भारतीय शास्त्रीय संगीत

भारतीय शास्त्रीय संगीत, भारतीय संगीतको अभिन्न अंग हो । शास्त्रीय संगीतलाई नै ‘क्लासिकल म्जूजिक’ पनि भन्छन्। शास्त्रीय गायन ध्वनि-प्रधान हुन्छ, शब्द-प्रधान हैन । यसमा महत्व ध्वनि को हुन्छ ( चढाव-उतारको , शब्द र अर्थको हैन)। यसलाई शास्त्रीय संगीत-ध्वनि विषयक साधनामा अभ्यस्त कान नै बुझ्न सक्छन्, अनभ्यस्त कान पनि शब्दहरुको अर्थ बुझ्न मात्र देखि स्वेदेशी गीत या लोकगीतको सुख लिन सक्छन्। यसले अनेक मान्छे स्वाभाविक नै ऊब पनि जान्छन् मा यसको ऊबने को कारण उन संगीतज्ञ को कमजोरी हैन, मान्छेमें जानकारी को कमी छ।

इतिहास

भारतीय शास्त्रीय संगीतको परम्परा भरत मुनिको नाट्यशास्त्र र त्यस पहिले सामवेदको गायन सम्म जान्छ। भरत मुनिद्वारा रचित भरत नाट्य शास्त्र, भारतीय संगीतको इतिहासको प्रथम लिखित प्रमाण मानिन्छ। यसको रचनाको समयको बारेमा धेरै मतभेदहरु छन्। आजको भारतीय शास्त्रीय संगीतको धेरै पहलुहरुको उल्लेख यस प्राचीन ग्रंथमा भेटिन्छ। भरत मुनिको नाटयशास्त्र पछि मतङ्ग मुनिको बृहद्देशी, र शारंगदेव रचित संगीत रत्नाकर, ऐतिहासिक दृष्टिले सबै भन्दा महत्वपूर्ण ग्रंथ मानिन्छ। बारहऔं सताब्दी को पूर्वार्द्ध मा लिखे सात अध्यायों वाला यस ग्रंथ मा संगीत तथा नृत्य को विस्तार देखि वर्णन छ।

संगीत रत्नाकर मा धेरै तालहरुको उल्लेख छ तथा यस ग्रंथ ले थाहा हुन्छ कि प्राचीन भारतीय पारंपरिक संगीत मा बदलाव आने शुरू हो चुके थिए तथा संगीत पहिले देखि उदार होने लाग्यो थियो तर मूल तत्व एक नै रहे। 11औं र 12औं शताब्दी मा मुस्लिम सभ्यता को प्रसार ले उत्तर भारतीय संगीत को दिशा को नया आयोम दिए। राजदरबार संगीत को प्रमुख संरक्षक बने र जहां अनेक शासकहरु ले प्राचीन भारतीय संगीत को समृद्ध परंपरा को प्रोत्साहन दिए वहीं आफ्नो आवश्यकता र रुचि को अनुसार उनले यसमा अनेक परिवर्तन पनि गरे। त्यहि समयमा केही नयाँ शैलियाँ पनि प्रचलन मा आईं जस्तै खयाल, गजल आदि र भारतीय संगीत को धेरै नयाँ वाद्यों भन्दा पनि परिचय भयो जस्तै सरोद, सितार इत्यादि।

भारतीय संगीत को आधुनिक मनीषी स्थापित गरेर चुके हो कि वैदिक काल देखि आरम्भ भयो भारतीय वाद्यों को यात्रा क्रमश: एक पछि दोस्रो विशेषता ले यिनी यंत्रहरुलाई सँवारती गयी। एक-तंत्री वीणा नै त्रितंत्री बनी र सारिका युक्त भएर मध्य-काल को पूर्व किन्नरी वीणा को नाम ले प्रसिद्ध भयो। मध्यकाल मा यो यंत्र जंत्र कहलाने लाग्यो जुन बंगाल को कालिगढहरु द्वारा आज पनि यस नाम ले पुकारा जान्छ। भारत मा पहुँचे मुस्लिम संगीतकार तीन तार वाला वीणा को सह (तीन) + तार = सहतार या सितार भन्न लगे। त्यहि प्रकार सप्त तंत्री अथवा चित्रा-वीणा, सरोद कहलाने लगी। उत्तर भारत मा मुगल राज्य ज्यादा फैलएको थियो जस कारण उत्तर भारतीय संगीत मा मुसलिम संस्कृति तथा इस्लाम को प्रभाव ज्यादा महसूस गरियो। जबकि दक्षिण भारत मा प्रचलित संगीत कुनै प्रकार को मुस्लिम प्रभाव ले अछूता रहयो।

त्यस पछि सूफी आंदोलन ले पनि भारतीय संगीत मा आफ्नो प्रभाव जमाया। अगाडी गएर देश को विभिन्न भागहरुमा धेरै नयाँ पद्धतिहरु तथा घरानहरुको जन्म भयो। ब्रिटिश शासनकाल को समयमा धेरै नयाँ वाद्य प्रचलन मा आए पाश्चात्य संगीत भन्दा पनि भारतीय संगीत को परिचय भयो। साधारण जनता मा लोकप्रिय आज को वाद्य हारमोनियम, त्यसै समय प्रचलन मा आयो। यस तरिका भारतीय संगीत को उत्थान तथा उनमा परिवर्तन लाने मा हरेक युग को आफ्नो महत्वपूर्ण योगदान रहयो।

भारतीय शास्त्रीय संगीत पद्धतियां

भारतीय शास्त्रीय संगीत को दुइ प्रमुख पद्धतिहरु हैं

हिन्दुस्तानी संगीत

मुख्य लेख: हिन्दुस्तानी शास्त्रीय संगीत

यो शास्त्रीय संगीत, उत्तर भारत मा प्रचलित भयो।

हिन्दुस्तानी संगीत को प्रमुख रागों को सूची

• यमन
• भूपाली
• बसंत
• बागेश्री
• मुल्तानी
• बसंत
• बहार
• हिंडोल
• काफी

कर्नाटक संगीत

यो दक्षिण भारत मा प्रचलित भयो। हिन्दुस्तानी संगीत मुगल बादशाहहरु को छत्रछाया मा विकसित भयो र कर्नाटक संगीत दक्षिण को मन्दिरों में। त्यहि कारण दक्षिण भारतीय कृतिहरु मा भक्ति रस अधिक भेटिन्छ र हिन्दुस्तानी संगीत मा श्रृंगार रस।

कर्नाटक संगीत को प्रमुख रागों को सूची

राग हंसध्वनि फोप्प्य वोन्क्तय डोन्केय डिच्क्

बाहिरी कडिहरु

• शास्त्रीय संगीत (मानोशी चैटर्जी)
• शास्‍त्रीय संगीत
• हिन्दुस्तानी राग संगीत