भारतीय रेल

भारतीय रेल
चित्र:Indian Railways logo.png
प्रकार	रेल मन्त्रालय, भारत सरकारको विभागीय उपक्रम
स्थापना	१६ अप्रिल, १८५३, १९५५मा राष्ट्रीकृत
मुख्य कार्यालय	नई दिल्ली, भारत
मुख्य पदाधिकारी	केन्द्रीय रेलवे मन्त्री: ममता बैनर्जी रेलवे राज्य मन्त्री(V): आर.वेलु रेलवे राज्य मन्त्री (R): नारानभाई जे रथवा अध्यक्ष, रेलवे बोर्ड: कल्याण सी जेना
सेवाप्रदाय क्षेत्र	भारत
उद्योग/संस्था	रेलवे तथा लोकोमोटिव
उत्पादन	रेल यातायात, माल-यातायात, अन्य सेवा्हरू
कुल कारोबार	10px ७२,६५५ करोड (२००८) (18.16BUSD)
कर्मचारी	~१,२०,००,०००
मातृ कम्पनी	रेल मन्त्रालय (भारत)
Divisions	१६ रेलवे मण्डल (कोंकण रेलवेको अतिरिक्त)
वेबसाइट	भारतीय रेल

स्टेशनमा खडा जनशताब्दी रेल।

भारतीय रेल (आईआर) एशियाको सबभन्दा ठूलो रेल नेटवर्क हो तथा एकल प्रबंधनाधीन यो विश्वको दोस्रो सबभन्दा ठूलो रेल नेटवर्क हो। यो १५० वर्षहरूभन्दा पनि अधिक समयसम्म भारतको परिवहन क्षेत्रको मुख्य संघटक रहेकोछ। यो विश्वको सबभन्दा ठूलो नियोक्ता हो, यसका १६ लाखभन्दा पनि अधिक कर्मचारी छन्। यसले न केवल देश्को मूल संरचनात्‍मक आवश्यकताहरूलाई पूरा गर्नमा महत्वपूर्ण भूमिका निभाएकोछ अपितु छरिएका क्षेत्रलाई एक साथ जोडनमा र देश राष्‍ट्रीय अखंडताको पनि संवर्धन गर्दछ। राष्‍ट्रीय आपात स्थितिको बेला आपदा ग्रस्त क्षेत्रहरूमा राहत सामाग्री पहुंचानेमा भरतीय रेल अग्रणी रहेकोछ अर्थव्यस्थामा अंतर्देशीय परिवहनको रेल मुख्य माध्यम झो। यो ऊर्जा सक्षम परिवहन मोड, जो बडी मात्रामा जनशक्तिको आवागमनको लागि अति उपयुक्त भएकोछ, बडी मात्रामा वस्तुहरूलाई लाने ल्याउने तथा लामो दूरीको यात्राको लागि अत्यन्त उपयुक्त छ। यो देशको जीवन धारा हो र यसको सामाजिक-आर्थिक विकासको लागि यसको महत्वपूर्ण स्थान छ। सुस्थापित रेल प्रणाली देशको दूरतम स्‍थानहरूबाट मानिसलाई एक साथ मिलाउँछ र व्यापार गर्न, दृश्य दर्शन, तीर्थ र शिक्षा संभव बनाएकोछ। यसले जीवन स्तरलाई सुधारेकोछ र यस प्रकारले उद्योग र कृषिको चाँडोसित विकास गर्न सहायता गर्दछ।

इतिहास

भारतमा रेलको शुरुवात १८५३मा अंग्रेजहरूद्वारा प्राशासनिक सुविधाको लागि गरिएको थियो। परंतु आज भारतका अधिकतर भागहरूमा रेलको जाल बिछाइएकोछ र रेल परिवहनको सस्तो र मुख्य साधन बनेकोछ।सन् १८५३मा धेरै नैं मामूली शुरूआतसित जब पहिलो अप रेलले मुंबई्देखि थाणेसम्म (३४ कि.मी.को दूरी) दूरी तय गरेको थियो, अब भारतीय रेल विशाल नेटवर्कमा विकसित भैसकेकोछ यसका ६३,४६५ कि.मी.मार्गको लंबाईमा ७,१३३ स्‍टेशनहरू छन्। भरतीय रेलका ७,९१० इंजनहरूको बेडा छ; ४२,४४१ सवारी सेवाधान, ५,८२२ अन्‍यलाईच यान, २,२२,३७९ वैगन (३१ मार्च, २००५को स्थिति अनुसार)।[ भारतीय रेल बहुल गेज प्रणाली] हो;जसको ब्रोड गेज (१.६७६ मि मी) मीटर गेज (१.००० मि मी); र नैरो गेज (०.७६२ मि मी. र ६१० मि. मी)छ, यसका पटरिहरूको लंबाई क्रमश: ८९,७७१ कि.मी; १५,६८४ कि.मी. र ३,३५० कि.मी. छ। जबकि गेजवार मार्गको लंबाई क्रमश: ४७,७४९ कि.मी; १२,६६२ कि.मी. र ३,०५४ कि.मी. छ। कुल चालू पटरिहरूको लंबाई ८४,२६० कि.मी. छ जसमध्ये ६७,९३२ कि.मी. ब्रोड गेज, १३,२७१ कि.मी. मीटर गेज, र ३,०५७ कि.मी. नैरो गेज छन्। लगभग मार्ग किलो मीटरको २८ प्रतिशत, चालू पटरी ३९ प्रतिशत र ४० प्रतिशत कुल पटरिहरूको विद्युतीकरण गरिएकोछ।

बाह्य सूत्र

• भारतीय रेलको आधिकारिक जालस्थल-हिन्दीमा
• भारतीय रेलको टिकट आनलाइन किन्नेको जालस्थल
• भारतीय रेल: रेल समय सारिणी, आरक्षण स्थितिको जाँच इत्यादि-रेडिफ डाटकोम द्वारा
• रेलवेको बारेमा धेरै
• रेल टाइम-टेबल र नक्शा - इंडिया रेल इन्फो