो। प्राचीन काल देखी नै अरब र भारतीय उपमहाद्वीपोंको बीच व्यापार संबंध अस्तित्वमा र्हेको छ। यहाँ सम्म कि पूर्व-इस्लामी युगमा पनि अरब व्यापारी मालाबार क्षेत्रमा व्यापार गर्न आउने गर्दथे, जो कि उनीहरूलाई दक्षिण पूर्व एशियासँग जोड़दथ्यो। इतिहासकार इलियट र डाउसनको पुस्तक द हिस्टरी अफ इंडिया एज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियंसको अनुसार भारतीय तटमा 630 ई.मा मुस्लिम यात्रियों वाले पहिलो जहाजलाई देखीएको थियो। पारा रौलिंसन आफ्नो किताब: एसियंट एंड मिडियावल हिस्टरी अफ इंडिया [२८] मा दावा गर्दछन कि 7वें ई.को अंतिम भागमा प्रथम अरब मुसलमान भारतीय तटमा बसेका थिए। शेख़ जैनुद्दीन मखदूम "तुह्फत अल मुजाहिदीन" एक विश्वसनीय स्त्रोत हो। [२९] यस तथ्यको जे. स्तुर्रोक्क द्वारा साउथ कनारा एंड मद्रास डिस्ट्रिक्ट मैनुअल्स [३०] मा मानिएको छ र हरिदास भट्टाचार्य द्वारा कल्चरल हेरीटेज अफ इंडिया वोल्यूम IV.मा पनि यस तथ्यको प्रमाणित गरेको छ। [३१] इस्लामको आगमनको साथ नैं अरब वासी विश्वमा एक प्रमुख सांस्कृतिक शक्ति बन गए. अरब व्यापारी र ट्रेडर नए धर्मको वाहक बन गए र जहां पनि गए उनीहरूले यसको प्रचार गरे। [३२]

दिल्लीमा 1852को लगभग मुस्लिम पड़ोस.

यो कथित तौरमा मानिन्छ कि राम वर्मा कुलशेखरको आदेशमा भारतमा प्रथम मस्जिदको निर्माण ई. 629मा भएको थियो, जिन्हें मलिक बिन देनार द्वारा केरलको कोडुंगालूरमा मुहम्मद (c. 571–632)को जीवन समयको समयमा भारतको पहला मुसलमान पनि मानिन्छ। [३३][३४][३५]

मालाबार मा, मप्पिलास इस्लाममा परिवर्तित हुने पहिलो समुदाय हुनसक्छ किन भनें वे दूसरोंको मुकाबले अरबसँग धेरै जडिएका थिए। तटको आसपास गहन मिशनरी गतिविधियां चलती रहीं र धेरै संख्यामा मूल निवासी इस्लामलाई अपना रहेका थिए। इन नए धर्मान्तरित मानिसहरूलाई उस समय माप्पीला समुदायको साथ जोड़ा गया. यस प्रकार मप्पिलास समुदायको मानिसहरूमा हम स्थानीय महिलाओंको माध्यमबाट अरब मानिसहरूको उत्पत्ति र स्थानीय मानिसहरूबाट धर्मान्तरित, दोनों प्रकारको देख्न सकिन्छ। [३६]

8 औं शताब्दीमा मुहम्मद बिन कासिमको अगुवाईमा अरब सेना द्वारा सिंध प्रांत (वर्तमानमा पाकिस्तान)मा विजय प्राप्त गरे। सिंध, उमय्यद खलीफाको पूर्वी प्रांत बन्यो।

10 औं शताब्दीको प्रथम अर्द्ध भागमा गजनीको महमूदले पंजाबको गजनविद साम्राज्यमा जोड़ा र आधुनिक समयको भारतमा केही छापे मारे. 12 औं शताब्दीको अंतमा अर्को धेरै सफल आक्रमण घोरको मुहम्मदद्वारा गरिएको थियो। यस प्रकार अंततः यो दिल्ली सल्तनतको गठनको लागि अग्रसर हुआ.

अरब-भारतीय संपर्क [सम्पादन गर्ने]

अरबियामा इस्लामको आगमन भन्दा पहिले, इस्लामको प्रारम्भिक चरणमा भारत र भारतीयोंको साथ अरब र मुसलमानहरूको संपर्क भएको संबंधित पर्याप्त प्रमाण पाईन्छ। अरब व्यापारीहरूले भारतीयों द्वारा विकसित अंक प्रणालीको मध्य पूर्व र यूरोपमा प्रसारित गरे।

आठ औं शताब्दीको प्रारम्भमा केही संस्कृत पुस्तकहरूको अरबीमा अनुवाद किया गया. जर्ज सलिबा आफ्नो पुस्तक 'इस्लामिक साइंस एंड द मेकिंग अफ द यूरोपियन रेनेसांस'मा लेख्छन कि "द्वितीय अब्बासिद खलीफा अल- मंसूर [754-775]को शासनको समयमा प्रमुख संस्कृत ग्रंथहरूको अनुवाद शुरू गरिएको थियो, अगर उसभन्दा पहिलेनहीं तो; यहाँ सम्म कि उसभन्दा पहिलेपनि तर्कमा केही ग्रंथहरूको अनुवाद गरिएको थियो, र आम रूपमा यो स्वीकार गरिएको थियो कि केही फारसी र संस्कृत ग्रंथोंको जस्ताको त्यस्तै राखिएको थियो, जबकी वास्तवमा पहिले देखी नै त्यस अनुवाद गरिसकिएको थियो"।[३७]

सूफी इस्लामको प्रसार [सम्पादन गर्ने]

मुख्य लेख: Sufism in India
फतेहपुर सीकरी, उत्तर प्रदेशमा सूफी संत शेख सलीम चिश्तीको मकबरे

भारतमा इस्लामको प्रचार व प्रसारमा सूफियों (इस्लामी मनीषियों)ले महत्वपूर्ण भूमिका निभाई. इस्लामको प्रसारमा उनीहरूलाई धेरै सफलता प्राप्त हुई, किन भनें केही अर्थमा सूफिहरूको विश्वास प्रणाली र अभ्यास भारतीय दार्शनिक साहित्यको साथ समान थी, विशेष रूपबाट अंहिंसा र अद्वैतवाद. इस्लामको प्रति सूफी रूढ़िवादी दृष्टिकोणले हिंदुओंको यसको अभ्यास गर्नको लागी आसान बनएको छ। हजरत ख्वाजा मुईन-उद-द्दीन चिश्ती, कुतबुद्दीन बख्तियार खुरमा, निजाम-उद-द्दीन औलिया, शाह जलाल, आमिर खुसरो, सरकार साबिर पाक, शेख अल्ला-उल-हक पन्द्वी, अशरफ जहांगीर सेम्नानी, सरकार वारिस पाक, अता हुसैन फनी चिश्तीले भारतको विभिन्न भागहरूमा इस्लामको प्रसारको लागि सूफियोंको प्रशिक्षित गरे। इस्लामी साम्राज्य भारतमा स्थापित भएपछी सूफिहरूले स्पष्ट रूपबाट प्रेम र सुंदरता का एक स्पर्श प्रदान गर्दै इसे उदासीन र कठोर हूकुमत हुनुबाट बचाया. सूफी आन्दोलनले कारीगर र अछूत समुदायोंको अनुयायियोंको पनि आकर्षित किया; साथ नैं इस्लाम र स्वदेशी परंपराओंको बीचको दूरीलाई कम गर्नमा उनीहरूले अहम भूमिका निभाई. नक्शबंदी सूफीको एक प्रमुख सदस्य अहमद सरहिंदीले इस्लामको लागि हिंदुओंको शांतिपूर्ण रूपांतरणको वकालत की. इमाम अहमद खान रिदाले आफ्नो प्रसिद्ध फतवा रजवियाको माध्यमबाट भारतमा पारंपरिक र रूढ़िवादी इस्लामको बचाव गर्दै अपना महत्वपूर्ण योगदान दिए।

अहमदिया इस्लाम [सम्पादन गर्ने]

हेर्नुहोस: Ahmadiyya

भारतमा अहमदियाको एक ठूलो जनसंख्या छ।[३८] त्यस मध्ये धेरै जसो, राजस्थान, उड़ीसा, हरियाणा, बिहार, दिल्ली, उत्तर प्रदेशमा बस्छन र केही पंजाबको क़दियन क्षेत्रमा बस्दछन। भारतमा, अह्मदिसको भारत सरकार द्वारा मुसलमान मानिन्छ। यो मान्यता अदालतको फैसले द्वारा समर्थित छ ((शिहाबुद्दीन कोया बनाम अहम्मेद कोया ए.आई.आर. 1971 केर 206[३९]. इससे संबंधित यस्तो कुनै कानून नहीं जसमा अह्मदिसको गैर मुसलमान घोषित गर्दछ या गतिविधियोंको प्रतिबंधित गर्दछ [३९] लेकिन अखिल भारतीय मुस्लिम पर्सनल ल बोर्डमामा उनको शामिल हुने अनुमति दिईदैन, यो भारत सरकार द्वारा भारतीय मुसलमानको प्रतिनिधिको रूपमा मान्यता प्राप्त धार्मिक नेता संस्था हो। [४०]

भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनमा भूमिका [सम्पादन गर्ने]

थप जानकारी: Indian independence movement
टीपू सुल्तान, जिसे टाइगर अफ मैसूरको रूपमा मानिन्छ, प्रमुख भारतीय राजाहरू मध्ये एक थिए जसले ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कम्पनीको बिरुद्ध लड़ाई गरेका थिए।

अंग्रेजको बिरुद्ध भारतको संघर्षमा मुस्लिम क्रान्तिकारी, कवि र लेखकहरूको योगदान प्रलेखित छ। तीतू मीरले ब्रिटिशको बिरुद्ध विद्रोह गरेका थिए। मौलाना अबुल कलाम आजाद, हकीम अजमल खान र रफी अहमद किदवई ऐसे मुसलमान हुन जो यस उद्देश्यमा शामिल थिए।

अशफाकउल्लाख़ाँ वारसी'हसरत'

शाहजहाँपुर उत्तर प्रदेशको अशफाक उल्ला खाँ (उर्दू: اشفاق اُللہ خان), (अंग्रेजी:Ashfaq Ulla Khan) (जन्म:1900,मृत्यु:1927) भारतीय स्वतन्त्रता संग्रामको एक प्रमुख क्रान्तिकारी थे। उनले काकोरी काण्डमा महत्वपूर्ण भूमिका निभायी। ब्रिटिश शासनले उनी माथि अभियोग चलाया र 19 डिसेम्बर सन् 1927मा उनलाई फैजाबाद जेलमा फाँसीमा झुण्डाएर मारियो। राम प्रसाद बिस्मिलको भाँति अशफाक उल्ला खाँ पनि उर्दू भाषाको बेहतरीन शायर थे। उनका उर्दू 'तखल्लुस', जसलाई हिन्दीमा उपनाम भनिन्छ, 'हसरत' था। उर्दूको अतिरिक्त वे हिन्दी व अँग्रेजीमा लेख एवम् कविताहरू पनि लेख्ने गर्दथे। उनका पूरा नाम अशफाक उल्ला खाँ वारसी 'हसरत' था। भारतीय स्वतन्त्रता संग्रामको सम्पूर्ण इतिहासमा 'बिस्मिल' र 'अशफाक'को भूमिका निर्विवाद रूपबाट हिन्दू-मुस्लिम एकता[४१] का अनुपम आख्यान हो।

खान अब्दुल गफ्फार खान (सीमांत गांधीको रूपमा प्रसिद्ध) एक महान राष्ट्रवादी थिए जसले आफ्नो 95 वर्षको जीवनबाट 45 वर्ष केवल जेलमा बिताया; भोपालको बरकतुल्लाह ग़दर पार्टीको संस्थापकहरू मध्ये एक थिए जसले ब्रिटिश विरोधी संगठनहरूबाट नेटवर्क बनाएका थिए; ग़दर पार्टीको सैयद शाह रहमतले फ्रांसमा एक भूमिगत क्रांतिकारी रूपमा काम किया र 1915मा असफल गदर (विद्रोह)मा उनको भूमिकाको लागि उनलाई फांसीको सजाय दिईयो); फैजाबाद (उत्तर प्रदेश)को अली अहमद सिद्दीकीले जौनपुरको सैयद मुजतबा हुसैनको साथ मलाया र बर्मामा भारतीय विद्रोहको योजना बनाई र 1917मा उनलाई फांसीमा झुण्डयाईएको थियो; केरलको अब्दुल वक्कोम खदिरले 1942को 'भारत छोड़ो'मा भाग लिया र 1942मा उनलाई फांसीको सजा दिईएको थियो, उमर सुभानी जो की बंबईको एक उद्योगपति करोड़पति थिए, उनले गांधी र कांग्रेसलाई खर्च प्रदान गर्दथे र अंततः स्वतन्त्रता आन्दोलनमा आफुलाई कुर्बान गरि दिए। मुसलमान महिलाहरूमा हजरत महल, अस्घरी बेगम, बाई अम्माले ब्रिटिशको बिरुद्ध स्वतंत्रताको संघर्षमा योगदान दिएका छन।

1498को शुरुआत देखी यूरोपीय देशहरूको नौसेना का उदय र व्यापार शक्तिको देखा गया किन भनें वे भारतीय उपमहाद्वीपमा तेजी साथ नौसेना शक्तिमा वृद्धि र विस्तार गर्नमा रूचि लि ई रहेका थिए। ब्रिटेन र यूरोपमा औद्योगिक क्रांतिको आगमन पछि यूरोपीय शक्तिहरूले मुगल साम्राज्यको पतन गर्नको लागि एक महत्वपूर्ण प्रौद्योगिकीय र वाणिज्यिक लाभ प्राप्त गरेका थिए। उनीहरूले बिस्तारै-बिस्तारै यस उपमहाद्वीपमा आफ्नो प्रभावमा वृद्धि करना शुरू गरे।

हैदर अली, र पछि उनको छोरा टीपू सुल्तानले ब्रिटिश इस्ट इंडिया कंपनीको प्रारम्भिक खतरालाई सम्झे र उसका विरोध गरे। बहरहाल, 1799मा टीपू सुल्तान अंततः श्रीरंगापटनममा पराजित हुए. बंगालमा नवाब सिराजुद्दौलाले ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीको विस्तारवादी उद्देश्य का सामना किया र ब्रिटिशसँग युद्ध गरे। जबकी, 1757मा वे प्लासीको लड़ाईमा हार गए.

मौलाना आजाद भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनको एक प्रमुख नेता र हिन्दू मुस्लिम एकताको वकालत गर्ने मध्येका थिए। यहाँ 1940 मा सरदार पटेल र महात्मा गांधीको साथ आजाद (बांए)को देखाइएको छ।

ब्रिटिशको बिरुद्ध पहिले भारतीय विद्रोहीको 10 जुलाई 1806को वेल्लोर गदरमा देखा गया जसमा लगभग 200 ब्रिटिश अधिकारी र सैनिकोंको मृत या घायलको रूपमा पाया गया. लेकिन ब्रिटिश द्वारा इसका बदला लिया गया र विद्रोहियों र टीपू सुल्तानको परिवार वालोंको वेल्लोर किलामा बंदी बनाईयो र उनले त्यस समय यसको लागि ठूलो मुल्य चुकानी पड़ी. यो स्वतन्त्रता का प्रथम युद्ध थियो जसलाई बेलायत साम्राज्यवादीहरूले 1857को सिपाही विद्रोह कहा. सिपाही विद्रोहको परिणामस्वरूप अंग्रेजहरूद्वारा धेरै जसो माथिल्लो वर्गको मुस्लिम लक्षित थिए किन भनें वहां र दिल्लीको आसपास यिनैको नेतृत्वमा युद्ध गरिएको थियो। हजारौको संख्यामा मित्र र नातेदारहरूलाई दिल्लीको लाल किलामा गोली हानियो या फांसीमा झुण्डयाईयो जसलाई वर्तमानमा खूनी दरवाजा (ब्लडी गेट) भनिन्छ। प्रसिद्ध उर्दू कवि मिर्जा गालिब (1797-1869)ले आफ्नो पत्रहरूमा यस प्रकारको ज्वलंत नरसंहारसँग संबंधित केही विवरण दिईएको छ जसलाई वर्तमानमा ऑक्सफोर्ड विश्वविद्यालय प्रेस द्वारा 'गालिब हिज लाइफ एंड लेटर्स'को नामको प्रकाशित गरेको छ र राल्फ रसेल र खुर्शिदुल इस्लामद्वारा संकलित र अनुवाद गरिएको छ (1994).

जसो-जसो मुगल साम्राज्य समाप्त हुन लागो लगा त्यसो-त्यसो मुसलमानहरूको सत्ता पनि समाप्त हुन लागो, र भारतको मुसलमानहरूले एक नई चुनौती का सामना करना पड़ा - प्रबिधिक रूपबाट शक्तिशाली विदेशियोंको साथ संपर्क बनाते हुए आफ्नो संस्कृतिको रक्षा र त्यसको प्रति रूचि जगाउनु थियो। यस अवधिमा, फिरंगी महलको उलामाले जो बाराबंकी जिल्लामा सबभन्दा पहिले सेहालीमा आधारित थियो, र 1690 को दशक देखी लखनऊमा आधारित थियो, मुसलमानहरूलाई निर्देशित र शिक्षित गरे। फिरंगी महलले भारतको मुसलमानहरूको नेतृत्व किया र आगे बढ़ाया. दारुल उलूम-, देवबंद (उत्तर प्रदेश)को मौलाना र मौलवी (धार्मिक शिक्षक) भारतको स्वतंत्रताको संघर्षमा महत्वपूर्ण भूमिका निभाई र घोषणा गरे पनि एक अन्यायपूर्ण शासनको अधीनता करना इस्लामी सिद्धांतोंको बिरुद्ध छ।

अन्य प्रसिद्ध मुसलमान जसले ब्रिटिशको बिरुद्ध स्वतन्त्रताको युद्धमा भाग लिए उनीहरु हुन; मौलाना अबुल कलाम आजाद, दारूल उलूम देवबंदको मौलाना महमूद हसन जिन्हें एक सशस्त्र संघर्षको माध्यमबाट अंग्रेजहरूको पराजयको लागि प्रसिद्ध सिल्क लेटर षडयंत्रमा दोषी ठहराइएको थियो, हुसैन अहमद मदनी, दारुल उलूम देवबंद पूर्व शेकहुल हदिथ, मौलाना उबैदुल्लाह सिन्धी, हकीम अजमल खान, हसरत मोहनी डा. सैयद महमूद, प्रोफेसर मौलवी बरकतुल्लाह, डा. जाकिर हुसैन, सैफुद्दीन किचलू, वक्कोम अब्दुल खदिर, डा. मंजूर अब्दुल वहाब, बहादुर शाह जफर, हकीम नुसरत हुसैन, खान अब्दुल गफ्फार खान, अब्दुल समद खान अचकजई, शाहनवाज कर्नल डा. एम. ए. अन्सरी, रफी अहमद किदवई, फखरुद्दीन अली अहमद, अंसार हर्वानी, तक शेरवानी, नवाब विक़रुल मुल्क, नवाब मोह्सिनुल मुल्क, मुस्त्सफा हुसैन, वीएम उबैदुल्लाह, एसआर रहीम, बदरुद्दीन तैयबजी र मौलवी अब्दुल हमीद.

1930मा गांधीको साथ खान अब्दुल गफ्फार खान. यसको अलावा फ्रंटियर गांधीको रूपमा पनि जानिन्छ, खानले ब्रिटिश शासनको बिरुद्ध गैर हिंसक विरोध का नेतृत्व किया र दृढ़ता साथ भारतको विभाजनको विरोध गरे।

1930को दशक सम्म, मुहम्मद अली जिन्ना भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेसको सदस्य थिए र स्वतन्त्रता संग्रामको हिस्सा थिए। कवि र दार्शनिक, डा. सर अल्लामा मुहम्मद इकबाल हिंदू - मुस्लिम एकता र 1920 को दशक सम्म अविभाजित भारतको एक मजबूत प्रस्तावक थिए। आफ्नो प्रारम्भिक राजनीतिक कैरियरको समयमा हुसेन शहीद सुहरावर्दी पनि बंगालमा राष्ट्रीय कांग्रेसमा सक्रिय थिए। मौलाना मोहम्मद अली जौहर र मौलाना शौकत अलीले समग्र भारतीय सन्दर्भमा मुसलमानहरूको लागि मुक्तिको लागि संघर्ष, र महात्मा गांधी र फिरंगी महल मौलाना अब्दुलको साथ स्वतंत्रताको लागि संघर्ष गरे। 1930को दशक सम्म भारतको मुसलमानहरूले मोटामोटी रूपमा एक अविभाजित भारतको समग्र सन्दर्भमा आफ्नो देशवासियोंको साथ राजनीति की.

1920को दशकको उत्तरार्धमा, भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस र ऑल इंडिया मुस्लिम लीगको अलग-अलग दृष्टिकोणबाट मान्यता दिईयो र डा. सर अल्लामा मोहम्मद इकबालले 1930को दशकमा भारतमा एक अलग मुस्लिम राष्ट्रको अवधारणा प्रस्तुत की. नतीजतन, ऑल इंडिया मुस्लिम लीगले एक अलग मुस्लिम देश बनाउने मांग गरे। 1940 मा लाहौरमा यस मांगको उठाया गया (इसे पाकिस्तान रिजुलेशनको रूपमा जानिन्छ). त्यसपछी डा. सर अल्लामा मुहम्मद इकबालको मृत्यु हो गई, र मुहम्मद अली जिन्ना, नवाबजादा लियाकत अली खान, हुसेन शहीद सुहरावर्दी र केही अन्य नेताहरूले पाकिस्तान आन्दोलनको नेतृत्व गरे।

प्रारंभमा, मुसलमानहरूद्वारा स्वायत्त शासित क्षेत्रोंको साथ अलग मुस्लिम देश (एस)को लागि मांग बड़े, स्वतंत्र, अविभाजित भारतको एक ढांचाको भित्र थी. साथ नैं भारतमा मुस्लिम अल्पसंख्यकोंको लागि अन्य विकल्प पनि थियो, र एक मुक्त, अविभाजित भारतमा पर्याप्त संरक्षण र राजनीतिक प्रतिनिधित्व आदिमा पनि बहस गरिरहेको थियो। जबकी, जब भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस, ऑल इंडिया मुस्लिम लीग, र ब्रिटिश औपनिवेशिक सरकारको बीच अंग्रेजी साम्राज्य सँग शीघ्र स्वतन्त्रता माग्ने विषयमा जब आपसमा कुनै आम सहमति नहीं बन पाई तब ऑल इंडिया मुस्लिम लीगले स्पष्ट रूपबाट पूर्ण स्वतंत्र, संप्रभु देश, पाकिस्तानको मांगमा जोड दिए।

भारतमा प्रमुख मुस्लिम [सम्पादन गर्ने]

नसीरुद्दीन शाह, एक भारतीय चलचित्रमा धेरै राम्रो अभिनेताहरू मध्ये एक मानिने र 2003मा भारतको तीसरे सर्वोच्च नागरिक पुरस्कार पद्म भूषणको प्राप्तकर्ता.

भारत यस्ता केही प्रख्यात मुसलमानहरूको गढ़ हो जसले धेरै क्षेत्रमा आफ्नो अमिट छाप छोडेको छन र भारतको आर्थिक वृद्धि र विश्व भरमा सांस्कृतिक प्रभाव छोड़नमा एक रचनात्मक भूमिका निभाएका छन।

स्वतंत्र भारतको 12 राष्ट्रपतिहरू मध्ये तीन मुसलमान थिए- जाकिर हुसैन डा. अहमद फखरुद्दीन अली र डा. ए पी जे अब्दुल कलाम। यसको अलावा, स्वतन्त्रता पछि विभिन्न अवसरहरूमा मोहम्मद हिदायतुल्ला, ए. एम. अहमदी र मिर्जा हमीदुल्लाह बेग, चीफ जस्टीस अफ इंडियाको पदमा प्रतिष्ठित रहेका छन।

मौजूदा भारतको उपराष्ट्रपति, मोहम्मद हामिद अंसारी मुस्लिम हुन। प्रमुख भारतीय नौकरशाह र राजनयिकहरूमा आबिद हुसैन र आसफ अली शामिल छन। भारतको प्रभावशाली मुस्लिम नेताहरूमा शेख अब्दुल्ला, फारूक अब्दुल्ला र उनको छोरा उमर अब्दुल्ला (जम्मू कश्मीरको वर्तमान मुख्यमंत्री), मुफ्ती मोहम्मद सईद, सिकंदर बख्त, ए.आर. अंतुले, सी.एच. मोहम्मद कोया, मुख्तार अब्बास नकवी, सलमान खुर्शीद, सैफुद्दीन सोज, ई. अहमद, गुलाम नबी आजाद र सैयद शाहनवाज हुसैन शामिल छन।

मुंबई आधारित बलीवुडमा केही लोकप्रिय र प्रभावशाली अभिनेता र अभिनेत्रियां मुसलमान छन। यसमा यूसुफ खान (पर्दामा दिलीप कुमार),[४२] शाहरूख खान,[४३] आमिर खान,[४४] सलमान खान,[४५] सैफ अली खान,[४६][४६][४७] मधुबाला,[४८] कैटरीना कैफ र इमरान हाशमी [४९] शामिल छ। भारतमा यस्ता केही मुस्लिम अभिनेता पनि छन जसलाई समीक्षकहरूद्वारा प्रशंसा प्राप्त छ, यसमा नसीरुद्दीन शाह, शबाना आजमी [५०] वहीदा रहमान,[५१] इरफान खान, फरीदा जलाल, अरशद वारसी, महमूद, जीनत अमान, फारूक शेख र तब्बू शामिल छन।

भारतीय मुसलमान भारतमा कला प्रदर्शनको अन्य रूपहरूमा पनि निर्णायक भूमिका निभाई रहेका छन विशेष रूपले संगीत, आधुनिक कला र थिएटरमा। एम.एफ. हुसैनको भारतको सबभन्दा प्रसिद्ध समकालीन कलाकारको रूपमा जानिन्छ र अकादमी पुरस्कार विजेता रेसुल पुकुट्टी र ए.आर. रहमान भारतको महान संगीतकारहरू मध्ये एक हुन। प्रमुख कवियों र गीतकारहरूमा जावेद अख्तरलाई शामिल गरिन्छ जसले आफ्नो प्रतिभाको लागि धेरै फिल्म फेयर पुरस्कार अर्जित गरेका छन। अन्य लोकप्रिय मुसलमान जातिको भारतीय संगीतकार र गायकहरूमा मोहम्मद रफी, अनु मलिक, लकी अली र तबला वादक जाकिर हुसैन शामिल छन।

हैदराबाद बाट सानिया मिर्जा उच्चतम रैंकको टेनिस खिलाड़ी हुन र व्यापक रूपबाट भारतमा उनलाई युवाहरूको आदर्श मानिन्छ। क्रिकेट (भारत का सबभन्दा लोकप्रिय खेल)मा केही मुस्लिम खिलाड़ी रहेका छन जसले अपना एक महत्वपूर्ण स्थान बनाएको छन। इस्लामको मान्ने केही पूर्व क्रिकेटर मुश्ताक अली, नवाब पटौदी र मोहम्मद अजहरूद्दीन हुन। मौजूदा भारतीय क्रिकेट टीममा जहीर खान, इरफान पठान, र यूसुफ पठान जस्ता केही मुस्लिम खिलाड़ी छन। भारतमा अन्य प्रमुख मुस्लिम क्रिकेटरहरूमा मोहम्मद कैफ र वसीम जाफर हुन।

अजीम प्रेमजी, भारतको तेश्रो सबभन्दा ठूलो आईटी कंपनी विप्रो टेक्नोलजीजको सीईओ र 17.1 अरब अमेरिकी डालरको अनुमानित संपत्तिको साथ भारतमा ५ औं स्थानको सबभन्दा धनि व्यक्ति।[५२]

भारतमा धेरै प्रभावशाली मुस्लिम व्यापारी छन। विप्रो, वकहार्ट, हमदर्द लेबोरेटोरिज, सिप्ला र मिर्जा टेनर्स जैसी प्रमुख भारतीय कम्पनीहरूको स्थापना मुस्लिमद्वारा गरिएको छ। फोर्ब्स पत्रिका द्वारा दक्षिण एशियाको केवल दो मुस्लिम अरबपतियों यूसुफ हामिद र अजीम प्रेमजी का नाम उल्लिखित गरिएको छ।

भारतीय सशस्त्र बलोंमा हिंदु र सिखहरूको तुलनामा मुसलमानहरूको प्रतिनिधित्व कम छ [५३] फेरी पनि केही भारतीय सैन्य मुस्लिम कर्मिहरूलाई राष्ट्रको प्रति उनीहरूको असाधारण सेवाको लागि वीरता पुरस्कार र उच्च रैंक बाट सम्मानित गरिएको छ। भारतीय सेनाको अब्दुल हमीदको 1965मा असल उत्तरको युद्धको समयमा एक रिकोइलेस बंदूक द्वारा सात पाकिस्तानी टैंकोंको उडाई दिएको कारण भारतको उच्चतम पुरस्कार, परम वीर चक्र बाट सम्माग् गरिएको छ। [५४][५५] दो अन्य मुसलमान - ब्रिगेडियर मोहम्मद उस्मान र मोहम्मद इस्माइल -को 1947को इंडो-पाकिस्तानी युद्धको समयमा उनीहरूको सेवाओंको लागि महावीर चक्र दिईयो। [५६] भारतीय सशस्त्र बलहरूमा उच्च रैंकिंगको मुसलमानहरूमा लेफ्टिनेंट जनरल जमील महमूद (भारतीय सेनामा पूर्व जीओसी-इन-सीको पूर्वी कमान) [५७] र मेजर जनरल मोहम्मद अमीन नायक शामिल छन। [५८]

डा. अब्दुल कलाम, भारतको सर्वाधिक सम्मानित वैज्ञानिक भारतको इंटेग्रेटेड गाइडेड मिसाइल डेवलपमेंट प्रोग्रामको (आईजीएमडीपी) जनक हुन र उनलाई भारतको 11 वें राष्ट्रपतिको रूप नियुक्ति दिएर सम्मानित गरियो। [५९] रक्षा उद्योगमा उनको अभूतपूर्व योगदान विचार गरेर उनलाई मिसाइल मैन अफ इंडियाको उपाधि दिईयो [६०] र भारतको राष्ट्रपतिको रूपमा उनको कार्यकालको समयमा उनलाई माया गरेर पिपुल्स प्रेसीडेंट भनिन्थ्यो। डा. एस. जे. कासिम, राष्ट्रीय समुद्र विज्ञान संस्थानको पूर्व निदेशक थिए, र उनले अंटार्कटिकाको पहिलो वैज्ञानिक अभियानको माध्यमबाट भारतको नेतृत्व किया र दक्षिण गंगोत्रीको स्थापनामा महत्वपूर्ण भूमिका निभाई. साथ नैं वे जामिया मिलिया इस्लामियाको पूर्व कुलपति, महासागर विकास विभागको सचिव र भारतमा पोलर रिसर्चको संस्थापक हुन। [६१] अन्य प्रमुख मुस्लिम वैज्ञानिक र इंजीनियरहरूमा सी.एम. हबीबुल्ला, डेक्कन कलेज अफ मेडीकल साइंसेस एंड एलाएड हस्पीटल र सेंटर फर लीवर रिसर्च एंड डाइग्नोस्टिक, हैदराबादको एक स्टेम सेलको वैज्ञानिक र निर्देशक हुन;[६२] मुशाहिद हुसैन, जामिया मिलिया इस्लामियाको उल्लेखनीय भौतिक विज्ञानी र प्रोफेसर हुन; र डा. इसरार अहमद, सैद्धांतिक भौतिकीको लागि इंटरनेशनल सेंटरको एक सहयोगी सदस्य हुन, शामिल छन। यूनानी चिकित्सा क्षेत्रमा, हाकिम अजमल खान, हाकिम अब्दुल हमीद र हकीम सैयद रहमान जिल्लुरको नाम धेरै प्रसिद्ध छन।

जर्ज टाउन विश्वविद्यालय द्वारा सबभन्दा प्रभावशाली मुसलमानहरूको सूचीमा अहले सुन्नत सूफी नेता हजरत सैयद मोहम्मद अमीन मियां कौद्री र शेख अहमद अबूबक्कर मुस्लियर सूचीमा शामिल गरिएको छ। सांसद र जमीयत उलेमा ए हिंदको नेता मौलाना महमूद मदनीको दक्षिण एशियामा आतंकवादको बिरुद्ध आन्दोलनको शुरूआत गरेको कारण 36 वां स्थान दिईएको थियो। [६३] सैयद अमीन मियांको सूचीमा 44वां स्थान थियो।

इंडो-इस्लामी कला र स्थापत्य कला [सम्पादन गर्ने]

आगरामा ताज महल भारतको सबभन्दा प्रतिष्ठित स्मारकहरू मध्ये एक हो।
बीजापुरमा गोल गुंबज, बाइजंटाइन हेगिया सोफिया पछि विश्वको दोस्रो सबभन्दा बड़ा पूर्वाधुनिक गुंबद.
चित्र:Delhi Humayun 02.JPG
दिल्लीमा हुमायूं का मकबरा, भारत.
बहाउद्दीन मकबरा, जूनागढ़को वजीर का मकबरा.

12 औं शताब्दीको अंतमा भारतमा इस्लामी शासनको आगमन पछि नै भारतीय वास्तुकलाले एक नया रूप धारण गर्यो। भारतीय वास्तुकलामा जो नए तत्व शामिल भएका थिए त्यो हो: आकार का प्रयोग (प्राकृतिक स्वरूपोंको स्थान पर); सजावटी अभिलेख या सुलेख का उपयोग गर्दै शिलालेखात्‍मक कला; जड़ने वाला सजावट र रंगीन संगमरमर, पेंट प्लास्टर र चमकीले रंगको चमकते हुए टाइलों का प्रयोग. 1193 ई.मा निर्मित कुव्वत-उल-इस्लाम मस्जिद भारतीय उपमहाद्वीपमा बनेको पहिलो मस्जिद थियो, यसको आसपास "टवर अफ विक्टरी", कुतुब मीनार का निर्माण पनि लगभग 1192 ई.मा शुरू गरिएको थियो, जो कि स्थानीय राजपूत राजा माथि गजनी, अफगानिस्तानको मुहम्मद गोरी र उनको जनरल कुतबुद्दीन ऐबकको जीतको चिह्नित गर्दछ, वर्तमानमा यो दिल्लीमा यूनेस्को विश्व पुरातात्विक क्षेत्र हो।

स्वदेशी भारतीय वास्तुकलाको विपरीत जो कि पट या सीधे क्रमको थी अर्थात सबै रिक्त स्थान क्षैतिज बीमको माध्यमबाट फैलि रहन्थ्यो, इस्लामी वास्तुकला धनुषाकार थी यानी एक मेहराब या गुंबद का प्रयोग रिक्त स्थानमा पूल बनाउने योजनाको रूपमा अपनाईएको थियो।. मेहराब या गुंबदको अवधारणा मुसलमानहरूद्वारा आविष्कृत नहीं थी, लेकिन उनीहरूद्वारा उधार ली गई थी, र पछि उनीहरूद्वारा पूर्व रोमन कालको स्थापत्य शैली बाट अलग गर्दै त्यसमा अरु सुधार किया गया. पहिले-पहिले भारतमा भवनोंको निर्माणमा मुसलमान मोर्टारको रूपमा एक सिमेंटिंग एजेंट का प्रयोग गर्दथे। पछि पनि भारतमा निर्माण कार्यहरूमा वे केही वैज्ञानिक र यांत्रिक सूत्रहरूको प्रयोग गर्दथे जो कि अन्य सभ्यताओंको उनीहरूको अनुभवबाट प्राप्त थियो। वैज्ञानिक सिद्धांतोंको यस प्रयोगबाट धेरै मजबूती र निर्माण सामग्रीको स्थिरता प्राप्त गर्नमा केवल मदद नैं नहीं मिलती थी बल्कि वास्तुकारों र बिल्डरोंको र धेरै लचीलापन पनि प्राप्त हुदथ्यो। यहाँ एक तथ्य जसमा जोर दिइनु पर्छ यो हो कि, भारतमा इन्हें पेश गर्नु भन्दा पहिले वास्तुकलाको इस्लामी तत्वोंको मिस्र, ईरान र इराक जस्ता अन्य देशहरूमा विभिन्न प्रयोगात्मक चरणोंको माध्यमबाट पारित गरिएको थियो। यि देशहरूमा धेरै जसो इस्लामिक स्मारकोंको विपरीत जसमा ठूलो मात्रामा ईंट प्लास्टर, र मलबे का प्रयोग निर्माण कार्यमा गरिएको थियो, भारत र इस्लामी स्मारकहरूमा तैयार गरिएको पत्थरबाट बनेको ठेठ मोर्टार-चिनाई कार्य हुदथ्यो। यस कुरामा बल देना जरूरी छ कि भारत-इस्लामी वास्तुकला का विकास धेरै जसो भारतीय कारीगरोंको ज्ञान र कौशल द्वारा गरिएको थियो, जसले धेरै शताब्दियोंको समयमा पाषाण कारीगरीमा महारत प्राप्त गरेका थिए र उनीहरूले भारतमा इस्लामी स्मारकोंको निर्माणमा आफ्नो अनुभवों का प्रयोग गरे।

भारतमा इस्लामी वास्तुकलाको दो भागहरूमा विभाजित गर्न सकिन्छ: धार्मिक र धर्मनिरपेक्ष. मस्जिद र मकबरे धार्मिक वास्तुकला का प्रतिनिधित्व गर्दछ, जबकि महल र किले धर्मनिरपेक्ष इस्लामी वास्तुकलाको उदाहरण हो। किला अनिवार्य रूपबाट व्यवहारिक थिए र जसको भित्र एक सानो पूर्ण बस्ती होती थी र दुश्मनोंको पीछे हटाउनको लागि विभिन्न किलेबंदी संलग्न थी.

मस्जिद: मस्क या मस्जिद आफ्नो सरलतम रूपमा मुस्लिम कला का प्रदर्शन छ। मूल रूपबाट मस्जिद घिरे हुए पिलरोंको बीच एक खुला हुआ बरामदा हुदछ, जसको माथि एक गुंबद हुन्छ। मेहराब , नमाजको लागि किबला दिशा का संकेत गर्दछ। मेहराबको दाया तर्फ मिमबार या पल्पिट हुदछ जहांबाट इमाम कार्यवाही का संचालन गर्दछन। एक ऊंचा स्थान, सामान्यतया मीनार हुदछ जहांबाट आस्थावानोंको नमाजको लागि शामिल गरिन्छ, जो कि मस्जिद का एक अचल हिस्सा हुदछ। ठूलो मस्जिद जहां श्रद्धालु शुक्रवारको नमाजको लागि इकट्ठा हुदछन त्यसलाई जामा मस्जिद भनिन्छ।

कब्रिस्तान: यद्यपि वास्तवमा यो प्राकृतिक रूपबाट धार्मिक होइन, कब्र या मकबराले संपूर्ण रूपबाट नया वास्तुकलाको अवधारणाको शुरूआत गरेका छन। मस्जिदको मुख्य रूपबाट यसको सादगीको लागि जनिन्छ, जबकि एक कब्र साधारण (औरंगजेबको कब्र) देखी लिएर एक भव्य संरचना ताजमहल सम्म हुदछ। सामान्यतया कब्र, एक एकान्त कक्ष या कब्र कक्ष हुदछ जसलाई हुज्राको रूपमा जानिन्छ जसको केंद्रमा स्मारक या जरिह हुदछ। पूरी संरचनाको एक विस्तृत गुंबद द्वारा आवृत्त गरिन्छ। भूमिगत कक्षमा मुर्दाघर या मकबरा हुदछ जसमा एक लाशको समाधि या कब्रमा दफन गरिन्छ। छोटे कब्रमा मेहराब हुन सक्छ, जबकी ठूलो मकबरहरूमा मुख्य मकबराबाट थोरै नै दूरीमा एक अलग मस्जिद हुदछ। सामान्य रूपबाट पूरा मकबरा परिसर या रौजा एक बाड़े द्वारा घेरिएको हुदछ।. मुस्लिम संतको कब्रको दरगाह भनिन्छ। कुरानको अनुसार लगभग सबै इस्लामी स्मारकों का प्रयोग मुफ्त हुदछ र धेरै जसो समय दीवारों, छत, खंभे, र गुंबदहरूमा मिनट विवरण नक्काशीमा खर्च गरिन्थ्यो।

भारतमा इस्लामी स्थापत्यको तीन वर्गहरूमा वर्गीकृत गर्न सकिन्छ: दिल्ली या इम्पीरियल शैली (1191 1557 ई.); प्रांतीय शैली, डेक्कन र जौनपुर जस्ता छेउ-छाउको क्षेत्रहरूको शामिल गरिन्छ; र मुगल स्थापत्य शैली (1526को 1707 ई.).[६४]

साहित्य [सम्पादन गर्ने]

कानून र राजनीति [सम्पादन गर्ने]

भारतमा मुसलमान "मुस्लिम पर्सनल ल (शरीयत) अनुप्रयोग ऐन, १९३७ द्वारा शासित छ।" [६५] यसले मुसलमानहरूको लागि मुस्लिम पर्सनल ल लाई निर्देशित गर्दछ जसमा विवाह, महर (दैइजो), तलाक, रखरखाव, उपहार, वक्फ, चाह र विरासत शामिल छ। [६६] सामान्यतया अदालत सुन्नियों,को लागि हनाफी सुन्नी कानूनको लागू गर्दछ, शिया मुसलमान उन स्थानहरूमा सुन्नी कानूनबाट अलग छ जहां पछि सुन्नी कानूनबाट शिया कानून अलग छ। जबकी, वर्ष 2005 मा, भारतीय शियाले सबभन्दा महत्वपूर्ण मुस्लिम संगठन ऑल इंडिया मुस्लिम पर्सनल ल सँग नाता तोडे र उनीहरूले ऑल इंडिया शिया पर्सनल ल बोर्डको रूपमा स्वतंत्र ल बोर्डको गठन गरे। [६७]

भारतीय संविधान, बिना धर्म का विचार किए सबै नागरिकोंको समान अधिकार प्रदान गर्दछ। संविधान का अनुच्छेद $$ समान नागरिक संहिताको सिफारिश गर्दछ। जबकी, देशमा लगातार राजनीतिक नेतृत्वहरूको समान नागरिक संहिताको अन्तर्गत भारतीय समाजको एकीकृत गर्ने प्रयासों का जोरदार विरोध गरेका छन र भारतीय मुसलमानहरूद्वारा इसे देशको अल्पसंख्यक समूहहरूको सांस्कृतिक पहचानको कमजोर गर्ने कोशिशको रूपमा हेरिने गरिन्छ। यस प्रकार भारतमा एक अद्वितीय स्थिति मौजूद छ जहां एक धर्मनिरपेक्ष कानून का समर्थन गर्नेहरूलाई फांसीवादी मानिन्छ जबकि जो भारतीय मुसलमानहरूको लागि शरीयत का समर्थन गर्दछन उनहरूलाई धर्मनिरपेक्षको रूपमा सम्झिईन्छ। ऑल इंडिया मुस्लिम पर्सनल ल बोर्डको स्थापना "मुस्लिम पर्सनल ल" यानी भारतमा शरीयत प्रयोग ऐन, सुरक्षा र प्रयोज्यता जारीको लागि गरिएको थियो।

थप जानकारी: Haj subsidy

धर्मांतरण विवाद [सम्पादन गर्ने]

ढाँचा:Islam in India

हेर्नुहोस: Persecution of Hindus#During Islamic rule of the Indian sub-continent

इस्लाममा धर्मांतरणको लेकर विद्वानों र सार्वजनिक राय, दुवैमा धेरै विवाद मौजूद छ र आमतौर निम्नलिखित विचारधाराओं द्वारा प्रदर्शित हुदछ:[६८]

  1. मुसलमानहरूको धेरै जसो हिस्सा ईरानी पठार या अरब प्रवासियों का वंशज हुन। [६९]
  2. मुसलमान जिहादको माध्यमबाट धर्मांतरण गर्दछन [६८]
  3. व्यवहारिकता र संरक्षण जस्ता गैर धार्मिक कारणहरूबाट हुए धर्मांतरण जस्तो सत्तारूढ़ मुस्लिम कुलीनको बीच सामाजिक गतिशीलता या करबाट छुटको लागि.[६८][६९]
  4. सुन्नी सूफी संतहरूको गतिविधियोंको कारण हुए धर्मांतरण र जसमा एक वास्तविक हृदय परिवर्तन शामिल थियो। [६८]
  5. बौद्धहरूबाट आया धर्मांतरण र सामाजिक मुक्ति र दमनकारी हिंदू जातिको बाध्यताहरूको अस्वीकृति स्वरूप निम्न जाती समूहों द्वारा सामूहिक धर्मांतरण.[६९]
  6. एक संयोजन, शुरूमा दबावको अन्तर्गत र जसको पछि वास्तविक हृदय परिवर्तन हुआ [६८]
  7. प्रमुख मुस्लिम सभ्यता र वैश्विक राज्य व्यवस्थामा एक विस्तृत अवधिको समयमा विसरण र एकीकरणको सामाजिक-सांस्कृतिक प्रक्रियाको रूपमा.[६९]

एक विदेशी आरोपणको रूपमा इस्लामको स्थिति र विरोध गर्नेहरू मूल निवासीहरूको स्वाभाविक रूपबाट हिन्दू हैसियत यि कुराहरूमा निहित छ, जसको परिणामस्वरूप भारतीय उपमहाद्वीपको इस्लामीकरणको परियोजना विफल हो गई र विभाजनको राजनीति र भारतमा सांप्रदायिकता धेरै उलझ गई.[६८] मुस्लिम इतिहास र जनसांख्यिकीय गणनाको आधारमा मारिएका मानिसहरूको अनुमानित संख्या के.एस. लालको पुस्तक ग्रोथ अफ मुस्लिम पोपुलेशन इन मिडियावल इंडियामा दिईएको छ जसले दावा किया कि 1000 ई. र 1500 ई.को बीच हिन्दुहरूको जनसंख्या करीब 80 मिलियन कम हुई. पूर्व-जनगणना कालमा सही डेटाको कमी र यसको कार्यावलीको लागि धेरै आलोचकहरूले उनको पुस्तकको आलोचना गरे जस्तो सिमोन डिग्बी (स्कूल अफ ओरिएंटल एंड अफ्रीकन स्टडीज) र इरफान हबीब. लालले आफ्नो पछिको पुस्तकमा यि आलोचनाओं का जवाब दिए। विल डुरंत जस्ता इतिहासकारले तर्क दिए कि हिंसाको माध्यमबाट इस्लामलाई फैलाएका थिए। [७०][७१] सर जदुनाथ सरकारको भनाई छ की कि केही मुस्लिम आक्रमणकारी भारतमा हिंदुहरूको बिरुद्ध व्यवस्थित रूपबाट जिहाद छेडिरहेका थिए, यस हद सम्म कि "काफिरहरूको परिवर्तनको लागि निर्दयतापूर्ण नरसंहारको सबै उपायहरूको सहारा लिया गया." [७२] वे हिंदू जो इस्लाममा धर्मान्तरित भएका थिए, उनीहरू पनि पनि फतवा-ए-जहांदारीमा जियाउद्दीन अल-बरनी द्वारा स्थापित मुस्लिम जाति व्यवस्थाको कारण अत्याचारबाट मुक्त थिएनन,[७३] जहां उनहरूलाई "अज्लाफ" जातिको रूपमा माना जाता था र "अशरफ" जातियों द्वारा भेदभाव गरिन्थ्यो। [७४]

"तलवारको धारमा धर्मांतरण सिद्धांत" दक्षिण भारत, श्रीलंका, पश्चिमी बर्मा, बंगलादेश, दक्षिणी थाइल्याण्ड, इंडोनेशिया र मलेशियामा व्याप्त विशाल मुस्लिम समुदाय तर्फ इशारा गर्दछ र भारतीय उप-महाद्वीपमा ऐतिहासिक मुस्लिम साम्राज्यको गढ़को आसपास बराबर संख्यामा मुस्लिम समुदायहरूको कमी "तलवारको धारमा धर्मांतरण सिद्धांत" का खंडन गर्दछ। दक्षिण एशियामा मुस्लिम विजयको विरासतमा आज पनि गंभीर बहस जारी छ। अर्थशास्त्रको इतिहासकार एंगस मेडीसन र जीन-नोएल बिराबेनले विभिन्न जनसंख्या अनुमान किया र साथ नैं संकेत प्राप्त हुदछ कि 1000 र 1500को बीच भारतको जनसंख्यामा कमी नहीं हुई, लेकिन उस समयको समयमा करीब 35 मिलियन बढ़ी थी.[७५][७६]

सबै मुस्लिम आक्रमणकारी हमलावर नहीं थिएनन। पछीको शासकहरूले राज्यलाई जित्नको लागि लड़ाई लड़ी र नए राजवंशहरूको स्थापनाको लागि वहां निवास गरे। इन नए शासकों र उनीहरू पछीका उत्तराधिकारियों (जस मध्ये केही हिन्दू पत्नीहरूबाट जन्मे थे)को प्रथाहरूमा धेरै विविधता थी. जबकि केही समान रूपबाट नफरत गर्दथे, अन्यहरूले पछि लोकप्रियता हासिल की. 14 औं शताब्दीमा इब्न बतूताको वृतांतको अनुसार जसले दिल्लीको यात्रा गरेका थिए, पिछले सुल्तानहरू मध्ये एक विशेष रूपबाट क्रूर था र दिल्लीको जनसंख्या उससे अत्यधिक नफरत करती थी, बतूता का वृतांत यो पनि संकेत गर्दछ कि अरब विश्व, फारस र तुर्की का मुस्लिम प्रायजसो शाही सुझावमा समर्थन गर्दै भन्दथे कि हुन सक्छ दिल्ली प्रशासनमा त्यहाको स्थानीय मानिसहरूले केही हद सम्म एक अधीनस्थ भूमिका निभएको हुन सक्छ। "तुर्क" शब्द का प्रयोग सामान्यतः उनीहरूको उच्च सामाजिक स्थिति का उल्लेख गर्नको लागि गरिन्थ्यो।. जबकी एस.ए.ए. रिजवी (द वंडर दैट वाज इंडिया - II )ले इंगित किया कि मुहम्मद बिन तुगलकले न केवल स्थानीय मानिसहरूलाई प्रोत्साहित किया बल्कि कारीगर समूहहरूलाई पनि उच्च प्रशासनिक पदोंको लागि प्रोत्साहित किया जस्तो बावर्ची, नाई र माली. उनको शासनकाल मा, यो संभावना छ कि इस्लाममा धर्मांतरण एक धेरै सामाजिक गतिशीलता र संशोधित सामाजिक सुधारको रूपमा भयो।[७७]

धार्मिक संघर्ष [सम्पादन गर्ने]

मुस्लिम-हिंदू संघर्ष [सम्पादन गर्ने]

हेर्नुहोस: Persecution of Muslims
हेर्नुहोस: Persecution of Hindus#During Islamic rule of the Indian sub-continent
हेर्नुहोस: Religious violence in India
1947 देखी पहिले

भारतीय उपमहाद्वीपमा हिंदु र मुसलमानहरूको बीच संघर्ष का एक जटिल इतिहास छ, भन्न सकिन्छ 711 मा सिंधमा उमय्यद खलीफाको जिहादको साथ यो संघर्ष शुरू हुआ. भारतमा मध्ययुगीन कालमा इस्लामी विस्तारको समयमा मंदिरहरूको विनाशद्वारा हिंदू उत्पीड़नको देख्न सकिन्छ, सोमनाथ [७८][७९] मंदिरलाई बार-बार विनाश गर्ने र हिंदू प्रथाहरूको विरोधी मुगल सम्राट औरंगजेब का अक्सर इतिहासकारों द्वारा उल्लेख गरिएको छ। [८०]

1947 देखी 1991 सम्म

1947मा भारत विभाजनको पछीको परिणामहरूमा ठूलो मात्रामा सांप्रदायिक संघर्षों र देश भरमा रक्तपातको देखा गया. तब से, भारतमा ठूलो मात्रामा हिंदू र मुस्लिम समुदायहरूको वर्गोंको बीच निहित तनावबाट तेज हिंसा चल्दै आईरहेको छ। यो विवाद हिन्दू राष्ट्रवादको विचारधारा बनाम इस्लामी चरमपंथबाट पनि उत्पन्न हुदछ र जनसंख्याको विशेष तप्कामा प्रचलित छ। स्वतन्त्रताको पछि देखी भारतले धर्मनिरपेक्षताको लागि संवैधानिक प्रतिबद्धताको हमेशा कायम राखेको छ।

1992को पछि देखी

विभाजनको पछि हिंदु र मुसलमानहरूको बीच सांप्रदायिक सौहार्दको भावनाको बनाई राखेकोको पछि पिछले दशकमा तनावको उत्पन्न गर्ने वाला अयोध्यामा विवादित बाबरी मस्जिद विध्वंस गर्ने मुद्दा हो। इसे 1992मा विध्वंस किया गया था र कथित रूपमा हिंदू राष्ट्रवादी, भारतीय जनता पार्टी र राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ, बजरंग दल र विश्व हिंदू परिषद जस्ता संगठनहरूद्वारा यो कार्य गरिएको थियो। यसको पछि जस्तोलाई त्यस्तैको शैलीमा सारे देशमा मुस्लिम र हिंदू कट्टरपंथिहरूको बीच हिंसा फैलियो जसमा शामिल थियो मुंबईमा मुंबई दंगे र साथै 1993मा मुंबई बम धमाका, यि वारदातमा कथित रूपमा माफिया डान दाऊद इब्राहिम र मुख्य रूपबाट मुस्लिम डी-कंपनी आपराधिक गिरोह शामिल थियो।

2001मा इस्लामी उग्रवादियों द्वारा भारतीय संसदमा एक हाई प्रोफाइल हमलाले समुदायको संबंधमा धेरै तनाव उत्पन्न गरि दियो।

हालै भएको सबभन्दा हिंसक र शर्मनाक घटनाहरू मध्ये एक 2002मा घटित गुजरात दंगा था जसमा अनुमानित रूपमा करीब एक हजार मनिसहरू मरिएका थिए, मारिने मनिसहरूमा धेरै जसो मुसलमान थिए, केही सूत्रहरूले करीब 2000 मुस्लिम हत्या का दावा गरेको छ,[८१] साथ नैं यसमा राज्य सरकारको भागीदारीको पनि आरोप लगाईएको छ। [८२][८३] यो दंगा, गोधरा ट्रेन आगजनीको प्रतिशोधमा किया गया था जसमा बाबरी मस्जिदको विवादित स्थलबाट लौट रहे 50 हिन्दू तीर्थयात्रियोंको गोधरा रेलवे स्टेशनको ट्रेन आगजनीमा जिउदै जलाई दिईएको थियो। गुजरात पुलिसले यस घटनाको योजनाबद्ध भएको दावा किया र कहा कि इसे उग्रवादी मुसलमानहरूद्वारा हिंदू तीर्थयात्रीहरूको बिरुद्ध यस क्षेत्रमा गरिएको थियो। जांचको लागि बनर्जी आयोगको नियुक्त किया गया था जसले इसे एक आग दुर्घटना भएको घोषणा गरे। [८४] 2006मा उच्च न्यायालयले यस समितिको गठनलाई अवैध घोषित किया किन भनें न्यायमूर्ति नानावती शाहको नेतृत्वमा एक अन्य कमेटी यस मुद्दाको जांच कर रही थी.[८५] सितंबर 2008को अंतिम सप्ताहमा नानावती शाह आयोगले पहिले नै आफ्नो प्रथम रिपोर्ट पेश गरेका थिए, जसमा स्पष्ट भनिएको थियो कि गोधरामा ट्रेन आगजनी पूर्व-योजित थी र यसको लागि भारी मात्रामा पेट्रोल एक मुसलमान समूहद्वारा ल्याईएको थियो।[तथ्य वांछित]

अहमदाबादको क्षितिज भवनहरू छिरेर भरे हुए थे, किन भनें भवन र पसलहरूमा दंगों वाले भीड़द्वारा आगो लगाएको थियो। दंगा, जो कि गोधरा ट्रेन घटना पछि घटित हुई थी, जसमा 790 भन्दा धेरै मुसलमानहरू र 254 हिंदुलाई मारेका थिए, यसमा गोधरा ट्रेन आगलागीमा मारिएका मनिसहरू पनि शामिल छन।[८६]

त्यहा ठूलो मात्रामा सांप्रदायिक हिंसा जारी थी, जसमा मुस्लिम समुदायोंको कष्ट भुगतना पड़ा. यि दंगाहरूको लागि गुजरातका मुख्यमंत्री, नरेंद्र मोदी र उनको केही मन्त्रीहरू, पुलिस अधिकारी, र अन्य दक्षिणपंथी हिंदू संगठनहरूको धेरै आलोचना गरियो। नरेंद्र मोदीको अंतर्गत गुजरात प्रशासन, गुजरात पुलिसले जानबूझकर मुसलमानहरूलाई निशाना बनाए। यहाँ सम्म कि नरेंद्र मोदी माथि नरसंहारको पनि आरोप थियो।

मुसलमान-हिंदू विरोध को, SIMI (सीमी) (भारतीय इस्लामिक छात्र आन्दोलन) जस्तो केही इस्लामी संगठनों द्वारा अरु उत्तेजित किया गया जिसका उद्देश्य भारतमा इस्लामिक शासन स्थापित गर्नु हो। पाकिस्तान आधारित केही अन्य समूह जस्तो लश्कर-ए तैयबा र जैश-ए मोहम्मद हिंदू जनसंख्याको बिरुद्ध स्थानीय मुस्लिमोंको भड़काने का पक्षपात गरिन्छ। इन समूहोंको 11 जुलाई 2006मा मुंबई ट्रेन बम विस्फोटको लागि जिम्मेदार मानिन्छ, जसमा करीब 200 मानिस मारिएका थिए। ऐसे समूहहरूले 2001 मा भारतीय संसदमा पनि हमला गरेको थियो, र 1999 मा भारतीय कश्मीरको केही भागलाई पाकिस्तानको भएको दावा किया र गुप्त रूपबाट यस्तो केही हमला गरिएको जसमा भारतीय कश्मीर माथि लगातार हमला र भारतको राजधानी नयाँ दिल्लीमा बम धमाका शामिल छ। यसै बिच, निर्दोष मुसलमान र हिन्दू, सांप्रदायिक संघर्षको वेदीमा चढिरहे र यस प्रकारको घटनाहरूमा लगातार वृद्धि हुदै गैरहेको छ। [८७]

प्रोफेसर एम.डी. नालापत (मनिपाल एडवांस्ड रिसर्च ग्रूपको उपाध्यक्ष, यूनेस्को पीस चेयर, र मनिपाल विश्वविद्यालयको भू-राजनीतिको प्रोफेसर)को अनुसार, "हिंदू - मुस्लिम" संघर्ष, "हिन्दू बैकलैश" या "आंशिक" धर्मनिरपेक्षता छ, जसमा केवल हिंदुहरूलाई धर्मनिरपेक्ष हुने आकाङक्षा छ जबकि मुसलमानहरू र अन्य अल्पसंख्यकोंको बहिष्करण प्रथाको चलाउनको लागि स्वतंत्र छन। [८८]

2004 मा, भारतीय बिध्यालयको केही पाठ्यपुस्तकहरूलाई राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान र प्रशिक्षण परिषद द्वारा रद्द गरि दिएको थियो किन भनें त्यसमा उनले मुसलमान विरोधी पूर्वाग्रहबाट भरिएको पाएका थिए। एनसीईआरटीले दलील दी कि यो किताबें "उन विद्वानों द्वारा लेखिएको छ जसलाई पूर्वको हिंदू राष्ट्रवादी प्रशासन द्वारा चुना गया था". द गार्जियनको अनुसार, पाठ्यपुस्तहरूमा भारतमा पूर्व हिन्दू मुस्लिम शासकोंको "असभ्य आक्रमणकारीको रूपमा र मध्ययुगीन अवधिको इस्लामी औपनिवेशिक साम्राज्यको रूपमा दर्शाईएको थियो, जसले भारतको हिन्दू साम्राज्यको गौरव अतीतलाई पहिले समाप्त गरि दिएको थियो।" [८९] एक पाठ्यपुस्तकमा, यो अभिप्राय था कि ताज महल, कुतुब मीनार र लाल किला सबै इस्लामी वास्तुकलाको उदाहरण थे- "जसको डिजाइन र कमीशन हिन्दुओं द्वारा गरिएको थियो।" [८९]

2010मा हुए देगंगा दंगाको शुरूआत 6 सेप्टेम्बरको हुई, जब एक इस्लामी गिरोहले देगंगा पुलिस स्टेशन क्षेत्रको तहत देगंगा, कार्तिकपुर र बलियाघाटाको हिन्दू स्थानमा आगजनी र हिंसा की. यो हिंसा साझको ढिलो शुरू भयो र रात भरी चल्दै अर्को दिन बिहान सम्म जारी रह्यो। जिला पुलिस, रैपिड एक्शन फोर्स, केंद्रीय रिजर्व पुलिस बल र सीमा सुरक्षा बल सबै रिगोह हिंसाको रोक्नमा असफल रहे, अंततः यसलाई रोकनको लागि सेनाको तैनात गरिएको थियो। [९०][९१][९२][९३] सेनाले ताकि रोडमा एक फ्लैग मार्च का आयोजन किया, जबकि टाकी सड़कको भित्री गाउँहरूमा बेरोकटोक इस्लामवादी हिंसा जारी रही, सेनाको मौजूदगी र सीआरपीसीको धारा 144 अन्तर्गत निषेधात्मक आदेशको बावजूद यो बुधवार सम्म जारी रह्यो।

मुस्लिम-सिख संघर्ष [सम्पादन गर्ने]

मुगल अवधिको समयमा पंजाबमा सिख धर्म उभरा. मुस्लिम सत्ता र सिखहरूको बीच संघर्ष 1606मा आफ्नो आरम्भिक चरममा पुग्यो जब सिखहरूको पांचवे गुरू गुरू अर्जन देवमा मुगल साम्राज्यको जहांगीर द्वारा अत्याचार किया गया र उनको हत्या कर दी गई. पांचवें गुरुको हत्या गरे पछि उनको छोरा गुरु हर गोबिंदले उनको ठाउ लिए जसले सिख धर्मको मूलतः योद्धा धर्म बनाए। गुरु जी पहिले ऐसे योद्धा थिए जसले मुगल साम्राज्यलाई एक युद्धमा परास्त गरे जो कि वर्तमानमा गुरदासपुरमा हरगोबिंदपुर छ [९४] यस बिंदुको पछि सिख, आफ्नो सुरक्षाको लागि आफुलाई सैन्य बनाउनको लागि मजबूर हुए. 16 औं शताब्दी पछी, 1665मा तेग बहादुर गुरु बने र 1675 सम्म सिखहरूको नेतृत्व गरे। जब मुग़ल सम्राट द्वारा कश्मीरी पंडितहरूलाई इस्लाम नगरेको कारण उनीहरूलाई मृत्यु दण्ड दिन थालियो तब कश्मीरी पंडितहरूको प्रतिनिधिले तेग बहादुरसँग सहायता मांगी, र हिन्दुहरूको सहायता गरेको कारण औरंगजेब द्वारा प्राण दंड दिईयो। [९५] हिन्दू-मुस्लिम संघर्ष र मुस्लिम-सिख संघर्ष कुन प्रकार आपसमा जोडिएको छ त्यसको यो प्रारम्भिक उदाहरण हो।

1699 मा, खालसाको स्थापना सिखहरूको अंतिम गुरू गुरु गोबिंद सिंह द्वाराको गई. गोबिंद सिंह द्वारा एक पूर्व तपस्वीको ति मानिसहरूलाई दंडित गर्ने कर्तव्य सौंपा गया जसले सिखोंको कष्ट पहुंचाया. गुरुको मृत्युको पछि बाबा बंदा सिंह बहादुर सिख सेनाको नेता बने र मुगल साम्राज्यमा धेरै हमलाहरूको लागि उनी जिम्मेदार थिए। इस्लाम ग्रहण गर्दा क्षमा दानको प्रस्तावलाई अश्विकार गरे पछि जहांदार शाह द्वारा उनलाई मृत्यु दंड दिईयो। [९६] 17 औं र 18 औं शताब्दीको समयमा मुगल सत्ता का ह्रास होने लगा र उसी समयमा सिख महासंघ र पछि सिख साम्राज्यको ताकत बढ़ने लगी, जसको परिणामस्वरूप संतुलित शक्ति का निर्माण हुआ जसले सिखोंको धेरै हिंसाबाट रक्षा की. 1849को आंग्ल-सिख द्वितीय युद्धको पछि सिख साम्राज्यलाई ब्रिटिश भारतीय साम्राज्यमा समाहित कर लिया गया.

1947मा भारत विभाजनको बेला विशाल जनसंख्या का आदान-प्रदान हुआ, र पंजाब का ब्रिटिश भारतीय प्रांत दो भागहरूमा विभाजित हुआ, र पश्चिमी भागोंको पाकिस्तानको पछि डोमिनियनलाई दिईयो, जबकि पूर्वी भागों यूनियन अफ इंडियाको दिईयो। 5.3 मिलियन मुसलमान भारतबाट पाकिस्तानको पश्चिम पंजाबमा चले गए, 3.4 मिलियन हिंदू र सिख पाकिस्तानबाट भारतको पूर्वी पंजाबमा स्थानांतरित हुए. इतने बड़े मात्रामा प्रवास र दोनों सीमाहरूमा होने वाले भीषण हिंसा र हत्याको रोकनमा नवगठित सरकारें पुरै तरिकाले असमर्थ थीं. मोटा मोटी रूपमा मर्नेको संख्या लगभग 500,000 थीं, र मर्नेको अनुमानित संख्या कम से कम 200,000 र धेरै भन्दा धेरै 1,000,000 थी.[९७]

मुस्लिम-ईसाई संघर्ष [सम्पादन गर्ने]

जमालाबाद किला मार्ग. मंगलोरियन कैथोलिक यस मार्गको माध्यमबाट अपने सेरिंगपटमको लागि यस बाटोमा यात्रा गरेका थिए।

जसरी मुसलमानहरू र हिंदुओं या मुसलमानहरू र सिखहरूको बीच संघर्ष भैइरहेको छ यस प्रकारको तथ्यहरूको बावजूद मुसलमान र ईसाइहरूको बीच भारतमा अपेक्षाकृत कम संघर्ष भएको छ, मुसलमान र ईसाइहरूको बीच संबंध पनि कहिले काहि अशांतिपूर्ण रहेको छ। 16 औं 17 औं र 18 औं शताब्दीको समयमा भारतमा यूरोपीय उपनिवेशवादको आगमनको साथ, ईसाई व्यवस्थित रूपबाट आरतको केही मुस्लिम शासनों द्वारा प्रताड़ित रहेको छ।

17 औं शताब्दीमा टीपू सुल्तान द्वारा ईसाई-विरोधी उत्पीड़न शायद किसी मुस्लिम शासक द्वारा सबभन्दा धेरै ईसाई उत्पीड़न का कुख्यात कृत्य मंगलौरको मंगलौरियन कैथोलिक समुदाय र भारतको दक्षिण-पश्चमी तटमा दक्षिण केनरा जिल्लाको विरोधी र मैसूर सल्तनतको शासक टीपू सुल्तान द्वारा गरिएको हो। टीपूको व्यापक रूपबाट ईसाई-विरोधी मानिएको थियो। श्रीरन्गापटनममा मंगलौरियन कैथोलिकों का कारावास, जसको शुरूआत 24 फेब्रुअरी 1799मा भयो र 4 मे 1799को समाप्त हुई, त्यो इतिहासमा सबभन्दा धेरै दुखदायी स्मृति हो। [९८]

बाकुर पांडुलिपि ने उनको बारेमा भनेका छन: "सबै मुसलमानहरूले एकजुट होना चाहिए, र एक पवित्र कर्तव्यको रूपमा काफिरहरूको विनाशमा विचार करना चाहिए, अपने सत्ताको अत्यंत श्रम गर्नको लागि, उस विषयको पूरा गर्नु छ।" [९९] 1784मा मंगलौरको संधि पछि जल्द नैं टीपू ने केनरामा नियंत्रण प्राप्त कर लिया.[१००] उन्होंने केनरामा ईसाइहरूको सम्पदाको जब्त कर लेने का फरमान जारी किया,[१०१] र जमालाबाद किलाको माध्यमबाट अपने साम्राज्यको राजधानी श्रीरन्गापटनम उनलाई निर्वासित गरे। [१०२] जबकी, त्यसमा बन्दिहरू मध्ये कोहि पनि पादरी थिएनन। मिरांडा फादरको साथ मिलेर, सबै गिरफ्तार 21 पादरियोंको गोवामा पठाउने दिईयो, 2 लाख का जुर्माना किया गया र साथ अगर वे कभी लौट कर आएंगे तो फांसीको माध्यमबाट मार्ने धमकी दी गई.[९९]

टीपू ने 27 कैथोलिक चर्चोंको नष्ट करने का आदेश दिए, सबै चर्चहरूमा विभिन्न संतहरूको खूबसूरत नक़्क़ाशीदार प्रतिमाएं थीं। त्यसमा मंगलौर का नोसा सेनहोरा डी रोजरियो मिलाग्रेस का चर्च, मोन्टे मेरिएनो का एफआर मिरांडा सेमीनरी, ओमजूर का जेसु मरिए जोसे चर्च, बोलार का चापेल, उल्लाल का चर्च अफ मर्सिस, मुल्की का इमाकुलाटा कनसिएसियाओ, पेरार का सन जोसे, किरेम का नोसा सेनहोरा डोस रेमेडिएस, कर्काल का साव लरेंस, बार्कुर का रोजारिओ, बैडनुर का इमाकुलाटा कन्सेसियाओ शामिल थियो।.[९९] अपवादको रूपमा होसपेटको द चर्च अफ पली क्रसको छोड़कर सबैलाई नष्ट गरि दिईयो, यसलाई मूद्बिदरीको चौता राजाको लागि अनुकूल कार्यालयहरूको लागि छोडि दिएको थियो। [१०३]

एक स्कटिश सैनिक र केनराको पहिले कलेक्टर थोमस मुनरोको अनुसार, त्यस मध्ये करीब 60,000 [१०४] यानी सम्पूर्ण मंगलौरियन कैथोलिक समुदाय का लगभग 92 प्रतिशतको कैद कर लिया गया, केवल 7000 नैं बच पाए. फ्रांसिस बुकाननको अनुसार 80,000को जनसंख्या मध्येबाट 70,000को कैद किया गया र केवल 10000 नैं बच पाए. पश्चमी घाटको पर्वतहरूमा जंगलहरूबाट होते हुए वे लगभग ४,००० feet (१,२०० m) चढ़ाई गर्नको लागि मजबूर थिए। यो मंगलौरबाट श्रीरन्गापटनमको लागि २१० miles (३४० km) थियो, र यात्रामा छह हफ्ते लगे. ब्रिटिश सरकारको रिकर्डको मुताबिक, श्रीरन्गापटनम मार्चको समयमा 20,000 का निधन हो गया. एक ब्रिटिश अधिकारी जेम्स स्करी जो मंगलोरियन कैथोलिकको साथ बन्दिहरूको साथ थिए,को अनुसार त्यस मध्ये 30000को जबरन इस्लाममा परिवर्तित किया गया. युवा महिलाओं र लड़कियोंको वहां रहने वाले मुसलमानहरूको जबरन पत्नी बनाईयो। [१०५] वे युवा पुरुष जसले प्रतिरोध किया उनीहरूको नाक, ऊपरी होंठ र कानको काट कर विकृत गरि दिईयो। [१०६] कैदिहरूको उत्तरजीवी गंगोलिमको श्री सिल्वाको अनुसार यदी कुनै व्यक्ति जो श्रीरन्गापटनमबाट भाग गया हो र एक बार पकड़ा गया हो त्यसको लागि टीपूको उसको कान, नाक, पैर र एक हाथ काटने का आदेश थियो।[१०७]

1800मा गोवाको आर्कबिशप ने लिखा कि, "समग्र एशिया र विश्वको अन्य भागहरूमा केनरा डोमिनियनको राजा टीपू सुल्तान द्वारा उस समयको समयमा ईसाई धर्मको मानने वालाहरूको बिरुद्ध एक कठोरचित्त घृणा र ईसाइयों द्वारा उठाए गए अत्याचार र कष्टहरूसँग सबै परिचित छन।" [९९]

ब्रिटिश अधिकारी जेम्स स्करी, जिसे टीपू सुल्तान द्वारा मंगलोरियन कैथोलिकको साथ 10 साल सम्म हिरासतमा राखियो।

टीपू सुल्तानको मालाबारमा आक्रमणबाट मालाबार तटमा सीरियाको मालाबार नसरानी समुदाय माथि प्रतिकूल प्रभाव पड़ा. कोचीन र मालाबारको धेरै चर्च क्षतिग्रस्त भएको थियो। अंगमालीमा पुराने सीरियाई नसरानी मदरसा जो धेरै शताब्दीको लागि कैथोलिक धार्मिक शिक्षा का केंद्र थियो, टीपूको सैनिकहरूद्वारा नष्ट गरियो। शताब्दी औं पुरानी धार्मिक पांडुलिपि सधैको लागि हरायो।. पछि चर्चलाईको कोट्टायममा स्थानांतरण किया गया जो कि अहिले पनि मौजूद छ। अकपराम्बूमा स्थित मोर सबोर चर्च र मदरसासँग जुड़े मार्था मरियम चर्चलाई पनि नष्ट गरियो। 1790मा टीपूको सेना ने पलायूरको चर्चमा आगो लगाई दिए र ओल्लुर चर्चमा हमला गरे। यसको अलावा, अर्थत चर्च र अम्बज्हक्कड़ मदरसालाई पनि नष्ट गरि दिईएको थियो। यस आक्रमणको दौरान, धेरै सीरियाई मालाबार नसरानी मारे गए या जबरन इस्लाममा परिवर्तित ग्रिए। सीरिया मालाबार किसानों द्वारा लगाए गए धेरै जसो नारियल, सुपारी, काली मिर्च र काजू वृक्षारोपणलाई पनि सेनाद्वारा अंधाधुंध नष्ट गरियो। परिणामस्वरूप, जब टीपूको सेनाओं ने गुरूवायूर र आसन्न क्षेत्रहरूमा आक्रमण किया, सीरियाई ईसाई समुदाय केलिकट र छोटे सहरहरूबाट नए स्थानों जस्तो कुन्नम्कुलम, चलाकुडी, एन्नाकदु, चेप्पदु, कन्नंकोड़े, मवेलिक्कारा आदिमा भागे जहां ईसाई समाजको मानिसहरू बस्तथे। उनलाई कोचिन र कार्थिका थिरूनलको शासक, सक्थान तम्बुरनले शरण दिए र त्रावणकोरको शासक जसले उनलाई भूमि दिए, वृक्षारोपण र उनको व्यापारलाई प्रोत्साहित गरे। त्रावणकोरको ब्रिटिश निवासी कर्नल मक्कुलयले पनि उनलाई मदद गरे [१०८]

उसका उत्पीड़न पकड़े गए ब्रिटिश सैनिकहरू माथि पनि जारी रहा. उदाहरणको लागि, 1780 देखी 1784को बीच ब्रिटिश बंधकोंको जबरन धर्म परिवर्तनको संख्या धेरै थी. पोल्लिलुरको लड़ाईमा उनको विनाशकारी हार पछि अनगिनत संख्यामा महिलाहरूको साथ 7,000 ब्रिटिश पुरुषोंको टीपू द्वारा श्रीरन्गापटनमको किलामा बंदी बनाईयो। यसमध्येबाट, 300 भन्दा धेरै मानिसहरूको खतना किया गया र मुस्लिम नाम र कपड़े दिए गए र केही ब्रिटिश रेजिमेंट ढंढोरची लड़कोको दरबारी मानिसहरूको मनोरंजनको लागि नर्तकी या नाचने वालीको रूपमा घाघरा चोली लगाउन मजबूर किया गया. 10 सालको लंबी अवधिको कैद पछि ति कैदिहरूमा एक जेम्स स्करी पनि थिए, उनले बताए कि कुर्सीमा बस्न र चाकू र कांटाको प्रयोग गर्न पनि उसले भूलिसकेको थियो। उसको अंग्रेजी खराब हो गई थी र अपने सबै स्थानीय भाषा उखान बिर्सिसकेको थियो। उसको त्वचा अश्वेतको तरह सांवले रंगको हो गई थी र यसको अलावा यूरोपीय कपडाहरूसँग उनलाई नफरत हो गई थी.[१०९] मंगलौर किलेको आत्मसमर्पणको समयमा जब ब्रिटिश द्वारा युद्धविराम भएको थियो र पछि उनको वापसीको समयमा सबै मेस्टीजोस थिए र 5,600 मंगलौरियन कैथोलिकको साथ बाकी सबै गैर ब्रिटिश विदेशी एक साथ मारिएका थिए। टीपू सुल्तानद्वारा विश्वासघातको लागि दोषी ठहराय गए मानिसहरूलाई तत्कालै फौरन फांसीमा झुण्डयाईयो, फांसी का चौखट लाशहरूको संख्याबाट झुण्डिन्थ्यो। मृत शरीरको कारण नेत्रावती नदी इतनी बदबूदार हो गई थी कि नदीको किनारे रहने वाले स्थानीय मानिसहरू त्यहाबाट जानको लागि मजबूर हो गए.[९९]

आधुनिक समय

आधुनिक समयमा, भारतमा ति मुसलमान जो ईसाई धर्ममा परिवर्तित हुए अक्सर मुसलमानहरूद्वारा उत्पीड़न, धमकी, र हमला का शिकार होते रहे. भारतमा एकमात्र मुस्लिम बहुल राज्य कश्मीर हो जहां ईसाई धर्ममा परिवर्तित होने वाला बशीर तंत्रेको हत्या कर दी गई थी, 2006मा कथित रूपमा उनी माथि इस्लामवादियों द्वारा आतंकवादी का आरोप लगाएको थियो। [११०]

मुस्लिम-बौद्ध संघर्ष [सम्पादन गर्ने]

1989मा लेह जिलेको मुसलमानहरूलाई बौद्धहरूद्वारा एक सामाजिक बहिष्कार किया गया. बहिष्कार 1992 सम्म चलि रह्यो। लेहमा बहिष्कारको समाप्त भएपछी मुसलमानहरू र बौद्धहरूको बीच संबंधमा धेरै सुधार हुआ, जबकी शक अहिले पनि कायम छ। 2000को दशकमा करगिलको गाउँमा कुरानको अपवित्र करने र पछि लेह र करगिल सहरमा मुसलमान र बौद्ध समूहहरूको बीच हुआ संघर्ष, लद्दाखमा दोनों समुदायहरूको बीच गहरे तनाव का संकेत गर्दछ। [१११]

दक्षिण एशियाई मुसलमानहरूको बीच जाति व्यवस्था [सम्पादन गर्ने]

मुख्य लेख: Caste system among South Asian Muslims

दक्षिण एशियाई मुसलमानहरूको बीच जाति व्यवस्था सामाजिक स्तरीकरणको इकाइयोंको सन्दर्भित गर्दछ जो कि दक्षिण एशियामा मुसलमानहरूको बीचमा विकसित भएको छ।

मूल [सम्पादन गर्ने]

सूत्रहरूबाट संकेत प्राप्त हुदछ कि मुसलमानहरूको बीच जाति का विकास काफा (Kafa'a)को अवधारणाको परिणामस्वरूप हुआ.[११२][११३][११४] जुन मानिसहरूलाई अशरफ्स (शरीफको पनि देंखे)को रूपमा सन्दर्भित गरिन्छ, उनीहरूलाई ऊंचे स्तरको मानिन्छ र उनीहरूलाई विदेशी अरब वंशको मानिन्छ। [११५][११६] , जबकि अज्लाफ्सको हिंदू धर्मबाट धर्मान्तरित होने वाला मुसलमान मानिन्छ र उनीहरूलाई तल्लो जातिको मानिन्छ। भारत सहित, वास्तविक मुस्लिम सामाजिक व्यवहार, कठोर सामाजिक ढांचेको अस्तित्व तर्फ इशारा गर्दछ जसबाट केही मुस्लिम विद्वानहरूले काफाको धारणाको साथ सम्बंधित फिकको विस्तृत नियमको माध्यमबाट उचित इस्लामी मंजूरी प्रदान गर्ने कोशिश की.

प्रमुख मुस्लिम विद्वान मौलवी अहमद रजा खान बेरलवी र मौलवी अशरफ अली फारूकी थान्वी जन्ममा आधारित श्रेष्ठ जातिको अवधारणाको ज्ञाता हुन। यो तर्क दिइन्छ कि अरब मूल (सैयद र शेख)को मुस्लिम गैर-अरब या अजामी मुस्लिम भन्दा श्रेष्ठ जातिको हुदछ, र यसकारण जब कुनै आदमी अरब मूल का होने का दावा गर्दछन तो वह अजामी महिलासँग निकाह गर्न सक्दछ जबकि यसको विपरीत संभव छैन। यस प्रकारको तर्क छ, एक पठान मुस्लिम आदमी एक जुलाहा (अंसारी) मंसूरी (धुनिया), रईन (कुंजरा) या कुरैशी (कसाई या बूचड़) महिलाहरूसँग निकाह गर्न सक्दछ लेकिन अंसारी, रईन, मंसूरी र कुरैशी आदमी पठान महिलासँग निकाह गर्न सक्दैन, चूंकि यस्तो मानिन्छ कि पठानको मुकाबले ये जातियां तल्लो हो। यिनिहरू मध्ये केही उलामा यो पनि मान्द छन कि आफ्नो जातिको भित्र नै निकाह सबभन्दा राम्रो हुन्छ। भारतमा सजातीय विवाह का कठोरतासँग पालना गरिन्छ।[११७][११८] सबभन्दा दिलचस्प बात यो छ कि तीन आनुवंशिक अध्ययन, जसमा दक्षिण एशियाई मुसलमानहरूको प्रतिनिधित्व छ, यो पाईयो कि मुस्लिम जनसंख्या जबर्दस्त ढंगबाट बढिरहेको छ जसमा स्थानीय गैर-मुस्लिममा केही पहचान प्राप्त विदेशी जनसंख्या पनि शामिल छ, मुख्य रूपबाट वे अरबियन पेनिनसुलाको बजाए ईरान र मध्य एशियाबाट हो। [१३]

समाजिक स्तरण [सम्पादन गर्ने]

दक्षिण एशियाको केही भागहरूमा मुसलमान, अश्रफ्स र अज्लाफ्सको रूपमा विभाजित छ। [११९] अश्रफ्स, विदेशी वंशबाट उत्पन्न आफ्नो ऊंची जाति का दावा गर्दछन। [११५][१२०] हिंदू धर्मबाट धर्मान्तरित होने वालेको गैर-अश्रफ्स मानिन्छ, र यसकारण वे स्वदेशी जनसंख्या हुदछन।. वे, वैकल्पिक रूपबाट केही व्यावसायिक जातिहरूमा विभाजित हुन्न्छन [१२०]

उलेमाको धारा (इस्लामी न्यायशास्त्रको विद्वानों) काफाको अवधारणाको मददबाट धार्मिक जाति वैधता प्रदान गर्दछन।. मुस्लिम जाति व्यवस्थाको विद्वानहरूको घोषणा का एक शास्त्रीय उदाहरण फतवा-ई जहांदारी हो, जिसे तुर्की विद्वानों जियाउद्दीन बरानी द्वारा चौदह औं शताब्दीमा लेखिएको थियो, जो कि दिल्ली सल्तनतको तुगलक वंशको मुहम्मद बिन तुगलक दरबारको एक सदस्य थिए।. बरनी लाई उसको कठोरता पूर्वक जातिवादी विचाराहरूको लागि जानिन्थ्यो, र अज्लाफ मुसलमानहरूभन्दा अशरफ मुसलमानहरूको नस्ली रूपबाट ऊंचा मानिन्छ। उन्होंने मुसलमानहरूलाई ग्रेड र उप श्रेणीहरूमा विभाजित गरे। उनको योजनामा, सबै उच्च पद र विशेषाधिकार, भारतीय मुसलमानहरूको बजाए तुर्कमा जन्म लेने वाले का एकाधिकार छ। यहाँ सम्म कि उनको कुरानको आफ्नो व्याख्या "वास्तवमा, तपाईहरूको बीच सबभन्दा पवित्र अल्लाह हो" उन्होंने महान जन्मको साथ धर्मनिष्ठता का जुड़े होनेको मान्दछन. बर्रानी अपने सिफारिशमा सटीक थिए अर्थात "मोहम्मदको बेटे" [यानी अशरफ्स] "को [यानी अज्लाफ]को तुलनामा एक उच्च सामाजिक स्थिति दिए। [१२१] फतवामा उनका सबभन्दा महत्वपूर्ण योगदान इस्लामको लागि सम्मानको साथ जातियों का उनका विश्लेषण थियो। [१२१] उनका दावा था कि जातियोंको राज्य कानून या "जवाबी"को माध्यमबाट अनिवार्य किया जाएगा र जब कहिले वे संघर्षमा थिए शरीयत कानूनमा पूर्ववर्तिताको लाया जाएगा.[१२१] फतवा-ई जहांदारी (सलाह XXI)मा उन्होंने "उच्च जन्मको गुण"को बारेमा "धार्मिक" र "न्यून जन्म"को रूपमा "दोषको संरक्षक" लेखिएको थियो।. हर कार्य जो "दरिद्रताबाट दूषित र अपयशमा आधारित] नजाकतबाट [अज्लाफ से] आउदछ।".[१२१] बरानीको पास अज्लाफको लागि एक स्पष्ट तिरस्कार था र दृढ़तासँग उन्होंने उनको शिक्षाबाट वंचित गर्ने सिफारिश गरेका छन, किन भनें यस्तो न हो कि वे अशरफको स्वामित्वको हड़प लें. उन्होंने प्रभाव मंजूरीको लागि धार्मिक मांगको उचित मानेका छन। .[११४] साथ नैं बर्रानी ने जातिको आधारमा शाही अधिकारी ("वजीर")को पदोन्नति र पदावनतिको एक विस्तृत प्रणालीको विकसित गरे। [१२१]

अशरफ/अज्लाफको विभाजनको अलावा, मुसलमानहरूमा एक अरजल जाति पनि हुदछ, जिन्हें बाबासाहेब अम्बेडकरको तरह जाति-विरोधी कार्यकर्ताको रूपमा मानिन्छ जो कि एक अछूतको सरह छन। [१२२][१२३] "अरजल" शब्द का संबंध "अपमान" सँग हुदछ, र अरजल जातिको भनर, हलालखोर, हिजरा, कस्बी, ललबेगी, मौग्टा, मेहतर आदिमा प्रतिभाग गरिन्छ। [१२२][१२३][१२४] अरजल समूहको 1901को भारतको जनगणनामा दर्ज किया गया था र इन्हें दलित मुस्लिम पनि भनिन्छ "यिनिहरूको साथ र मुहम्मदद नहीं जुड़ते, र इन्हें मस्जिदमा प्रवेश करने र सार्वजनिक कब्रिस्तान का प्रयोग गर्नबाट वर्जित गरिन्छ। "उनीहरूलाई सफाई गर्ने र मैला लैजने जस्तो "छोटे" व्यवसायहरूको लागि दूर गरिन्छ। [१२५]

केहि दक्षिण एशियाई मुसलमानहरूलाई कुओम्सको अनुसार उनीहरूको समाजिक स्तरीकरणको लागि जानिएको छ। [१२६] ये मुसलमान, सामाजिक स्तरीकरणको एक रस्म आधारित प्रणाली मान्दछन। कुओम्स, जो मानव उत्सर्जनको साथ समझौता गर्दछन उनलाई निम्नतम स्तर दिईन्छ। भारतमा बंगाली मुसलमानहरूको अध्ययनबाट संकेत प्राप्त हुदछ कि शुद्धता र अशुद्धताको अवधारणा उनीहरूको बीच नैं मौजूद छ र अंतर - समूहको नाताहरूमा लागू हुदछ, चूंकि एक व्यक्तिमा स्वच्छता र सफाई का विचार व्यक्तिको सामाजिक स्थितिमा निर्भर हुदछ, न कि उसको आर्थिक स्थिति पर.[१२०] भारतीय मुसलमानहरूमा मुस्लिम राजपूत पनि एक जाति हो।

मुस्लिम समुदायको केही पिछड़े या निम्न जातिमा शामिल अंसारी कुंजर चुरिहारा, धोबी र हलालखोर शामिल छन। उच्च र मध्यम जातिको मुस्लिम समुदायहरूमा सैयद, शेख, शैख्जदा, खानजादा, पठान, मुगल, र मलिक शामिल छन। [१२७] आनुवंशिक डेटा पनि यस स्तरीकरण समर्थन गर्दछ। [१२८] इसे ध्यानमा रखना चाहिए कि भारतमा अरबी वंशको लागि धेरै जसो दावा त्रुटिपूर्ण छ र स्थानीय शरीयतमा अरबी प्राथमिकताहरू तर्फ इशारा गर्दछ। सबभन्दा दिलचस्प बात यो छ कि तीन आनुवंशिक अध्ययनहरूमा जसमा दक्षिण एशियाई मुसलमानहरूको प्रतिनिधित्व छ, यो पाया गया कि मुस्लिम जनसंख्या जबर्दस्त ढंगबाट बढिरहेको छ जसमा स्थानीय गैर-मुस्लिममा केही पहचान प्राप्त विदेशी जनसंख्या पनि शामिल छ, मुख्य रूपबाट वे अरबियन पेनिनसुलाको बजाए ईरान र मध्य एशियाबाट छन। [१३]

सच्चर समितिको रिपोर्ट भारत सरकार द्वारा मान्यताप्राप्त छ र 2006मा जारी हुई थी, समाज स्तरीकरणमा मुस्लिम दस्तावेज जारी छ।

संपर्क र गतिशीलता [सम्पादन गर्ने]

ऊंची जात र नीची जातको बीच संपर्क, स्थापित जजमानी प्रणालीको संरक्षक-ग्राहक संबंधों द्वारा विनियमित छ, ऊंची जातियोंको 'जजमान'को रूपमा सन्दर्भित गरिन्छ र निम्न जातिहरुलाई 'कमिन' भनिन्छ। निम्न जातिको मुसलमानहरूको साथ संपर्कमा आउदा ऊंची जात का मुसलमान लघु स्नान गरेर आफुलाई शुद्ध गर्न सक्दछ, किन भनें शुद्धीकरणको लागि विस्तृत विधि छैन। [१२०] भारतको बिहार राज्यमा ऐसे मामिलाहरूको सूचना दिईएको छ जसमा उच्च जाति का मुसलमान, कब्रिस्तानमा निम्न जातिको मुसलमानहरूको अंत्येष्टि का विरोध गर्दछन। [१२७]

केहि आंकडा संकेत गर्दछ कि हिंदुहरूको तरह मुसलमानहरूको बीच जाति भेद कठोर छैन। [१२९][१२९] बंगलादेशमा एक पुरानो भनाई छ: पिछले साल मैं एक जुलाहा था; यस साल एक शेख हूं; र अगले साल यदि फसल ठीक रही तो मैं एक सैय्यद होऊंगा." [१३०] जबकी, अम्बेडकर जस्ता अन्य विद्वान यस उक्तिबाट असहमत थिए (नीचे आलोचनाको देंखे) प्रसिद्ध सूफी, सैयद जलालुद्दीन बुखारी जिन्हें मखदूम जहानियां-ए-जहान्गाष्टको रूपमा जानिन्छ, ने घोषणा गरेका छन कुरानभन्दा धेरै ज्ञान प्रदान करना र प्रार्थना र उपवासको नियम तथाकथित राजिल (अजलफ्स) जातिको लागि सूअर र कुत्तेको सामने मोती बिखरनेको सरह हो! उन्होंने कथित रूपमा जोर देकर कहा कि दूसरे मुसलमानहरूलाई शराब र सूदखोरको उपभोक्ताको अलावा नाइयों, लाशोंको साफ करने वाले, रंगरेज, चर्मकार, मोची, धनुष निर्माताओं र धोबीको साथ खाना नहीं चाहिए. मोहम्मद अशरफ अपने 'हिंदुस्तानी माशरा अहद-ए-उस्ता में" लेख्द छन कि केही मध्ययुगीन इस्लामी शासक निम्न वर्गको मानिसहरूलाई अपने दरबारहरूमा प्रवेश गर्ने अनुमति वा यदी कोहि प्रवेश गर्दथ्यो भने उसलाई मुख खोल्नबाट बन्चित गरिन्थ्यो किन भनें उनलाई वे 'अशुद्ध' मान्दथे। [११७] विद्वान शब्बीर अहमद हकीम ने थानवी द्वारा लिखित पुस्तक "मसावात-ए- बहार-ए शरीयत" बाट् उद्धृत गर्दछन, जसमा थनवी तर्क दिन्छन कि 'जुलाहों' (बुनकर) र 'नाई' (नाई)को मुसलमानहरूको घरहरूमा प्रवेश गर्ने अनुमति नहीं देना चाहिए. अपने "बहिश्ती जेवर"मा थानवी ने दावा गरेका छन कि एक सैयद पिता र एक गैर सैयद आमाको छोरा सामाजिक दृष्टीबाट एक सैयद जोड़ीको बच्चाहरू भन्दा हीन हुन्छ।

अपने "इमदाद उल-फतवा मा, थानवी ने घोषणा गरे कि सय्यैद, शेख़, मुगल र पठान सबै 'सम्मानित'(शरीफ) समुदाय हो, र कहा कि तेल-निचोड़ने वाला (तेली) र बुनकर (जुलाहा) समुदाय 'निम्न' जातीहरु हुन (राजिल अक्वाम). उन्होंने कहा कि गैर-अरब, इस्लाममा परिवर्तित करने वाले 'नव-मुसलमान'को स्थापित मुसलमान (खानदानी मुसलमान)को साथ कफा, निकाह प्रयोजनको रूपमा विचार गर्न सकिदैन। तदनुसार उन्होंने तर्क दिए कि पठान गैर-अरब हुन र यसकारण 'नव मुसलमान' हो, र सैय्यद र शैख़ कफा होइन, जो अरब वंश का दावा गर्दछन, यसकरण उनीहरूको साथ अंतर्विवाह गर्न सक्दैनन। ऑल इंडिया मुस्लिम पर्सनल ल बोर्डको पहिले अध्यक्ष र देवबंद मदरसाको कुलपति मौलवी कारी मोहम्मद तय्येब सिद्दीकीको कुलपति पनि जातिवादको समर्थक थिए र मुफ्ती उस्मानीको किताबको समर्थनमा दो पुस्तकहरू लिखीं: "अन्सब वा काबिल का तफाजुल" र "नस्ब र इस्लाम". जातीको वैध ठहर्याउने यस परम्पराको अनुसार, आज पनि देख्न सकिन्छ कि आज पनि देवबंद मदरसाको प्रवेश फार्ममा एक स्तंभ छ जसमा आवेदकहरूसँग उनीहरूको जाति का नाम लेख्नको लागि सोधिन्छ। यो स्थापित भएको धेरै साल बाद, गैर-अशरफ छात्र सामान्यतया देवबंदमा भर्ती हुदैनथे र यो व्यवहार अहिले पनि जारी छ।

आलोचना [सम्पादन गर्ने]

केहि मुस्लिम विद्वानहरुले भनेका छन कि भारतीय मुस्लिम समाजमा जिस प्रकारको जाति विशेषता छ त्यो "कुरानको विश्वदृष्टि का खुला उल्लंघन हो।". जबकी, ज्यादातर मुस्लिम विद्वान इसका एक अलग तरीकाबाट अनुमान लगाने र जातिवादको औचित्यको लागि कुरान ऱ शरीयतको व्याख्याको माध्यमबाट "कुरान समतावाद र भारतीय मुस्लिम सामाजिक प्रथा"मा सामंजस्य स्थापित करने र पुनः ठीक गर्ने कोशिश गर्दछन। [१३१] हालांकि केही विद्वानहरूको सिद्धांत छ कि हिन्दुओं जातिहरूको सरह मुस्लिम जातिहरूमा भेदभाव छैन,[११४][१२९] डा. अम्बेडकर ने यसको विपरीत अपना तर्क देते हुए लिखा कि मुस्लिम समाजमा जिस प्रकार सामाजिक बुराइयां थीं वह "हिन्दू समाज भन्दा पनि खराब थीं" .[१२२][१२३]

बाबासाहेब अम्बेडकर भारतीय राजनीतिको विख्यात व्यक्ति थिए र भारतीय संविधानको मुख्य वास्तुकार हुन। वे मुस्लिम जाति व्यवस्था र उनीहरूको अभ्यासको कटु आलोचक थिए, उन्होंने उद्धृत किया कि "इन समूहहरूको जातिको भित्र एकदम हिन्दुहरूको नै सरह सामाजिक वरीयता हुदछ लेकिन अर्थमा वे हिन्दू जातिहरू भन्दा पनि खराब हुदछ।". अशरफको कैसे अजलफ र अगजलको "बेकार" माना जाता हैको उनी कटु आलोचक हुन र वह तथ्य जिसे मुसलमान "भाईचारे"को माध्यमबाट कठोर बातको कोमल रीतिबाट कहते हुए सांप्रदायिक विभाजन का वर्णन गर्ने कोशिश गर्दछन। साथ नैं उन्होंने भारतीय मुसलमानहरूको बीच शास्त्रको शाब्दिक अर्थलाई अपनाउनको लागि पनि आलोचना गरे जो कि मुसलमानहरूमा मुस्लिम जाति व्यवस्थाको कठोरता र भेदभाव तर्फ अग्रसर हुई. उन्होंने मुस्लिम जातिवादको लागि शरीयतको अनुमोदनको निंदा की. यो समाजमा विदेशी तत्वहरूको श्रेष्ठतामा आधारित था जिसने अंततः स्थानीय दलितहरूको पतनको नेतृत्व गरे। यो त्रासदी हिंदुहरूको तुलनामा धेरै कठोर थी जो कि जातीय आधारमा दलितहरूको समर्थनसँग संबंधित छ। 1300मा भारतमा इस्लामी उपस्थितिको समयमा भारतीय मुसलमानहरूमा अरब महत्ताको उच्च र निम्न जातिको हिंदुओं द्वारा बराबर अस्वीकृति गरिन्थ्यो। जिस प्रकार दूसरे देशको मुसलमानहरू जस्तो बीसवीं शताब्दीको प्रारम्भिक दशकहरूमा तुर्कियों ने अपना सुधार किया यसै प्रकारबाट भारतमा मुस्लिम समुदायको सुधार गर्नमा असमर्थता का उन्होंने निंदा की.[१२२][१२३]

पाकिस्तानी-अमेरिकी समाजशास्त्री आयशा जलाल आफ्नो पुस्तक "डेमोक्रेसी एंड ऑथोरिटेरिएनिज्म इन साउथ एशिया" (दक्षिण एशियामा लोकतंत्र र निरंकुशवाद)मा लेख्छिन कि "समतावादी सिद्धांतको बावजूद, दक्षिण एशियामा इस्लाम ऐतिहासिक रूपबाट वर्ग र जाति असमानताहरूको प्रभावबाट बच्नमा असमर्थ रहेको छ। हिंदू धर्मको मामिलामा, ब्राह्मणवादी सामाजिक व्यवस्थाको पदानुक्रमित सिद्धांतहरूमा पहिले देखी नै हिंदू समाजको भित्र विवाद रहेको छ, जसबाट यो सुझाव प्राप्त हुदछ कि हिन्दू धर्ममा आज पनि समानतालाई महत्व दिईन्छ।" [१३२]

हेर्नुहोस: Caste system among South Asian Muslims

मुस्लिम संस्थान [सम्पादन गर्ने]

अलीगढ़ मुस्लिम विश्वविद्यालय

भारतमा केही मुस्लिम संस्थान स्थापित छ। यहाँ मुसलमानहरूद्वारा स्थापित प्रतिष्ठित संस्थानों की सूची दिईएको छ।

  • आधुनिक विश्वविद्यालय र संस्थान:
  1. अलीगढ़ मुस्लिम विश्वविद्यालय
  2. अंजुमन-ए-इस्लाम, मुम्बई.
  3. एरा लखनऊ मेडिकल कलेज, लखनऊ
  4. जमाल मोहम्मद कॉलेज त्रिचिरापल्ली
  5. दार-उस सालम एजुकेशन ट्रस्ट
  6. जामिया मिलिया इस्लामिया
  7. हमदर्द विश्वविद्यालय
  8. अल-बरकात शैक्षिक संस्थान, अलीगढ़
  9. मौलाना आजाद एजुकेशन सोसाइटी, औरंगाबाद
  10. डा. रफीक जकारिया कैम्पस, औरंगाबाद
  11. अल अमीन एजुकेशनल सोसायटी
  12. क्रेसेंट इंजीनियरिंग कलेज
  13. अल-कबीर शैक्षिक समाज
  14. दारुल उलूम देओबंद
  15. दारुल-उलूम नडवातुल उलामा
  16. इंटीग्रल विश्वविद्यालय
  17. इब्न सिना अकादमी अफ मिडियावल मेडिसीन एंड साइंस
  18. नेशनल कलेज अफ इंजीनियरिंग, तिरुनलवेली
  19. अल फलाह स्कूल अफ इंजीनियरिंग एण्ड टैक्नोलजी, फरीदाबाद
  20. दारुल हुडा इस्लामी विश्वविद्यालय
  21. उस्मानिया विश्वविद्यालय
  22. जामिया निजामिया
  23. मुस्लिम एजुकेशनल एसोसिएशन अफ साउदर्न इंडिया
  • पारंपरिक इस्लामी विश्वविद्यालय:
  1. मर्कजु सक़फाठी सुन्निया, केरल
  2. जामिया दारुल हुडा इस्लामिया
  3. रजा अकादमी

राज्यहरूको अनुसार मुस्लिम जनसंख्या [सम्पादन गर्ने]

विभिन्न राज्यहरूमा इस्लामको मानने वालों की जनसंख्या का प्रतिशत: रातो - 50-100%, सुन्तला - 25-50%, पहेलो - 20-25%, हरियो - 15-20%, निलो - 10-15%, (भारतीय राष्ट्रीय औसत), इंडिगो - 5-10%, ग्रे - <5%.

2001 की जनगणनाको अनुसार भारतीय राज्यहरूमा मुस्लिम जनसंख्या.[१३३]

राज्य जनसंख्या प्रतिशत
लक्षद्वीप द्वीपसमूह 56353 93
जम्मू व कश्मीर 6,793,240 66.9700
असम 8,240,611 30.9152
पश्चिम बंगाल 20,240,543 25.2451
केरल 7,863,842 24.6969
उत्तर प्रदेश 30,740,158 18.4961
बिहार 13,722,048 16.5329
झारखंड 3,731,308 13.8474
कर्नाटक 6,463,127 12.2291
उत्तरांचल 1,012,141 11.9225
दिल्ली 1,623,520 11.7217
महाराष्ट्र 10,270,485 10.6014
आंध्र प्रदेश 6,986,856 9.1679
गुजरात 4,592,854 9.0641
मणिपुर 190,939 8.8121
राजस्थान 4,788,227 8.4737
अंडमान र निकोबार द्वीपसमूह 29,265 8.2170
त्रिपुरा 254,442 7.9533
दमण व दीव 12,281 7.7628
गोवा 92,210 6.8422
मध्यप्रदेश 3,841,449 6.3655
पांडिचेरी 59,358 6.0921
हरियाणा 1,222,916 5.7836
तमिलनाडु 3,470,647 5.5614
मेघालय 99,169 4.2767
चंडीगढ़ 35,548 3.9470
दादरा एवं नागर हवेली 6,524 2.9589
उड़ीसा 761,985 2.0703
छत्तीसगढ़ 409,615 1.9661
हिमाचल प्रदेश 119,512 1.9663
अरुणाचल प्रदेश 20,675 1.8830
नगालैंड 35,005 1.7590
पंजाब 80,045 1.5684
सिक्किम 7,693 1.4224
मिजोरम 10,099 1.1365

जनसंख्याको प्रतिशत वितरण (समायोजित) धार्मिक समुदायों द्वारा: भारत - 1961 देखी 2001 जनगणना (असम र जम्मू कश्मीरको छोड़कर).[२]

वर्ष प्रतिशत
1951 10.1%
1971 10.4%
1981 11.9%
1991 12.0%
2001 12.8%

भारतको धार्मिक समुदाय द्वारा जनसंख्या का प्रतिशत वितरण (असमायोजित) - 1961-2001 की जनगणना (असम र जम्मू व कश्मीरको छोड़े बिना).[२]

वर्ष प्रतिशत
1961 10.7%
1971 11.2
1981 12.0%
1991 12.8%
2001 13.4%
तालिका: 2001को लागि जनगणना जानकारी: हिन्दू र मुसलमानहरूको तुलना [α] [β]
संरचना हिंदू [१३४] मुस्लिम [१३५]
2001 जनसंख्या का कुल % 80.5 13.4
10 वर्ष वृद्धि % ('91-01') [१६] [β] 20.3 36.0
लिंग अनुपात (* औसत. 933) 931 936
साक्षरता दर (औसत. 64.8) 65.1 59.1
सीमांत श्रमिक 40.4 31.3
ग्रामीण लिंग अनुपात [१६] 944 953
शहरी लिंग अनुपात [१६] 894 907
बच्चाको लिंग अनुपात (0-6 वर्ष) 925 950

दक्षिण एशियामा इस्लामी परंपरा [सम्पादन गर्ने]

सूफीवाद, इस्लाम का एक रहस्यमय आयाम हो, जो अक्सर शरीयतको विधि सम्मत मार्गको साथ पूरक रहेको छ, उसका भारतमा इस्लाम की वृद्धिमा गहिरो प्रभाव पड़ा. अक्सर रूढ़िवादी व्यवहारको मुहानहरूमा एक सूफी भगवानको साथ सीधे एकात्मक दृष्टिको प्राप्त गर्दछन, र यस पछि एक पीर (जीवित संत) बन्न सक्दछन जो कि शिष्यता (मुरिद) ग्रहण गर्न सक्दछन र आध्यात्मिक वंशावलीको स्थापित गर्दछ जो कि केही पीढ़ियों तक चल्न सक्दछ। मोइनुद्दीन चिश्ती (1142-1236)को शासन पछि जो कि अजमेर, राजस्थानमा बसेका थिए। थे, तेरह औं शताब्दीको समयमा सूफिहरूको पंथ भारतमा महत्वपूर्ण भयो, र उनहरूले आफ्नो पवित्रताको चलते इस्लाममा धर्मान्तरित गर्नको लागि महत्वपूर्ण संख्याहरूमा मानिसहरूलाई आकर्षित गरे। उनकी चिश्तिया पंथ भारतमा सबभन्दा प्रभावशाली सूफी वंश बन्यो, जबकी मध्य एशिया र दक्षिण पश्चिम एशियाको अन्य क्रम पनि भारतमा पहंची र इस्मामको प्रसारमा प्रमुख भूमिका निभाई. यस तरह, उन्होंने क्षेत्रीय भाषामा तमाम साहित्य का सृजन किया जसमा प्राचीन दक्षिण एशियाई परंपराहरूमा गहनतम इस्लामी संस्कृतिको सन्निहित किया गया.

संगठन र नेतृत्व [सम्पादन गर्ने]

मुस्लिम समुदायको नेताओं ने भारतीय इस्लामको विकासमा विभिन्न दिशाओंको खंगाला र बीसवीं शताब्दीको समयमा मुस्लिम समुदायबाट केही राष्ट्रीय आन्दोलन उभरे. सबभन्दा रूढ़िवादी शाखाको निर्भरता, पूरै देश भरीमा सैकड़ों धर्म प्रशिक्षण संस्थानहरू (मदरसा) द्वारा दी जाने वाली शिक्षा प्रणालीमा छ जो अरबी र फारसी भाषामा कुरान र इस्लामिक पुस्तकहरूको अध्ययनको अलावा केही सिकाउदैनन।

2005-2006को मध्यमा अनुमानित 15 करोड़को दो-तिहाई भारतीय मुस्लिम जनसंख्या रहस्यवाद सुन्नी बरेलवी विचारधारा र दरगाह भ्रमण, संगीत र योग विद्या जस्तो सूफी परम्पराको अनुयायी मानिन्छ। [१३६] मंजर-ए-इस्लाम बरेली र अल जमियातुल अशरफिया, बरेलवी मुसलमानहरूको सबभन्दा प्रसिद्ध सेमिनरी हुन। 2005-2006को समयमा मुस्लिम समुदायको पर्याप्त अल्पसंख्यकों का भारतीय शिया मुसलमान एक रूप हो जो कि उस समयको 157 मिलियन की कुल मुस्लिम जनसंख्या का अनुमानित 25%-31% छन। टाइम्स अफ इंडिया र डीएनए जस्तो सूत्रों ने बताया कि उस समयको समयमा भारतीय मुसलमानहरूको कुल जनसंख्या 157,000,000 का 40,000,000 [१३७][१३७] देखी 50,000,000 [१३८] की जनसंख्या शिया मुसलमानहरूको थी [१३९][१४०]

उत्तरप्रदेशको सहारनपुर जिल्लामा प्रभावशाली धार्मिक मदरसा दारुल उलूम देवबंद (ज्ञान का निवास/घर) बाट उत्पन्न भारतको हनाफी विचारधारा पछि मुस्लिम जनसंख्याको अर्को प्रभावशाली भाग देवबंद हो। यस मदरसालाई आफ्नो राष्ट्रवादी उन्मुखीकरणको लागि जानिन्छ र भारतीय स्वतन्त्रता संग्राममा इसने महत्वपूर्ण भूमिका निभाई. 1919 मा देवबंदी विद्वानों द्वारा स्थापित जमीयत-उल-उलेमा-ए हिंद ने राष्ट्रीय स्वतन्त्रता आन्दोलनमा भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेसको अपना समर्थन दिए र दारुल उलूमको लागि एक राजनीतिक मुखपत्र बना.[१४१]

1941मा स्थापित जमात-ए-इस्लामी हिन्द (इस्लामी पार्टी) ने एक इस्लामी सरकार की स्थापना की वकालत की र समुदायको लागि शिक्षा, समाज सेवा, र एकतावादी पहुंचलाई बढ़ावा दिन सक्रिय रहा.[१४२]

1940को दशक पछि जमात (आउटरीच सोसायटी) सक्रिय हो गई किन भनें विशेष रूपमा उलेमा (धार्मिक नेताओं)को बीच एक आन्दोलन शुरू हुई जसमा व्यक्तिगत नवीनीकरण का तनाव, एक मिशनरी भावना, र कट्टरपंथिहरूको लागि ध्यान जोर दिईयो। यस प्रकार की गतिविधियों की कडी आलोचना की गई जो कि सूफी धार्मिक स्थलहरूको आसपास शुरू हुई थी र उलेमा लाई प्रशिक्षणको मजबूर गरिने कारण यो सूक्ष्म बन कर रह गई. यसको विपरीत, अन्य उलेमा सामूहिक धर्म की वैधताको बरकरार रखा जसमा पीरको उल्लास र पैगंबर की स्मृति शामिल छ। सैयद अहमद खानको नेतृत्वमा एक व्यापक, धेरै आधुनिक, र अन्य प्रमुख मुस्लिम विश्वविद्यालयको साथ अलीगढ़ मुस्लिम विश्वविद्यालय (1875 तक मुहम्मदन ओरिएंटल कलेजको रूपमा )मा एक शक्तिशाली धर्मनिरपेक्षताको चलाया गया..

भारतीय मुसलमानहरूको बस्तीकरण [सम्पादन गर्ने]

हालांकि प्राचीन सहरहरूमा पर्खालबाट घेरिएको सहर मुसलमानहरूको पारंपरिक आवास थियो, विभाजन पछि उच्च वर्गको केही मुसलमान सहरको अन्य भागहरूमा रहने लगे. भारतीय मुसलमानहरूको बीच बस्तीकरण 1970को दशकको मध्यमा शुरू हुआ जब प्रथम सांप्रदायिक दंगे हुए, 1989को भागलपुर दंगों पछि यसमा र बढ़ोतरी हुई र 1992मा बाबरी मस्जिदको विध्वंस पछि यो एक प्रवृत्ति बन गई, त्यसपछी शीघ्र नैं केही प्रमुख सहरहरूमा मुस्लिम बस्ती या एक अलग क्षेत्रों का विकास हुआ जहां मुस्लिम जनसंख्या रहने लगी.[१४३] जबकी यस प्रवृत्तिबाट प्रत्याशित सुरक्षामा कुनै मदद नहीं मिली जो कि मुस्लिम बस्तीको गुमनामीको प्रदान करने का सोचा गया था, जैसा कि 2002को गुजरात दंगाको समयमा देखा गया था, जहां केही मुस्लिम बस्तियोंको सजिलोसँग निशाना बनाईएको थियो, किन भनें आवासीय कलोनियों की रूपरेखामा केवल सहायता मिली थी.[१४४][१४५][१४६][१४७]

बस्तिहरूमा बसेको कारण सामाजिक रूढ़िबद्धतामा विकास हुआ जिसका कारण था पार-सांस्कृतिक संपर्क का अभाव र ठूलो मात्रामा आर्थिक र शैक्षिक अवसरहरूमा कमी. वहीं दूसरी तरफ, वह बड़ा समुदाय, जो इस्लामी परंपराको साथ शताब्दी औं देखी अपने संपर्कको कारण लाभान्वित होता रहा र जिसने दो भिन्न परंपराहरूको मिलनको माध्यमबाट निर्मित एक समृद्ध, सांस्कृतिक र सामाजिक ताने-बाने का विकास गरेका थिए, उस पर ्लग-थलग हो जाने का खतरा तिब्रता साथ मंडराने लगा.[१४८] केही मानिसहरूद्वारा भारतमा धर्मनिरपेक्षताको लोकतंत्रको लागि अनिवार्य रूपको सट्टा एक अल्पसंख्यकको रूपमा देखिरहेको छ।[१४९][१५०]

यसलाई पनि हेर्नुहोस [सम्पादन गर्ने]

India portal
Islam portal


सन्दर्भ [सम्पादन गर्ने]

  1. ↑ CIA's The World Factbook - India
  2. ↑ २.० २.१ २.२ Census of Indian: Religious Composition
  3. ↑ शर्मा, ऊषा, Cultural and Religious Heritage of India: Islam, Mittal Publications, 2004, ISBN 817099960X, 9788170999607 
  4. ↑ E. Dunn, Ross, The adventures of Ibn Battuta, a Muslim traveler of the fourteenth century, University of California Press, 1986, ISBN 0520057716, 9780520057715 
  5. ↑ Tharoor, Shashi, India: From Midnight to the Millennium and Beyond, Arcade Publishing, 2006, ISBN 1559708034, 9781559708036 
  6. ↑ मुस्लिम पर्सनल ल (शरीयत) अप्लीकेशन एक्ट, 1937 - अनुसंधान क्षेत्राधिकारको लागि संसाधन, येल
  7. ↑ द हेट्रेड्स ऑफ़ इंडिया; हिन्दू मिमोरी स्कार्ड बाई सेंच्रिज़ ऑफ़ समटाइम्स डेस्पोटिक इस्लामिक रुल न्यूयर्क टाइम्स, प्रकाशित: 11 दिसंबर 1992
  8. ↑ "The dole devotees frown upon", TMC news, 2009-10-26.
  9. ↑ शौविक घोष, "हज सब्सिडी हैज एयर इंडिया फ्युमिंग", द फाइनेंशियल एक्सप्रेस , 13 सेप्टेम्बर 2008. 26 जून 2009को पुनः प्राप्त
  10. ↑ Pg 11, इंडियन एंड फोरेन रिव्यू बाय इंडिया.सूचना एवं प्रसारण मंत्रालय. प्रकाशन विभाग
  11. ↑ भारतको मुसलमान
  12. ↑ Journal of Human Genetics (2009-05-08), "Access : Diverse genetic origin of Indian Muslims: evidence from autosomal STR loci : Journal of Human Genetics" 
  13. ↑ १३.० १३.१ १३.२ ज्यादातर दक्षिण एशियाई मूलको भारतीय मुसलमान
  14. ↑ १४.० १४.१ Guilmoto, Christophe, Fertility transition in south India, SAGE, 2005, ISBN 0761932925, 9780761932925 
  15. ↑ भारतको मुस्लिम जनसंख्या विदेश संबंध परिषदको लागि करीन जिस्सिस द्वारा
  16. ↑ १६.० १६.१ १६.२ १६.३ "Census of India.", Census of India. Census Data 2001: India at a glance >> Religious Composition, Office of the Registrar General and Census Commissioner, India 
  17. ↑ चेंजेस इन फर्टिलिटी रेट्स एमोंग मुस्लिम्स इन इंडिया, पाकिस्तान, एंड बांग्लादेश, एरिक द्वारा जनसंख्या सन्दर्भ ब्यूरोको लागि
  18. ↑ Jeffery, Roger and Patricia Jeffery, Population, gender, and politics, Cambridge University Press, 1997, ISBN 0521466539, 9780521466530 
  19. ↑ प्रसाद, Population and family life education, Anmol Publications PVT. LTD., 2004, ISBN 8126118008, 9788126118007 
  20. ↑ Shakeel Ahmad, Muslim attitude towards family planning, Sarup & Sons, 2003, ISBN 8176253898, 9788176253895 
  21. ↑ Nair, V. Balakrishnan, Social development and demographic changes in South India: focus on Kerala, M.D. Publications Pvt. Ltd., 1994, ISBN 8185880506, 9788185880501 
  22. ↑ Paul Kurtz, Multi-Secularism: A New Agenda, Transaction Publishers, 2010, ISBN 1412814197, 9781412814195 
  23. ↑ २३.० २३.१ २३.२ Narain Singh, Surya, Muslims in India, Anmol Publications PVT. LTD., 2003, ISBN 8126114274, 9788126114276 
  24. ↑ मुस्लिम पोपुलेशन कूड डिक्लाइन: सच्चर रिपोर्ट, रेडिफ न्यूज
  25. ↑ इंडिया एज एन ओस्टरिच स्वप्न दासगुप्ता, रेडिफ न्यूज
  26. ↑ लौंगमैन, फिलिप (November 2010), "Think Again: Global Aging" 
  27. ↑ Jami Masjid
  28. ↑ ISBN 81-86050-79-5 मध्यकालीन र प्राचीन भारत इतिहास
  29. ↑ ISBN 983-9154-80-X
  30. ↑ स्तुर्रोक्क, जे, साउथ केनरा र मद्रास जिला मैनुअल (2 खंड. मद्रास, 1894-1895)
  31. ↑ ISBN 81-85843-05-8 भारतको सांस्कृतिक विरासत Vol. चतुर्थ
  32. ↑ जेनेसिस एंड ग्रोथ ऑफ द मेपिला कम्युनिटी
  33. ↑ -चेरामन जुमा मस्जिद ए सेक्युलर हेरीटेज
  34. ↑ बहरीन ट्रिब्यून वर्ल्ड्स सेकंड ओल्डेस्ट मोस्की इन इंडिया
  35. ↑ ए मोस्की फ्रॉम ए हिन्दू किंग
  36. ↑ -जेनेसिस एंड ग्रोथ ऑफ द मेपिला कम्युनिटी
  37. ↑ Saliba, George (2007), Islamic Science and the Making of the European Renaissance, The MIT Press, ISBN 978-0-262-19557-7 
  38. ↑ "Number of Ahmadis in India", 1 November 1991 
  39. ↑ ३९.० ३९.१ Hoque, Ridwanul (March 21, 2004), "On right to freedom of religion and the plight of Ahmadiyas" 
  40. ↑ Naqvi, Jawed (September 1, 2008), "Religious violence hastens India’s leap into deeper obscurantism" 
  41. ↑ *मदनलाल वर्मा 'क्रान्त' सरफरोशी की तमन्ना 1997 प्रवीण प्रकाशन दिल्लीको (भाग-एक) पृष्ठ-70 देखी 73 देखी
  42. ↑ तनुजा चन्द्रा (3 मार्च, 2004) दिलीप कुमार: साइलेंट रेवोलुशनारी सिफी मूवीज. 30-03-2009को प्राप्त गरिएको छ।
  43. ↑ जुबैर अहमद (23 सितंबर, 2005) हू इज द रिएल शाहरुख खान? बीबीसी समाचार (बीबीसी). 30-03-2009को प्राप्त गरिएको छ।
  44. ↑ आमिर स्पीक्स आउट ऑफ एज ए मुस्लिम इंडियाग्लित्ज (05 अगस्ट 2005). 30-03-2009को प्राप्त गरिएको छ।
  45. ↑ सलमान खान NNDB. 2009/03/30को लिया गया.
  46. ↑ ४६.० ४६.१ दीपा गहलोत (जुलाई 1998) 'रीलिजियन प्लेयड ए मेजर रोल इन माई अपब्रिंगिंग' सबरंग कम्युनिकेशंस. 03-04-2009को उद्धृत.
  47. ↑ सुभाष के झा (21 अगस्ट 2008) 'आई वेंट टू मुस्लिम बिल्डर, 'जेस सैफ टाइम्स अफ इंडिया. 30-03-2009को उद्धृत.
  48. ↑ मधुबाला टप न्यूज. 30-03-2009को उद्धृत.
  49. ↑ आर्य अयैप्पन (20 नवम्बर, 2006) प्रवीण शाहनी टू वेड इमरान हाशमी वन इंडिया. 30-03-2009को उद्धृत.
  50. ↑ इंडियन डेमोक्रेसी अनफेयर टू मुस्लिम: शबाना आजमी टाइम्स अफ इंडिया. 17 अगस्ट 2008. 03-04-2009को उद्धृत.
  51. ↑ वहीदा रहमान Bollywood501. 04-03-2009को उद्धृत.
  52. ↑ Frugal billionaires
  53. ↑ अरविंद काला: हाइडिंग व्हाट वेल-नोन
  54. ↑ [मेजर जनरल कारडोजो, इयान (2003). परमवीर. नई दिल्ली: लोटस कलेक्शन. ISBN 81-7436-262-2]
  55. ↑ परम वीर चक्र विजेता कंपनी क्वार्टर मास्टर 'हवलदार अब्दुल हमीद को लागि मुख पृष्ठ
  56. ↑ महावीर चक्र, भारत-रक्षक
  57. ↑ Anil Bhat Posted: Feb 14, 2006 at 0000 hrs IST (2006-02-14), "Brave Indians, also Muslim" 
  58. ↑ CJ: Rajesh Bhat, "A high-profile 'Naik' of Indian Army" 
  59. ↑ अब्दुल कलाम
  60. ↑ आर.के. पृथी.राष्ट्रपति ए.पी.जे. अब्दुल कलाम. अनमोल पब्लिकेशन्स, 2002. ISBN 978-81-261-1344-6; Ch. 4. मिसाइल मैन अफ इंडिया. 61-76 पीपी
  61. ↑ साक्षात्कार: डॉ. SZ कासिम
  62. ↑ होप हैंग्स ऑन स्टेम सेल थेरेपी
  63. ↑ Bhaskar Roy, TNN, Dec 12, 2009, 12.54am IST (2009-12-12), "Kalam, Shah Rukh in most influential Muslims list - The Times of India" 
  64. ↑ (सौजन्य: Culturopedia.com)
  65. ↑ मुस्लिम पर्सनल ल (शरीयत) प्रयोग ऐन, १९३७ Vakilno1.com
  66. ↑ इंडिया रीपब्लिक ऑफ एमोरी ल स्कूल
  67. ↑ Mukerjee, Sutapa. "India's Muslims face up to rifts", BBC NEWS, February 9, 2005. Retrieved on 2010-06-23.
  68. ↑ ६८.० ६८.१ ६८.२ ६८.३ ६८.४ ६८.५ डेर वीर, 27-29
  69. ↑ ६९.० ६९.१ ६९.२ ६९.३ इटन, रिचर्ड एम. द राइज अफ इस्लाम एंड द बेंगाल फ्रंटिएर, 1204-1760. बर्कले: कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय प्रेस, c1993 1993.ऑनलाइन संस्करण का अंतिम अभिगमन 1 मई 2007
  70. ↑ Durant, Will, "The Story of Civilization: Our Oriental Heritae" (page 459) 
  71. ↑ Elst, Koenraad. "Was there an Islamic "Genocide" of Hindus?", Kashmir Herald, 2006-08-25. Retrieved on 2006-08-25.
  72. ↑ Sarkar, Jadunath, How the Muslims forcibly converted the Hindus of India, Pakistan and Bangladesh to Islam 
  73. ↑ भारतीय मुस्लिम समाजमा जाति
  74. ↑ Aggarwal, Patrap (1978), Caste and Social Stratification Among Muslims in India, Manohar 
  75. ↑ Maddison, Angus (2006), The Contours of the World Economy 1-2030 AD, Oxford University Press 
  76. ↑ बिरबेन, जीन नोएल (2003). "द राइजिंग नम्बर्स अफ ह्युमनकाइंड" पोपुलेशन एंड सोसायटी 394 .
  77. ↑ इस्लाम एंड द सब-कंटीनेंट - एप्रेजिंग इट्स इम्पैक्ट
  78. ↑ "Somnath Temple" 
  79. ↑ "Somanatha and Mahmud" 
  80. ↑ Richards, John F. (1995), The Mughal Empire, Cambridge: Cambridge University Press, pp. 130, 177, ISBN 0-521-56603-7 
  81. ↑ इंडिया ग्रेट डिवाइड. 4 अप्रैल 2007को पुनःप्राप्त.
  82. ↑ इंडिया ग्रेट डिवाइड. 4 अप्रैल 2007को पुनःप्राप्त.
  83. ↑ डिमांड फोर सीबीआई प्रोब इंटु जहीरा यू-टर्न.द हिंदू . 4 अप्रैल 2007को पुनःप्राप्त.
  84. ↑ स्टिल ए बर्निंग क्वेसचंस
  85. ↑ "Banerjee panel illegal: Gujarat HC", 2006-10-13 
  86. ↑ यो आंकडा गृह राज्य मंत्री श्रीप्रकाश जायसवालद्वारा मे २००५मा राज्य सभा लाई सूचित गरिएको थियो।"Gujarat riot death toll revealed", BBC News, 2005-05-11. PTI. "BJP cites govt statistics to defend Modi", ExpressIndia, 2005-05-12. PTI. "254 Hindus, 790 Muslims killed in post-Godhra riots", Indiainfo.com, 2005-05-11.
  87. ↑ "Islamist Militancy in Kashmir: The Case of the Lashkar-i Tayyeba by Yoginder Sikand | November 20, 2003" 
  88. ↑ ए हिंदू बैकलैश हिट्स सोनिया गांधी- upiasiaonline.com
  89. ↑ ८९.० ८९.१ रमेश, रणदीप. एनोदर रीराइट फोर इंडिया हिस्टरी बूक, द गार्जियन .
  90. ↑ "Communal clash near Bangla border, Army deployed", The Times of India, September 8, 2010. Retrieved on September 11, 2010.
  91. ↑ "Army out after Deganga rioting", The Times of India, September 8, 2010. Retrieved on September 11, 2010.
  92. ↑ "Curfew in Bengal district, Army called in", Indian Express, September 8, 2010. Retrieved on September 11, 2010.
  93. ↑ Bose, Raktima. "Youth killed in group clash", The Hindu, September 8, 2010. Retrieved on September 11, 2010.
  94. ↑ Shackle, Christopher (2005), Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures, United Kingdom: Routledge, pp. xv-xvi, ISBN 0-415-26604-1 
  95. ↑ Rama, Swami (1986), Celestial Song/Gobind Geet: The Dramatic Dialogue Between Guru Gobind Singh and Banda Singh Bahadur, Himalayan Institute Press, pp. 7–8, ISBN 0-89389-103-7 
  96. ↑ Singh, Khushwant (2006), The Illustrated History of the Sikhs, India: Oxford University Press, pp. 47–53, ISBN 0-19-567747-1 
  97. ↑ विभाजनमा मरने वालाहरुको संख्या
  98. ↑ "Deportation & The Konkani Christian Captivity at Srirangapatna (1784 Feb. 24th Ash Wednesday)" 
  99. ↑ ९९.० ९९.१ ९९.२ ९९.३ ९९.४ सरस्वती चिल्ड्रेन, जो लोबो
  100. ↑ Forrest 1887, pp. 314–316]
  101. ↑ The Gentleman's Magazine 1833, p. 388
  102. ↑ "Christianity in Mangalore" 
  103. ↑ John B. Monteiro, "Monti Fest Originated at Farangipet - 240 Years Ago!" 
  104. ↑ Bowring 1997, p. 126
  105. ↑ Scurry & Whiteway 1824, p. 103
  106. ↑ Scurry & Whiteway 1824, p. 104
  107. ↑ एकाउंट ऑफ सरवाइविंग कैप्टीव, ए मिस्टर सिल्वा ऑफ गंगोलिम (श्री एल आर सिल्वाको उसको बहनको पत्र, जसको एक प्रति एक वकील मुरली शानबाग द्वारा दिईएको थियो, लेखक, सेवेरिनो डा सिल्वा को, र परिशिष्ट 74 नम्बरको रूपमा पुनःउत्पादित किया गया: हिस्टरी अफ क्रिस्चियनिटी इन केनरा (1965))
  108. ↑ के.एल. बर्नार्ड, केरला हिस्टरी पीपी 79
  109. ↑ विलियम डेलरिम्पल व्हाइट मुगल्स (2006) p28
  110. ↑ क्रिस्चियन कंवर्ट फ्रॉम इस्लाम शोट डेड इन कश्मीर , स्पेरोन्यूज
  111. ↑ http://www.countercurrents.org/comm-sikand130206.htm
  112. ↑ बर्टन-पेज, जे. "हिन्दू. " एनसाइक्लोपीडिया अफ इस्लाम. पी. बियरमैन, थ बियानक्वीस, सीई बोसवर्थ, ई वैन डोंजीलांड डबल्यू. पी. हेनरिक्स द्वारा संपादित. ब्रिल, 2006. ब्रिल ऑनलाइन.
  113. ↑ मुस्लिम कास्ट सिस्टम इन उत्तर प्रदेश (सांस्कृतिक आदान-प्रदान का एक अध्ययन), घौस, अंसारी, लखनऊ 1960, पृष्ठ 66
  114. ↑ ११४.० ११४.१ ११४.२ Singh Sikand, Yoginder, "Caste in Indian Muslim Society" 
  115. ↑ ११५.० ११५.१ Aggarwal, Patrap (1978), Caste and Social Stratification Among Muslims in India, Manohar 
  116. ↑ Bhatty, Zarina (1996), "Social Stratification Among Muslims in India", in M N Srinivas, Caste: Its Twentieth Century Avatar, Viking, Penguin Books India, pp. 249–253, ISBN 0140257608 
  117. ↑ ११७.० ११७.१ "Pasmanda Muslim Forum: Caste and Social Hierarchy Among Indian Muslims: M.A.Falahi (Interview)", 2008-08-10 
  118. ↑ People of India: Maharashtra - Google Books, Books.google.co.in, <http://books.google.co.in/books?id=BsBEgVa804IC&pg=PA942&lpg=PA942&dq=kasai+caste&source=bl&ots=0lZ8fZd2Qo&sig=tInVeyIU_hqhwxizwqa2nTeyVIU&hl=en&ei=jWWHS5eEFY-2rAenoLSaCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CAYQ6AEwAA#v=onepage&q=kasai%20caste&f=false>. Retrieved on १४ सेप्टेम्बर २०१० 
  119. ↑ Asghar Ali Engineer, "On reservation for Muslims", The Milli Gazette, Pharos Media & Publishing Pvt Ltd, 
  120. ↑ १२०.० १२०.१ १२०.२ १२०.३ सोसिएल स्ट्रेटिफिकेशन अमोंग मुस्लिम इन इंडिया जरीना भट्टी द्वारा
  121. ↑ १२१.० १२१.१ १२१.२ १२१.३ १२१.४ दास, अरबिंद, अर्थशास्त्र अफ कौटिल्य एंड फतवा-ई-जहरदारी अफ जियाउद्दीन बरानी: एक विश्लेषण, प्रतिभा प्रकाशन, 1996 दिल्ली, ISBN 81-85268-45-2 124-143 पृष्ठ 124-143
  122. ↑ १२२.० १२२.१ १२२.२ १२२.३ Ambedkar, Bhimrao, Pakistan or the Partition of India, Thackers Publishers 
  123. ↑ १२३.० १२३.१ १२३.२ १२३.३ वेब रिसोर्स फोर पाकिस्तान ओर द पार्टिशन ऑफ इंडिया
  124. ↑ Gitte Dyrhagen and Mazharul Islam (2006-10-18), "Consultative Meeting on the situation of Dalits in Bangladesh" 
  125. ↑ डिजर्व दिज मिथ्स तनवीर फजल द्वारा, इंडियन एक्सप्रेस
  126. ↑ Barth, Fredrik (1962), "The System Of Social Stratification In Swat, North Pakistan", in E. R. Leach, Aspects of Caste in South India, Ceylon, and North-West Pakistan, Cambridge University Press, p. 113 
  127. ↑ १२७.० १२७.१ Anand Mohan Sahay, "Backward Muslims protest denial of burial" 
  128. ↑ उत्तर भारतको केहि मुस्लिम जनसंख्यामा जीन विविधता मानव जीवविज्ञान - 77 खंड, नम्बर 3, जून 2005, पीपी 343-353 - वेन स्टेट यूनिवर्सिटी प्रेस
  129. ↑ १२९.० १२९.१ १२९.२ Madan, T.N. (1976), Muslim communities of South Asia : culture and society, Vkas Publishing House, p. 114, ISBN 978-0706904628 
  130. ↑ Ikram, S. M. (1964), "The Interaction of Islam and Hinduism", Muslim Civilization in India, New York: Columbia University Press, <http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00islamlinks/ikram/part1_09.html>. Retrieved on १२ जुन २००७ 
  131. ↑ योगिंदर सिंह सिकंद, कास्ट इन इंडियन मुस्लिम सोसायटी
  132. ↑ ए जलाल, डेमोक्रेसी एंड ओथोरिटेरियनिज्म इन साउथ एशिया: एक तुलनात्मक र ऐतिहासिक परिप्रेक्ष्य (समकालीन दक्षिण एशिया), कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस (26 मई, 1995), ISBN 0-521-47862-6
  133. ↑ भारतीय जनगणना 2001 - धर्म
  134. ↑ "Tables: Profiles by main religions: Hindus" (PDF), Census of India 2001: DATA ON RELIGION, Office of the Registrar General, India 
  135. ↑ "Tables: Profiles by main religions: Muslims" (PDF), Census of India 2001: DATA ON RELIGION, Office of the Registrar General, India 
  136. ↑ Sandeep Unnithan and Uday Mahurkar (2008-07-31), "The radical sweep: Cover Story : India Today" 
  137. ↑ १३७.० १३७.१ "Shia women too can initiate divorce", November 6, 2006 
  138. ↑ "Talaq rights proposed for Shia women", 5 November 2006 
  139. ↑ "India Third in Global Muslim Population" 
  140. ↑ अन्तर्राष्ट्रीय धार्मिक स्वतन्त्रता रिपोर्ट 2003. संयुक्त राज्य अमेरिकाको विभाग द्वारा. 19 अप्रैल 2007को पुनःप्राप्त.
  141. ↑ द फतवा अगेन्स्ट टेरोरिज्म: इंडियन डियोबेंडिस रीनाउंस वायोलेंस बट पोलिसिंग रीमेंस अनचेंज्ड, कमलाकांत दास, (मोनाश एशिया संस्थान, मोनेश विश्वविद्यालय, ऑस्ट्रेलिया), 2008 GTReC अंतर्राष्ट्रीय सम्मेलन
  142. ↑ पृष्ठ 32, इंट्रोडक्शन, ए हिस्टोरिकल ओवरव्यू अफ इस्लाम इन साउथ एशिया, इस्लाम इन साउथ एशिया इन प्रैक्टीस- डी. बारबरा मेटकाफ प्रिंसटन द्वारा विश्वविद्यालय प्रेस, 2009
  143. ↑ SUBVERSE | पारियाह इन योर ओन होम द टाइम्स अफ इंडिया 23 अप्रैल, 2009.
  144. ↑ राष्ट्र र शहर का ध्रुवीकरण
  145. ↑ पोस्ट गुजरात राइट्स क्राइसिस एंड कंटेंशन इन इंडियन सोसायटी TK उममें द्वारा. सेज द्वारा 2005मा प्रकाशित. ISBN 0-7619-3359-X पृष्ठ 119
  146. ↑ ह्यूमन डेवलपमेंट एंड सोसिएल पवर: प्रोस्पेक्टीव फर्म साउथ एशिया अनन्या मुखर्जी रीड द्वारा. टेलर र फ्रांसिस, 2008 द्वारा प्रकाशित. ISBN 0-415-77552-3. पृष्ठ 149
  147. ↑ इंडिया मुस्लिम फील बैकलैश जिल मैकगिवरिंग द्वारा, बीबीसी दिल्ली संवाददाता. बीबीसी समाचार गुरूवार, 6 जून 2002.
  148. ↑ घेटोयसेशन ऑफ मुस्लिम इन इंडिया: ट्रेंड्स एंड कंसीक्वेनसेस इमरान अली र योगिंदर सिकंद द्वारा. मिल्ली गजट ऑनलाइन, 12 फेब्रुअरी 2006.
  149. ↑ घेटोयसेशन द हिन्दू, 1 अगस्ट, 2006.
  150. ↑ द प्राइस ऑफ एक्सक्लुजन रंजीत होसकोटे द हिन्दू, 31 डिसेम्बर 2006.

अध्ययन [सम्पादन गर्ने]

  • असगर अली इंजीनियर, इस्लाम इन इंडिया: द इम्पैक्ट अफ सिविलाइजेशन . शिप्रा पब्लिकेशन्स, 2002. ISBN 81-7541-115-5.
  • मोहम्मद ताहिर. मुस्लिम इन इंडिया: रीसेंट कंट्रीब्यूशंस टू लिटरेचर ऑन रीलिजियन, फिलोसोफी, हिस्टरी, एंड सोसियल एस्पैक्ट . अनमोल प्रकाशन प्रा. लि., 1993. ISBN 81-7041-620-5. केहि अंशः
  • मोहम्मद मुजीब. द इंडियन मुस्लिम . मैकगिल यूनिवर्सिटी प्रेस, 1967. आईएसबीएन 0-7876-5417-5
  • मूर्रे थर्सटन टाइटस, इंडियन इस्लाम: ए रीलिजियस हिस्टरी अफ इस्लाम इन इंडिया . मिल्फोर्ड, ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस, 1930. ISBN 81-87563-01-X.
  • योगिंदर सिकंद. मुस्लिम इन इंडिया सिस 1947 : इस्लामिक प्रोस्पेक्टीव्स ऑन इंटर-फेथ रीलेशंस . रौट्लेज, 2004. ISBN 0-415-31486-0.
  • ढाँचा:Loc

बाह्य लिंक [सम्पादन गर्ने]

लेख

"http://ne.wikipedia.org/w/index.php?title=भारतमा_इस्लाम&oldid=324782" बाट निकालिएको