भारतीय संस्कृति

कथककली कलाकार कृष्णाका रूपमा नृत्य गर्दछन्

भारत उपमहाद्वीपको क्षेत्रीय सांस्कृतिक सीमाहरू र क्षेत्रहरूको स्थिरता र ऐतिहासिक स्थायित्वलाई प्रदर्शित गर्दो मानचित्र

भारतको संस्कृति धेरै चीजहरूलाई मिलाएर बन्दछ जसमा भारतको लामो इतिहास, विलक्षण भूगोल र सिन्धु घाटीको सभ्यताका समयमा बनेर अघि चलेर वैदिक युगमा विकसित भएको, बौद्ध धर्म एवं स्वर्ण युगको शुरुवात र त्यसको अस्तगमनका साथ फले-फुलेको आफूँ स्वयंको प्राचीन विरासत शामिल छन्। यसका साथ नैं छिमेकी देशहरूका रिवाज, परम्पराहरू र विचारहरूको पनि यसमा समावेश छ। पछिल्ला पाँच सहस्राब्दिहरूबाट अधिक समयबाट भारतका रीति रिवाज , भाषाहरू , प्रथाहरू र परंपराहरू यसको एक अर्कोबाट परस्पर सम्बन्धहरूमा महान विविधताहरूको एक अद्वितीय उदाहरण दे्दछं भारत धेरै धार्मिक प्रणाली (religious systems), जस्तैको हिन्दू धर्म, जैन धर्म , बौद्ध धर्म, र सिख धर्म जस्तै धर्महरूको जननी छ इस मिश्रणबाट भारतमा उत्त्पन्न भए विभिन्न धर्म र परम्पराहरू (traditions)ले विश्वका अलग - अलग भागहरूलाई पनि पर्याप्त प्रभावित गरेकोछ

भारतीय संस्कृतिको महत्ता

भारतीय संस्कृति विश्वका इतिहासमा धेरै दृष्टिहरूबाट विशेष महत्त्व रख्दछ।

• यो संसारको प्राचीनतम संस्कृतिहरूमा बाट छ। मोहनजोदडोको उत्खननका पछिबाट यो मिस्र, मेसोपोटेमियाको सबैभन्दा पुरानो सभ्यताहरूका समकालीन सम्झन थालियो।

• प्राचीनताका साथ यसको अर्को विशेषता अमरता छ। चीनी संस्कृतिका अतिरिक्त पुरानो दुनियाको अन्य सबै - मेसोपोटेमियाको सुमेरियन, असीरियन, बेबीलोनियन र खाल्दी प्रभृति तथा मिस्र ईरान, यूनान र रोम की-संस्कृतीहरू कालका गराल गालमा समा चुकी छन्, केही ध्वंसावशेष नैं तिनको गौरव-गाथा गाउन कालि बचे छं; किन्तु भारतीय संस्कृति धेरै हजार वर्षसम्म कालका क्रूर थपेड़हरूलाई खाती भएको आजसम्म जीवित छ।

• त्यसको तेस्रो विशेषता उसका जगद्गुरु होना हो। उसलाई यस कुराको श्रेय प्राप्त छ कि त्यसले मात्र महाद्वीप-सरीखे भारतवर्षलाई सभ्यताको पाठ पढाएनन् कि भारत बाहिर ठूला भागहरूमा जंगली जातिहरूलाई सभ्य बनाए, साइबेरियाका सिंहल (श्रीलंका)सम्म र मैडीगास्कर टापू, ईरान तथा अफगानिस्तानबाट प्रशांत महासागरका बोर्नियो, बालीका द्वीपहरू तकका विशाल भू-खण्डमा आफ्नो अमिट प्रभाव छोड्यो।

संस्कृति

• सर्वांगीणता, विशालता, उदारता र सहिष्णुताको दृष्टिबाट अन्य संस्कृति

भाषा

मुख्य लेख: List of Indian languages by number of native speakers

भारतमा बोलिने भाषाओँको ठूलो संख्याले यहाँको संस्कृति र पारंपरिक विविधतालाई बढ़ायको छ। १००० (यदि तपाईं प्रादेशिक बोलिहरू र प्रादेशिक शब्दहरूलाई गन्नुहोस् तो, जबकि यदि तपाईं तिनलाई छैन गन्दछन् त यी संख्या घट गर २१६ रह जान्छ) भाषाहरू यस्तो छन् जिन्हहरू १०,०००बाट ज्यादा मानिसहरूका समूहद्वारा द्वारा बोलिन्छ, जबकि धेरै यस्तो भाषाहरू पनि छन् जिन्हहरू १०,०००बाट कम मानिस नैं भन्दछन्(बोल्दछन्)। भारतमा कुल मिलाएर ४१५ भाषाहरू उपयोगमा छन् भारतीय संविधानले संघ सरकारका संचारका लागि हिंदी र अंग्रेजी, यी दुई भाषाहरूका प्रयोगलाई आधिकारिक भाषा (official language) घोषित गरेकोछ व्यक्तिगत राज्यहरू के उनका आफ्नो आतंरिक संचारका लागि तिनको आफ्नो राज्य भाषा (state's language)को प्रयोग गरिन्छ भारतमा दुई प्रमुख भाषा सम्बन्धी परिवार होन् - भारतीय-आर्य भाषाहरू र द्रविण भाषाहरू, यिनि मध्ये पहिला भाषाका परिवार मुख्यतः भारतका उत्तरी (northern), पश्चिमी (western), मध्य (central) र पूर्वी (eastern) क्षेत्रहरूका फैला हुने/भयो छ जबकि अर्को भाषा परिवार भारतका दक्षिणी भागमा भारतको अगला सबैभन्दा ठूलो भाषा परिवार हो एस्ट्रो-एशियाई (Austro-Asiatic) भाषा समूह, जसमा शामिल छन् भारतका मध्य र पूर्वमा बोलिने मुंडा भाषाहरू (Munda languages), उत्तरपूर्वमा बोई जाने खासी भाषाहरू (Khasian languages), र निकोबार द्वीप (Nicobarese languages)मा बोलिने निकोबारी भाषाहरू (Nicobar Islands)। भारतको चौथो सबैभन्दा ठूलो भाषा परिवार हो तिब्बती- बर्मन भाषाओँ (Tibeto-Burman languages)को परिवार जो आफ्नो तपाईंमाथि चीनी- तिब्बती भाषा परिवारको एक उपसमूह छ।

धर्म

धर्म	जनसंख्या	प्रतिशत
सबै धर्म	१,०२८,६१०,३२८	१००.००%
हिन्दू	८२७,५७८,८६८	८०.४५६%
मुसलमान	१३८,१८८,२४०	१३.४३४%
ईसाई	२४,०८०,०१६	२.३४१%
सिख	१९,२१५,७३०	१.८६८%
बौद्ध	७,९५५,२०७	०.७७३%
जैन	४,२२५,०५३	०.४११%
अन्य	६,६३९,६२६	०.६४५४%
धर्म भनिएको छैन	७२७,५८८	०.०७%

मुख्य लेखs: भारतमा धर्म and भारतीय धार्मिक समुदाय

अब्राहमिकका पछि भारतीय धर्म (Indian religions) विश्वका धर्महरूमा प्रमुख छ , जसमा हिन्दू धर्म, बौद्ध धर्म, सिख धर्म, जैन धर्म , आदि जस्तै धर्म शामिल छन् आज, हिन्दू धर्म र बौद्ध धर्म क्रमशः दुनियामा तेश्रो र चौथो सबैभन्दा ठूला धर्म हुन्, जिनमा लगभग १.४ बिलियन अनुयायी साथ छन्

विश्व भरमा भारतमा धर्महरूमा विभिन्नता सबैभन्दा ज्यादा छ , जिनमा केही सबैभन्दा कट्टर धार्मिक संस्थाहरू र संस्कृतीहरू शामिल छन् आज पनि धर्म यहाँका ज्यादाबाट ज्यादा मानिसहरूका बीच मुख्य र निश्चित भूमिका निभा्दछ

८०.४%बाट ज्यादा मानिसहरूको धर्म हिन्दू धर्म छ कुल भारतीय जनसँख्याको १३.४% भाग इस्लाम धर्मलाई मान्दछ सिख धर्म , जैन धर्म र खासकरका बौद्ध धर्मको केवल भारतमा छैन तर पुरे विश्व भरमा प्रभाव छ ईसाई धर्म, पारसी धर्म, यहूदी र बहाई विश्वास (Bahá'í Faith) पनि प्रभावशाली छन् तर तिनको संख्या कम छ भारतीय जीवनमा धर्मको मजबूत भूमिकाका बावजूद नास्तिकता र अज्ञेयवादीओं (agnostic)को पनि प्रभाव देखिाई दे्दछ

समाज

समीक्षा

यूजीन एम. मकरका अनुसार, भारतीय पारंपरिक संस्कृति अपेक्षाकृत कठोर सामाजिक पदानुक्रमद्वारा परिभाषित गरिएको छउनले यो पनि भने कि बच्चहरूलाई सानो उमेरमा नैं तिनको भूमिकाहरू र समाजमा उनका स्थानका बारेमा बताँदै रहिन्छ उनको यस कुराबाट र बल मिल्दछको र यसको मतलब यो छ कि धेरै मानिस यस कुरालाई मान्दछन्को तिनको जीवनलाई निर्धारण गर्नमा देवताहरू र आत्माहरूको नैं पूर्ण भूमिका हुन्छ धर्म विभाजित संस्कृति जस्तै धेरै मतभेद। जबकि, इनसे कहीं ज्यादा शक्तिशाली विभाजन छ हिन्दू परंपरामा मान्य अप्रदूषित र प्रदूषित व्यवसाहरू का. सख्त सामाजिक अमान्य मानिस यी हजारहरू मानिसहरूका समूहलाई नियंत्रित नियंत्रित गर्दछन् हालका वर्षहरू, खासकर शहरहरू मा, यिनमाबाट केही श्रेणी धुंधली पड़ गई छन् र केही घायब हो गई छं एकल परिवार (Nuclear family) भारतीय संस्कृतिका लागि कहरूद्रीय छ। महत्वपूर्ण पारिवारिक सम्बन्ध उतनी टाड़ासम्म हुन्छन् जहाँसम्म समान गोत्र (gotra)का सदस्य छन्, गोत्र हिन्दू धर्मंका अनुसार पैतृक अथवा पिताको ओरबाट मिले कुटुंब वा पंथका अनुसार निर्धारित हुन्छ जोको जन्मका साथ नैं तय हुन जान्छ। ग्रामीण क्षेत्रहरू मा, परिवारका तीन वा चार पीढ़िहरूको एक नैं छानाका तल रहना आम कुरा छवंश वा धर्म प्रधान (Patriarch) प्रायः परिवारका मुद्दहरूलाई हल गर्दछ।

विकासशील देशहरू मा, भारत आफ्नो निम्न स्तरको भौगोलिक र व्यावसायिक गतिशीलताको वजहबाट वृहद रूपबाट दर्शनीय छ यहाँका मानिस केही यस्ता व्यवसायलाई चुन्दछन् जो उनका माता-पिता पहिलाबाट गरते आ रहे छन् र कहिले कभार भौगोलिक रूपबाट वो आफ्नो समाजबाट टाड़ा जान्छन्

जाति व्यवस्था

मुख्य लेख: Caste system in India

चित्र:PopulationEstimations.jpg

संख्याका अनुसार जातिहरूका विभाजनलाई प्रधार्षित गर्दो विवरणपट एस सी अनुसूचित जातिहरू (Scheduled castes)का र एस टी अनुसूचित जनजातिहरूका सन्दर्भमा भनिन्छ

भारतीय पारंपरिक संस्कृति अपेक्षाकृत कठोर सामाजिक पदानुक्रमद्वारा परिभाषित गरिएको छभारतीय जाति प्रथा भारतीय उपमहाद्वीप (Indian subcontinent)मा सामाजिक वर्गीकरण (social stratification) र सामाजिक प्रतिबंधहरूको वर्णन गर्दछ , यस प्रथामा समाजका विभिन्न वर्ग हजारहरू सजातीय विवाह (endogamous) र आनुवाशिकीय समूहहरूका रूपमा पारिभाषित गरिन्छन् जिन्हहरू प्रायः जाति (jāti) एस वा कास्ट (caste)का नामले जानिन्छ यी जातिहरूका बीच विजातीय समूह (exogamous group) पनि उपस्थित छ , यी समूहहरूलाई गोत्रका रूपमा जानिन्छ . गोत्र (gotras) , कुनै व्यक्तिलाई आफ्नो कुतुम्भद्वारा मिली एक वंशावली (clan)को पहिचान छ , यद्यपि केही उपजातीहरू जस्तैको शकाद्विपी (Shakadvipi) यस्तो पनि छन् जसको बीच एक नैं गोत्रमा विवाह स्वीकार्य छ , यी उपजातिहरूमा प्रतिबंधित सजातीय विवाह जानी एक जातिका बीच विवाहलाई प्रतिबंद्धित गर्नका लागि केही अन्य तरिकाहरूलाई अपनाइन्छ (उदाहरणका लागि - एक नैं उपनाम भएका वंशहरूका बीच विवाहमा प्रतिबन्ध लगाना)

चाहे जाति व्यवस्थालाई मुख्यतः हिन्दू धर्मका साथ जोडेर चिनिन्छ तर भारतीय उपमहाद्वीपमा अन्य धेरै धर्म जस्तैको मुसलमान (Muslim) र ईसाई (Christian) धर्मका केही समूहहरूमा पनि यस प्रकारको व्यवस्था देखी गई छ भारतीय संविधानले समाजवाद , धर्मनिरपेक्षता (secular), लोकतंत्र जस्तै सिद्धांतहरूलाई ध्यानमा रखते भए जातिका माथि आधारित भेदभावहरूलाई गिअर्कानूनी घोषित गर दिया छ ठूला शहरहरूमा अधिकतर यी जाति बंधनहरूलाई तोड़ दिइएको छ , हालाँकि यी आज पनि देशका ग्रामीण क्षेत्रहरूमा विद्यमान छ र पनि,आधुनिक भारत मा, जाति व्यवस्था, जातिका आधारमा बांटे वाली राजनीति र अलग - अलग तरीकेको सामाजिक धारणाहरू जस्तै धेरै रूपमा जीवित पनि छ र प्रबल पनि होता जा रहा छ

सामान्य शब्दहरू मा, जातिका आधारमा पाँच प्रमुख विभाजन छन्:

• ब्राह्मण - "विद्वान समुदाय," जिनमा याजक , विद्वान , विधि विशेषज्ञ , मंत्री, र राजनयिक शामिल छ।
• क्षत्रिय - "उच्च र निम्न मान्यवर वा सरदार" जिनमा राजा, उच्चपदका मानिस, सैनिक , र प्रशासकलाई शामिल छ।
• वैश्य - "व्यापारी र कालिगढ समुदाय" जिनमा सौदागर , दुकानदार , व्यापारी र खेतका मालिक शामिल छ।
• क्षुद्र - "सेवक वा सेवा प्रदान गरने प्रजाति"मा अधिकतर गैर प्रदुषण कार्योमा लागोस् शारीरिक र कृषक श्रमिक शामिल छ

इससे पहिला भारत मा, वहाँ एक अतिरिक्त जातिलाई 'अछूत'का रूपमा जानिन्थ्यो , तर पनि , यस प्रणालीलाई bहिंदू धर्मका धर्ममा अब कानूनका अनुसार गैरकानूनी घोषित गर दिइएको छ

ब्राह्मण वर्ण स्वयंलाई हिंदू धर्मका चारहरू वर्णों (four varnas)मा सर्वोच्च स्थानमा काबिज हुने दावा गर्दछ दलित शब्द उन मानिसहरूका समूहका लागि एक स्वयंभू पदनाम छ जिनको अछूत (untouchables) वा नीची जाती (caste)को मानिन्छ स्वतंत्र भारतमा जातिवादबाट प्रेरित हिंसा र घृणा अपराध (hate crime)लाई धेरै ज्यादामा देखा गे गया

परिवार

मुख्य लेखs: Arranged marriage in India and Women in India

कोयम्बतूर

मा हुने एक हिंदू विवाह समारोह

भारतीय समाज सदिहरूबाट तयशुदा शादिहरू (Arranged marriages)को परमपरा रही छ आज पनि भारतीय मानिसहरूको एक ठूलो भाग आफ्नो माता-पिता वा अन्य सम्माननीय परवार सदस्यहरू द्वारा तय गरिएको शादीयाँ नैं गर्दछ जसमा दूल्हा-दुल्हनको सहमती पनि हुन्छ तयशुदा शादीहरू धेरै चीजहरूको मेल गरानेका आधारमालाई ध्यानमा रखेर निर्धारितको जाति छन् जस्तै कि उम्र, ऊंचाई, व्यक्तिगत मूल्य र इच्छा, साथ नैं उनका परिवारहरूको पृष्ठभूमि (धन, समाजमा स्थान) र तिनको जाति (caste)का साथ - साथ युगल कि कुन्दलिनीय (horoscopes) अनुकूलता

भारतमा शादिहरूलाई जीवन भरका लागि मानिन्छ र यहाँ तलक कि दर संयुक्त राष्ट्र अमेरिका कि ५०% कि तुलनामा मात्र १.१% छ। तय्शादिहरूमा तलक कि दर र पनि कम हुन्छ हालका वर्षहरूमा तलाकदरमा पर्याप्त वृद्धि हुँदैछन्:

इस कुरामा अलग अलग राय छ कि यसको मतलब के छ पारंपरिक मानिसहरूका लागि यी बढती भएको संख्या समाजका विघटनलाई प्रदर्शित गर्दछ, जबकि आधुनिक मानिसहरूका अनुसार यसबाट यी कुरा ठेगाना चल्दछ कि समाजमा महिलाहरूको एक नया र स्वस्थ सशक्तिकरण हो रहा छ।

हालाँकि , बाल विवाह (child marriage)लाई १८६०मा नैं गैरकानूनी घोषित गर दिइएको थियो तर भारतका केही भागहरूमा यी प्रथा आज पनि जारी छ यूनिसेफ द्वारा संसारका बच्चहरूको दशाका बारेमा जारी रिपोर्ट " स्टेट अफ द वर्ल्ड चिल्ड्रेन -२००९"मा ४७% ग्रामीण क्षेत्रहरूमा भारतीय महिलाहरू जोको २०-२४ सालको होंगी तिनको शादी लाई विवाहका लागि वैध १८ सालको उम्रबाट पहिला नैं गर दी जाति छं रिपोर्ट यो पनि भने देखिान्छको विश्वमा ४०% हुने बाल विवाह अकेले भारतमा नैं हुन्छन्

भारतीय नाम (Indian name) भिन्न प्रकारको प्रणालिहरू र नामकरण प्रथा (naming conventions)मा हुन्छन् , जोको अलग -अलग शेत्रहरूका अनुसार बदलती रह्दछं नाम पनि धर्म र जातिबाट प्रभावित हुन्छन् र वो धर्म वा महाकाव्हरूबाट लागि जा सक्दछन् भारतको आबादी अनेक प्रकारको भाषाहरू बोल्दछं

समाजमा नारीको भूमिका प्राय घरका काम काजलाई गर्ने र समुदाहरूको नि: स्वार्थ सेवा गर्ने काम हुन्छ महिलाहरू र महिलाहरूका मुद्दहरू समाचारहरूमा केवल ७-१४% नैं देखिाई दिन्छन् अधिकांश भारतीय परिवारहरू मा, महिलाहरूलाई उनका नाममा संपत्ति छैन मिल्दछ , र तिनलाई पैतृक सम्पत्तिको एक भाग पनि छैन मिल्दछ। कानूनलाई लागू गरने मे कमजोरीका कारण , महिल्लाहरू आज पनि जमीनका छोटेबाट टुकड़े र धेरै कम धन मे प्राप्त हुन्छ धेरै परिवारहरू मा, विशेष रूपबाट ग्रामीण मानिसहरू मे, लड़किहरू र महिलाहरूलाई परिवारका भीतर पोषण भेदभावको सामना गर्नु पड़्दछ र यसै वजहबाट उनमा खूनको कमीको शिकायत रह्दछ साथ- साथ वो कुपोषित पनि हुन्छन्

रंगोली (या कोलम) एक परंपरागत कला छ जो कि भारतीय महिलाहरूमा धेरै लोकप्रिय छलोकप्रिय महिला पत्रिकाहरू जिनमा फेमिना (Femina) गृहशोभा (Grihshobha) , वनिता (vanita) , वूमेनस एरा , आदि शामिल छन्

पशु

गायलाई चेन्नई

मा स्थित आलंकृत गोप्पुरम मंदिर]] मे रंगा वा चित्रित गरिन्छ

हेर्नुहोस: Animal husbandry in India र Sacred cow

धेरै भारतीहरूका पास आफ्नो मवेशी हुन्छन् जस्तै कि गाय-बैल वा भेड़

आज पनि हिन्दू बहुसंख्यक देशहरू जस्तै भारत र नेपालमा गायका दूधको धार्मिक रस्महरूमा महत्वपूर्ण स्थान छ। समाजमा आफ्नो यसै ऊंचे स्थानको वजहबाट गाहरू भारतका ठूला ठूला शहरहरू जस्तै कि दिल्लीमा पनि व्यस्त सड़कहरू केमा खुले आम घूम्दछ। केही जगहहरूमा सुबहका नाश्तेका पहिला यी एक भोग लगाना शुभ वा सौभाग्यवर्धक मानिन्छ। जिन जगहहरूमा गोहत्या एक अपराध छ वहां कुनै नागरिकलाई गायलाई मार डालने वा त्यसलाई चोट पहुँचानका लागि जेल पनि हो सक्दछ।

गायलाई खानेका विरुद्ध आदेशमा एक प्रणाली विकसित भएको जसमा सिर्फ एक जातिच्युत मनुष्य (pariah)लाई मृत ग्गहरूलाई भोजनका रूपमा दिया जाता र सिर्फ वाही उनका चमड़े (leather)लाई निकाल्न सक्थे। सिर्फ दुई राज्यहरू :पश्चिम बंगाल र केरलका अतिरिक्त हर प्रान्तमा गोहत्या निषेध छ। हालाँकि गायका वधका उद्देश्यबाट तिनलाई यी राज्यहरूमा ले जाना अवैध छ तर गाहरूलाई नियमित रूपबाट जहाजमा सवार गर यी राज्यहरूमा लिएर गइन्छ। "गाय हाम्रो मा्दछ" ऐस विभिन्न जगह भनिन्छ खास गर बुन्देल्खन्द तरफ्

परम्परा एवं रीति

नमस्ते वा नमस्कार वा नमस्कारम् भारतीय उपमहाद्वीपमा अभिनन्दन वा अभिवादन गर्नका सामान्य तरीके छन्। यद्यपि नमस्कारलाई नमस्तेको तुलनामा ज्यादा औपचारिक मानिन्छ, दुइटै नैं गहरे सम्मानका सूचक शब्द छ। साधारणतया यसलाई भारत र नेपालमा हिन्दू, जैन र बौद्ध मानिस प्रयोग गर्दछन्, धेरै मानिस यसलाई भारतीय उपमहाद्वीपका बाहर पनि प्रयोग गर्दछन्। भारतीय र नेपाली संस्कृतिमा यी शब्द लेखित वा मौखिक बोलचालको शुरुवातमा प्रयोग गरिन्छ। हुनत विदा हुँदाखेरि पनि हाथ जोडेर यही मुद्रा बिना केही भनेर बनाइन्छ। योगमा, योग गुरु र योग शिष्हरू द्वारा बोलिने कुराका आधारमा नमस्तेको अर्थ "मेरो भित्रको प्रकाश तिम्रो भित्रको प्रकाशलाइ सत्कार गर्दछ " हुन्छ

शाब्दिक अर्थमा , यसको मतलब छ "म तपाईंलाई प्रणाम गरता हूँ" यो शब्द संस्कृत शब्द (नमस्): प्रणाम (bow), श्रद्धा (obeisance) , आज्ञापालन , वंदन (salutation) र आदर (respect) र (ते): "तपाईंलाई"बाट लिइएको छ।

कुनै र व्यक्तिबाट कहे जाँदै समय, साधारण रूपबाट यसका साथ एक यस्तो मुद्रा बनाई जान्छ जसमा सीने वा वक्षका सामने दुइटै हाथहरूको हथेलीहरू एक अर्कालाई छूती भएको, र उंगलीहरू माथिको तिर हुन्छन्। बिना केही कहे पनि यही मुद्रा बनेर यही कुरा कही जान सक्दछ।

"दीवाली, प्रकाश पर्व वा त्यौहार, पूरे भारतमा हिन्दुहरू द्वारा दीये (diyas) जलाएर र रंगोलीबनाएर मनाइन्छ।

त्यौहार

मुख्य लेख: Festivals in India

भारत एक बहु सांस्कृतिक र बहु धार्मिक समाज हुनेका कारण विभिन्न धर्महरूका त्योहारहरू र छुट्टिहरूलाई मना्दछ भारतमा तीन राष्ट्रीय अवकाश (national holidays in India)छ, स्वतंत्रता दिवस , गणतंत्र दिवस ,और गांधी जयंती (Gandhi Jayanti) र यी तीनोलाई हर्षो उल्लासका साथ मनाइन्छ यसका अतिरिक्त , धेरै राज्यहरू र क्षेत्रहरूमा वहाँका मुख्य धर्म र भाषागत जनसांख्यिकीमा आधारित स्थानीय त्यौहार छन् लोकप्रिय धार्मिक त्यौहारमा शामिल छन् हिन्दुहरूको दिवाली , गणेश चतुर्थी (Ganesh Chaturthi) , होली, नवरात्रि, रक्षाबंधन (Rakshabandhan) र दशहरा (Dussehra)। धेरै खेती त्यौहार (harvest festival) जस्तैको संक्रांति (Sankranthi) , पहरूगल (Pongal), र ओणम (Onam) पनि पर्याप्त लोकप्रिय त्यौहार छ कुम्भको मेला (Kumb Mela) हर १२ सालका पछि ४ अलग -अलग स्थानहरूमा मनाए जाने वाला एक धेरै ठूलो सामूहिक तीर्थ यात्रा उत्सव छ जसमा गरहरूडहरू हिन्दू भाग लिन्छन् भारतमा केही भनें ्योहारहरू धेरै धर्महरू द्वारा मनाइन्छ। यसको उल्लेखनीय उदाहरण छन् हिन्दुहरू , सिखहरू र जैन समुदायका मानिसहरू द्वारा मनाई जाने दिवाली र बौद्ध धर्म र हिन्दू धर्मका मानिसहरू द्वारा मनाई जाने बुद्ध पूर्णिमा (Buddh Purnima)। यस ्लामी तिहार जस्तैको ईद-उल-फित्र , ईद -उल-अधा (Eid al-Adha) , र रमजान (Ramadan) पनि पूरे भारतका मुसलामानहरू द्वारा मबनाइन्छन्

भोजन

मुख्य लेख: Cuisine of India

गरी

र सब्जी।

भातीय व्यंजनहरूमा बाट अधिकतरमा मसालहरू र जड़ी बूटिहरूको परिष्कृत र तीव्र प्रयोग हुन्छ यी व्यंजनहरूका हर प्रकारमा पकवानहरूको एक राम्रो-खासा विन्यास र पकानेका धेरै तरिकाहरूको प्रयोग हुन्छ यद्यपि पारंपरिक भारितीय भोजनको महत्वपूर्ण भाग शाकाहारी छ तर धेरै परम्परागत भारतीय पकवानहरूमा मुर्गा (chicken), बकरी (goat), भेड़को बच्चा (lamb), मछली, र अन्य प्रकारका मांस (meat) पनि शामिल छन्

भोजन भारतीय संस्कृतिको एक महत्वपूर्ण भाग छ जो रोजमर्राका साथ -साथ त्योहारहरूमा पनि एक महत्वपूर्ण भूमिका अदा गर्दछ धेरै परिवारहरूमा , हर रोजको मुख्य भोजन दुइभन्दा तीन दौरमा , धेरै प्रकारको चटनी र अचारका साथ , रोटी (roti) र चावलका रूपमा कार्बोहाइड्रेटका ठूला अंशका साथ मिष्ठान (desserts) सहित लिइन्छ भोजन एक भारतीय परिवारका लागि सिर्फ खानेका तौरमा नैं छैन तर धेरै परिवारहरूका एक साथ एकत्रित हुने सामाजिक संसर्ग बढानका लागि पनि महत्वपूर्ण छ

विविधता भारतका भूगोल , संस्कृति र भोजनको एक पारिभाषिक विशेष्दछ भारतीय व्यंजन अलग-अलग क्षेत्रका साथ बदल्दछन् र यस उपमहाद्वीप (subcontinent)को विभिन्न प्रकारको जनसांख्यिकी (varied demographics) र विशिष्ठ संस्कृतिलाई प्रतिबिंबित गर्दछन् आम तौरमा , भारतीय व्यंजन चार श्रेणिहरूमा बाँदै जा सक्दछन् : उत्तर, दक्षिण, पूरब र पश्चिम भारतीय व्यंजन यस विविधताका बावजूद तिनलाई एकीकृत गर्ने वाला केही सूत्र पनि उपस्थित छन् मसालोंको विविध प्रयोग भोजन तैयार गर्ने एक अभिन्न अंग छ, यी मसाले व्यंजनको स्वाद बढाने र त्यसलाई एक ख़ास स्वाद र सुगंध देनका लागि प्रयोग गरिन्छन् इतिहासमा भारत आने भएका अलग-अलग सांस्कृतिक समूहहरू जस्तैको पारसी (Persians) , मुग़ल र यूरोपीय शक्तिहरूले पनि भारतका व्यंजनलाई पर्याप्त प्रभावित गरेकोछ

वस्त्र-धारण

त्रिपुराको की लडकीहरू पारंपरिक नृत्य महोत्सवमा भाग लेते समय एक बिंदी (bindi) लगा्दछं

महिलाहरूका लागि पारंपरिक भारतीय कपडहरूमा शामिल छन् , साड़ी , सलवार कमीज (salwar kameez) , र घाघरा चोली (लहंगा)धोती, लुंगी (Lungi),और कुर्ता पुरुषों (men)का पारंपरिक वस्त्र छन् बम्बे , जसलाई मुंबईका नामले पनि जानिन्छ भारतको फैशन राजधानी छ भारतका केही ग्रामीण भागहरूमा अधिकतर पारंपरिक कपडे नैं पहने जान्छन् दिल्ली, मुंबई,चेन्नई, अहमदाबाद, र पुणे यस्तो जगहहरू छन् जहां खरीदारी गर्नका शौकीन मानिस जा सक्दछन् दक्षिण भारतका पुरुष सेतो रंगको लंबा चादर नुमा वस्त्र पहन्दछन् जसलाई अंग्रेजीमा धोती र तमिलमा वेष्टी भनिन्छ धोतीका माथि , पुरुष शर्ट, टी शर्ट वा र केही पनि पहन्दछन् जबकि महिलाहरू साड़ी पहन्दछं जोको रंग बिरंगे कपडहरू र नमूनहरू वाला एक चादरनुमा वस्त्र छन् यो एक साधारण वा फैंसी ब्लाउजका माथि पहनी जान्छ यो युवा लड़किहरू र महिलाहरू द्वारा लगाइन्छ। साना केटीहरू पवाडा पहन्दछं पवाडा एक लम्बी स्कर्ट छ जसलाई ब्लाउजका तल पहनिन्छ। दुइटैमा प्राय खुस्नूमा नमूने बने हुन्छन् बिंदी (Bindi) महिलाहरूका श्रृंगारको भाग छ। परंपरागत रूप से, रातो बिंदी (या सिन्दूर ) केवल शादीशुदा हिंदु महिलाहरू द्वारा नैं लगाईं जान्छ, तर अब यो महिलाहरूका फैशनको भाग बनेकोछ। भारतीय र पश्चिमी पहनावा (Indo-western clothing) , पश्चिमी (Western) र उपमहाद्वीपीय (Subcontinental) फैशन (fashion)को एक मिल्यो जुला स्वरूप छन् अन्य कपडहरूमा शामिल छन् - चूडीदार (Churidar), दुपट्टा (Dupatta) , गमछा (Gamchha), कुरता , मुन्दुम नेरियाथुम (Mundum Neriyathum) , शेरवानी।

साहित्य

इतिहास

मुख्य लेख: Indian literature

रवीन्द्रनाथ टैगोरएशियाका पहिला नोबेल विजेता (Nobel laureate).

भारतीय साहित्यका सबैभन्दा पुरानि वा प्रारंभिक कृतीहरू मौखिक (orally) रूपबाट प्रेषित थियों। संस्कृत साहित्यको शुरुवात हुन्छ १५०० बाट १२०० ईसा पूर्वका बीच संकलित ऋग्वेदबाट जोको पवित्र भजनहरूको एक संकलन छ। संस्कृतका महाकाव्य रामायण र महाभारत पहली सहस्राब्दी ईसा पूर्वका अन्तमा आए। पहली सहस्राब्दी ईसा पूर्वको पहली केही सदिहरूका समयमा शास्त्रीय संस्कृत (Classical Sanskrit) खूब फले-फुलेको, तमिल (Tamil) संगम साहित्य र पाली केनोन (Pāli Canon)ले पनि यस समय पर्याप्त प्रगति गरे।

मध्ययुगीन काल मा,क्रमशः ९ ौं र ११ ौं शताब्दीमा कन्नड़ र तेलुगु (Telugu) साहित्यको शुरुवात भएको, यसका पछि १२ ौं शताब्दीमा मलयालम साहित्यको पहली रचना भएको.पछि, मराठी, बंगाली, हिंदीको विभिन्न बोलिहरू, पारसी (Persian) र उर्दूका साहित्य पनि उजागर हुने शुरू हो गए

ब्रिटिश राजका दौरान, रवीन्द्रनाथ टैगोरका कार्हरू द्वारा आधुनिक साहित्यको प्रतिनिधित्व गरिएको छ , रामधारी सिंह दिनेर (Ramdhari Singh 'Dinkar') , सुब्रमनिया भारती , राहुल सांकृत्यायन (Rahul Sankrityayan) , कुवेम्पु (Kuvempu), बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय, माइकल मधुसूदन दत्त, मुंशी प्रेमचन्द, मुहम्मद इकबाल, देवकी नंदन खत्री (Devaki Nandan Khatri) प्रसीद्ध हो गए छं समकालीन भारत मा, जिन लेखकहरूलाई आलोचकहरूका बीच प्रशंसा मिली वो छन् : गिरीश गर्नाड, अज्ञेय, निर्मल वर्मा, कमलेश्वर , वैकोम मुहम्मद बशीर (Vaikom Muhammad Basheer), इंदिरा गोस्वामी (Indira Goswami), महाश्वेता देवी, अमृता प्रीतम, मास्ति वहरूकटेश अहरूगर, कुरतुलियन छदर र थाकाजी सिवासंकरा पिल्लई (Thakazhi Sivasankara Pillai) र केही अन्य लेखकहरूले आलोचकहरूको प्रशंसा प्राप्तको समकालीन भारतीय साहित्य मा, दुई प्रमुख साहित्यिक पुरस्कार छन्, यी छन् साहित्य अकादमी फैलोशिप (Sahitya Akademi Fellowship) र ज्ञानपीठ पुरस्कारहिंदी र कन्नड़मा सात , मलयालम र मराठीमा चार उर्दूमा तीन ज्ञानपीठ पुरस्कार दिइयो छं

काव्य

मुख्य लेख: Indian poetry

कुरुक्षेत्रका युद्ध (Battle of Kurukshetra)को दृष्टान्त ७४,०००बाट ज्यादा छंदहरू , लम्बे गद्य अनुच्छेदहरू र १.८ गरोड़ शब्दहरू वाला महाभारत दुनियाको सबैभन्दा लम्बे महाकाव्हरू मध्येको एउटा छ

भारतमा ऋग्वेदका समयबाट कविताका साथ-साथ गद्य रचनाहरूको मजबूत परंपरा छकविता प्रायः संगीतको परम्पराहरूबाट सम्बद्ध हुन्छ , र कविताहरूको एक ठूलो भाग धार्मिक आंदोलनहरूमा आधारित हुन्छ वा उनीसित जुड़ा हुन्छ लेखक र दार्शनिक प्राय कुशल कवि पनि होन्थे आधुनिक समयमा , भारतीय स्वतंत्रता आन्दोलनका समयमा राष्ट्र वाद र अहिंसालाई प्रोत्साहित गर्नका लागि कविताले एक महत्वपूर्ण हथियारको भूमिका निभाई छ यस परंपरा उदाहरण आधुनिक कालमा रवीन्द्रनाथ टैगोर र के एस नरसिम्हास्वामी (K. S. Narasimhaswamy)को कविताहरू , मध्य कालमा बासव (Basava) (वचन (vachana)) , कबीर र पुरंदरदास (पद र देवार्नामस) र प्राचीन कालमा महाकाव्हरूका रूपमा मिल्दछ टगोरको गीतांजलि कविताबाट दुई उदाहरण भारत र बंगलादेशका राष्ट्रगानका रूपमा स्वीकार गरे गए छन्

महाकाव्य

मुख्य लेख: Indian epic poetry

रामायण र महाभारत प्राचीनतम संरक्षित र आज पनि भारतका प्रसिद्ध माहाकाव्य छ ; उनका केही र संस्करण दक्षिण पूर्व एशियाई देशहरू जस्तैको थाइल्याण्ड मलेशिया र इंडोनेशियामा अपनाए गए छन् यसका अतिरिक्त , शास्त्रीय तमिल भाषामा पांच महाकाव्य छन् - सिलाप्पधिकाराम (Silappadhikaram) , निम्नेछलाई (Manimegalai) , जीवागा चिंतामणि (Jeevaga-chintamani) , वलायापथी (Valayaapathi) र कुन्दलाकेसी (Kundalakesi) इनके अन्य क्षेत्रीय रूप र असम्बद्ध महाकाव्हरूमा शामिल छन् तमिल कम्बा रामायणं (Kamba Ramayanam) , कन्नड़मा आदिकवि पम्पा (Adikavi Pampa) द्वारा पम्पा भारता , कुमार वाल्मीकि द्वारा तोरौं रामायण , कुमार व्यास (Kumaravyasa) द्वारा गर्नाट भारता कथा मंजरी , हिंदी रामचरितमानस , मलयालम अध्यात्मरामायणम् (Adhyathmaramayanam)

प्रदर्शन कला

संगीत

पंचावाद्यम केरलमा एक संगीत मंदिर छ।

मुख्य लेख: Music of India

भारतीय संगीतमा विभिन्न प्रकारका धार्मिक , लोक (folk) , लोकप्रिय (popular) , पप (pop) र शास्त्रीय संगीत शामिल छन् भारतीय संगीतको सबैभन्दा पुराना संरक्षित उदाहरण छ सामवेदको केही धुनहरू जो आज पनि निश्चित वैदिक श्रोता (Shrauta) बलिदानमा गाई जान्छ भारतीय शास्त्रीय संगीतको परंपरा हिंदू ग्रंथहरूबाट पर्याप्त प्रभावित छ। यसमा कर्नाटक र हिन्दुस्तानी संगीत र धेरै राग शामिल छन्। यी धेरै युगहरूका समयमा विकसित हुने/भयो र यसको इतिहास एक सहस्राब्दीसम्म फैला हुने/भयो छ। यो सधैंबाट धार्मिक प्रेरणा, सांस्कृतिक अभिव्यक्ति र शुद्ध मनोरंजनको साधन रहा छ विशिष्ठ उपमहाद्वीप रूपहरूका साथ नैं यसमा अन्य प्रकारका ओरिएंटल संगीतबाट पनि केही समानताहरू छन्

पुरंदरदासलाई गर्णाटक संगीतको पिता मानिन्छ (कर्नाटक संगीता पितामह )। उनले आफ्नो गीतहरूको समापन भगवान् पुरंदर विट्टलका वंदनका साथ गरे र माना जात छको उनले कन्नड़ भाषामा ४७५००० गीत रचे हालाँकि, केवल १०००का बारेमा आज जानिन्छ।

नृत्य

मुख्य लेख: Indian dance

भारतीय नृत्य (Indian dance)मा पनि लोक र शास्त्रीय रूपहरूमा धेरै विविधताहरू छ प्रसिद्ध लोक नृत्हरू (folk dances)मा शामिल छन् पंजाब (Punjab)को भांगड़ा, असमको बिहू (bihu), झारखंड र उड़ीसाको छाऊ (chhau) , राजस्थानको घूमर (ghoomar) , गुजरातको डांडिया (dandiya) र गरबा (garba), गर्नाटक जा यक्षगान (Yakshagana) , महाराष्ट्रको लावनी (lavani) र गोवाको देख्ननी (Dekhnni)। भारतको संगीत, नृत्य, र नाटकको राष्ट्रीय अकादमी द्वारा आठ नृत्य रूपहरू, धेरै कथा रूपहरू र पौराणिक (mythological) तत्त्व भएका धेरै रूपहरूको शास्त्रीय नृत्यको दर्जा (classical dance status) दिइएको छ। ये छन्: तमिलनाडुको भरतनाट्यम, उत्तर प्रदेशको कथक, केरलको कथककली (kathakali) र मोहिनीअट्टम, आंध्र प्रदेशको कुच्चीपुडी (kuchipudi) , मणिपुरको मणिपुरी (manipuri) , उड़ीसाको ओडिसी र असमको सत्त्रिया (sattriya)।

संक्षिप्त रूपबाट कहहरू त कलारिप्पयाट्टू (Kalarippayattu) वा कलारी (Kalari)लाई दुनियाको सबैभन्दा पुराना मार्शल आर्ट (martial art) मानिन्छ। यो मल्लपुराण जस्तै ग्रंथहरूका रूपमा संरक्षित छ। कलारी र त्यसको साथ साथ त्यसको बीद आये मार्शल आर्टका केही रूपहरूका बारेमा यी पनि मानिन्छको बौद्ध धर्मको प्रकार यी पनि चीनसम्म पहुँच चूका छ र अंततः यसैबाट कुंग-फुको विकास हुने/भयो। पछि आने मार्शल आर्ट्स छं- गतका, पहलवानी (Pehlwani) र मल्ल-युद्ध (Malla-yuddha) भारतीय मार्शल आर्ट्सलाई धेरै महान मानिसहरूले अपनाए थियो जिनमा शामिल छन् बोधिधर्मा जो भारतीय मार्शल आर्ट्सलाई चीनसम्मले गए।

नाटक र रंगमंच

भारतीय नाट्यको एकमात्र जीवित परंपरा छ (संस्कृत) कुटीयट्टम (Kutiyattam) , जो कि केरलमा संरक्षित छ। भासाका नाटक अभिषेक नाटकमा रावनको भूमिकामा गुरु नाट्याचार्य मणि माधव चकयार (Māni Mādhava Chākyār)।

मुख्य लेख: Theatre in India

भारतीय संगीत र नृत्यका साथ साथ भारतीय नाटक र थियेटरको पनि आफ्नो लामो इतिहास छ। कालिदासका नाटक शकुंतला (Shakuntala) र मेघदूत केही पुरानो नाटक छन्, जसको पछि भासाका नाटक आए।२००० साल पुरानो केरलको कुटियट्टम (Kutiyattam) विश्वको सबैभन्दा पुरानो जीवित थियेटर परम्पराहरू मध्येको एउटा छ। यो सख्तीबाट नाट्य शास्त्रको पालन गर्दछ कलाका यस रूपमा भासाका नाटक धेरै प्रसिद्द छ। नाट्याचार्य ( स्वर्गीय) पद्म श्री मणि माधव चकयार (Māni Mādhava Chākyār) - अविवादित रूपबाट कलाका यस रूप र अभिनय (Abhinaya)का आचार्य -ले यस पुराणी नाट्य परंपरालाई लुप्त हुनबाट बचाया र यसलाई पुनर्जीवित गरे। वो रस अभिनय (Rasa Abhinaya)मा आफ्नो महारतका लागि जाने जान्थे। उनले कालिदासका नाटक अभिज्ञान शकुंतला (Abhijñānaśākuntala), विक्रमोर्वसिया (Vikramorvaśīya) र मालविकाग्निमित्र (Mālavikāgnimitra) ; भासाका स्वप्नवासवदत्ता (Swapnavāsavadatta) र पंचरात्र (Pancharātra) ; हर्षका नगनान्दा (Nagananda) आदि नाटकहरूलाई कुटियट्टम रूपमा प्रर्दशित गर्नु शुरू गरे

लोक थिएटरको परंपरा भारतका अधिकाँश भाषाई क्षेत्रहरूमा लोकप्रिय छ यसका अतिरिक्त ,ग्रामीण भारतमा कठपुतली थियेटरको समृद्ध परंपरा छ जसको शुरुवात कमबाट कम अर्को शताब्दी ईसा पूर्व भएको थियो यसको पाणिनिमा पतंजलिका वर्णन )मा उल्लेख गरिएको छ समूह थियेटर पनि शहरहरूमा पनप रहा छ, जसको शुरुवात गब्बी वीरंन्ना (Gubbi Veeranna), उत्पल दत्त (Utpal Dutt), ख्वाजा अहमद अब्बास (Khwaja Ahmad Abbas), के वी सुबन्ना (K. V. Subbanna) जस्तै मानिसहरू द्वारा गरिएको र जो आज पनि नंदिकर (Nandikar) , निनासम (Ninasam) र पृथ्वी थियेटर (Prithvi Theatre) जस्तै समूहहरू द्वारा बरकरार राखीएको छ।

दृश्य कला

मुख्य लेख: Indian art

चित्रकारी

मुख्य लेख: Indian painting

अजंताको गुफाहरूबाट जतका (Jataka tales)को कहानीहरू

भारतीय चित्रकलाको सबैभन्दा शुरूआती कृतीहरू पूर्व ऐतिहासिक (pre-historic) कालमा रक पहरूटिंगका रूपमा थियो। भिम्बेद्का जैसी जगहहरू पाये गए पेट्रोग्लिफ (petroglyph) - जिनमाबाट केही प्रस्तर युगमा बने थिए- यसको उदारहण छ प्राचीन ग्रंथहरूमा दर्राघका सिद्धांत र उपाख्यानहरूका माध्यमले यी बताइएको छ कि दरवाजहरू र घरका भीतरी कमरहरू, जहाँ मेहमान ठहराए जान्थे, तिनलाई पहरूट गर्नु एक आम कुरा थियो।

अजंता, बाघ (Bagh) एलोरा र सित्तनवासल (Sittanavasal)का गुफा चित्र र मंदिरहरूमा बनेका चित्र प्रकृतिबाट प्रेमलाई प्रमाणित गर्दछन्। सबैभन्दा पहिलो र मध्यकालीन कला, हिन्दू, बौद्ध वा जैन छ। रंगे भए आटेबाट बनी एक ताजा डिजाइन (रंगोली) आज पनि धेरै भारतीय घरहरू (मुख्यातक दक्षिण भारतीय घरहरू)का ढोकामा आम तौरमा बनेको देख्न सकिन्छ।

मधुबनी चित्रकला (Madhubani painting) , मैसूर चित्रकला (Mysore painting) , राजपूत चित्रकला (Rajput painting) , तंजौर चित्रकला (Tanjore painting) र मुगल चित्रकला (Mughal painting), भारतीय कलाको केही उल्लेखनीय विधाहरू छन्, जबकि राजा रवि वर्मा, नंदलाल बोस, गीता वढेरा (Geeta Vadhera), जामिनी रय (Jamini Roy) र बी वहरूकटप्पा केही आधुनिक चित्रकार छ। वर्तमान समयका कलाकारहरूमा अतुल डोडिया, बोस कृष्णमक्नाहरी, देवज्योति राय र शिबू नटेसन, भारतीय कलाका त्यस नयाँ युगका प्रतिनिधि छन् जसमा वैश्विक कलाको भारतीय शास्त्रीय शैलीका साथ मिल्योप हुन्छ। हालका यी कलाकारहरूले अन्तर्राष्ट्रीय सम्मान अर्जित गरेकोछ। देवज्योति रायका चित्र क्यूबाका राष्ट्रिय कला संग्रहालयमा रखे गए छ र यसै प्रकार नयाँ पीढीका केही अन्य कलाकारहरूको कृतीहरू र शोध पनि नोटिस गरे गए छ, यिनमा सुमिता अलंग जस्तै ख्यात कलाकार पनि छंLol

मुंबईको जहाँगीर आर्ट गैलरी (Jehangir Art Gallery) र मैसूर पैलेस (Mysore Palace)मा धेरै अच्छे भारतीय चित्र प्रदर्शनका लागि रखे गए छ।

मूर्तिकला

मुख्य लेख: Sculpture in India

चित्र:Lakshman Temple 3.jpg

मध्य प्रदेशका प्रसिद्व खजुराहो मंदिरको हिन्दू मूर्तिकला।

भारतको पहली मूर्तिकला (sculpture)का नमूने सिन्धु घाटी सभ्यताका जमानेका छन् जहाँ पत्थर र पीतलको आकृतिहरूको खोज गरियो। पछि, जब हिंदू धर्म, बौद्ध धर्म, र जैन धर्मको र विकास हुने/भयो, भारतका मंदिरहरूमा एवं पीतलको केही बहद जटिल नक्काशीका नमूने बने। केही विशालकाय मंदिर जस्तैको एलोरा यस्ता पनि थिए जिन्हहरू शिलाखंडहरूबाट छैन तर एक विशालकाय चट्टानलाई काट गर बनाइएको।

उत्तर पश्चिममा संगमरमर (stucco)का चूने, एक प्रकारको शीस्ट (schist), वा मिट्टी (clay)बाट उत्पादित मुर्तिकलामा भारतीय र शास्त्रीय हेलेनिस्टिक (Hellenistic) वा संभावित रूपबाट ग्रीक-रोमन (Greco-Roman) प्रभावको भारी मिश्रण हेर्नेलाई मिल्दछ। लगभग यसैका साथ नैं मथुराको गुलाबी बलुए पत्थरहरू (sandstone)को मूर्तिकला पनि विकसित भएको। यस समयमा गुप्तका शासनकाल मा (६ वींबाट 4 थियो शताब्दीसम्म ) मूर्तिकला, श्रेष्ठ निष्पादन र मडलिंगको बारीकीमा एक धेरै नैं उच्च स्तरमा पहुंच गयी थियो। यिनि र यसका साथ नैं भारतका अन्य क्षेत्रहरूमा विकसित भएको शास्त्रीय भारतीय कलाले समूचे दक्षिण पूर्वी कहरूद्र र पूर्व एशियामा हिन्दू र बौद्ध मूर्तिकलाका विकासमा आफ्नो योगदान दिए।

वास्तुकला

मुख्य लेख: Indian architecture

राजस्थान स्थित उमैद भवन पैलेस का मारवाड़ हल

भारतीय वास्तुकलामा शामिल छ- समय र स्थानका साथ साथ लगातार नयाँ विचारहरूलाई अपनाती भएको अभिव्यक्तिको बाहुल्य। यसके परिणामस्वरूप यस्ता वास्तुशिल्पको उत्पादन हुने/भयो जो इतिहासका समयमा निश्चित रूपबाट एक निरंतरता राख्दछ। यसका केही बेहद शुरूआती उदहारण मिल्दछन् शिन्धु घटी सभ्यता (२६००-१९०० ईसा पूर्व)मा जसमा सुनियोजित शहर र घर पाए जान्थे। यी शहरहरूको खाका तय गर्नमा धर्म र राजा द्वारा संचालनको कुनै महत्वपूर्ण भूमिका रही, यस्तो प्रतीत हुँदैन।

मौर्य र गुप्त साम्राज्य र उनका उत्तराधिकारिहरूका शासनकाल मा, धेरै बौद्ध वास्तुशिल्प परिसर, जस्तैको अजंता र एलोरा र स्मारकीय सांचीस्तूप (Stupa) बनाइयो। पछि, दक्षिण भारतमा धेरै हिन्दू मंदिरहरूको निर्माण हुने/भयो जस्तै कीबेलूर (Belur)को चेन्नाकेसवा मंदिर (Chennakesava Temple), हालेबिदु (Halebidu)को होयसलाईल्सवर मंदिर (Hoysaleswara Temple), र सोमानाथपूरा (Somanathapura)को केसव मंदिर (Kesava Temple) , थंजावुर (Thanjavur)को ब्रिहदीस्वर मंदिर, कोणार्क (Konark)को सूर्य मंदिर (Sun Temple), श्रीरंगम (Srirangam)को श्री रंगनाथस्वामी मंदिर (Sri Ranganathaswamy Temple), र भट्टीप्रोलू (Bhattiprolu)को बुद्ध स्तूप (stupa) (चिन्ना लांजा डिब्बा र विक्रमार्का कोटा डिब्बा) मा। अंगकोरवट, बोरोबुदुर र अन्य बौद्ध र हिंदु मंदिर जोको परम्परिक भारतीय धार्मिक भवनहरूको शैलीमा बने छन्, यस कुराको संकेत दिन्छन् कि दक्षिण पूर्व एशियाई वास्तुकलामा भारतीय प्रभाव पर्याप्त धेरै छ।

[[चित्र:Vadtaltemple.jpg|thumb| [[श्री स्वामीनारायण मंदिर, वडताल| वडताल (Vadtal), गुजरातमा श्री स्वामीनारायण मंदिर]] ]] पश्चिमबाट यस ्लामिक प्रभावका आगमनका साथ नैं , भारतीय वास्तुकलामा पनि नयाँ धर्म कि परम्पराहरूलाई अपनाना शुरूकिएको.इस युगमा बनी केही इमारतहरू छं- फतेहपुर सीकरी, ताज महल, गोल गुम्बद (Gol Gumbaz), कुतुब मीनार दिल्लीको लाल किला आदि, यी इमारतहरू प्राय भारतका अपरिवर्तनीय प्रतीकका रूपमा उपयोग गरिन्छ। ब्रिटिश साम्राज्यका औपनिवेशिक शासनका समयमा हिंद-अरबी (Indo-Saracenic) र भारतीय शैलीका साथ धेरै अन्य यूरोपीय शैलिहरू जस्तै गोथिकका मिश्रणलाई विकसित हुँदै गएको देखिएको,।भिक्टोरिया मेमोरियल (Victoria Memorial) वा विक्टोरिया टर्मिनस (Victoria Terminus) यसका उल्लेखनीय उदाहरण छ। कमल मंदिर (Lotus Temple) र भारतको धेरै आधुनिक शहरी इमारतहरू यिनमा उल्लेखनीय छ।

वास्तुशास्त्र (Vaastu Shastra)को पारंपरिक प्रणाली फहरूग शुई (Feng Shui)का भारतीय प्रतिरूपको प्रकार छ, जो कि शहरको योजना, वास्तुकला, र अर्गोनोमिक्स (यानि कार्यको जगहलाई तनाव कम गर्नका लागि र प्रभावशाली बनाउनको लागि प्रयोग हुने वाला विज्ञान)लाई प्रभावित गर्दछ। ये अस्पष्ट छ कि यिनमाबाट कौन सी प्रणाली पुरानो छ, तर दुइटैमा केही निश्चित समानताहरू जरूर छ। तुलनात्मक रूपबाट हेर्नुहोस् त फहरूग शुई (Feng Shui)को प्रयोग पूरे विश्वमा ज्यादा हुन्छ। यद्यपि वास्तु संकल्पनाका आधारमा फहरूग शुई (Feng Shui)का समान छ, यी दुइटैमा घरका अन्दर ऊर्जाका प्रवाहलाई संतुलित गर्ने कोशिश कि जान्छ,(इसको संस्कृतमा प्राण-शक्ति वा प्राण (Prana) भनिन्छ र चीनी भाषा र जापानी भाषामा यसलाई ची (Chi) / की (Ki) भनिन्छ ) तर यिनको विस्तृत रूप एक अर्कोबाट पर्याप्त अलग छन्, जस्तैको वो निश्चित दिशाहरू जिनमा विभिन्न वस्तुओं, कमरहरू, सामानहरू आदिलाई रखना चाहिन्छ।

बौद्ध धर्मका प्रसारका कारण भारतीय वास्तुकलाले पूर्वी र दक्षिण एशियालाई प्रभावित गरेको छ। भारतीय स्थापत्य कलाका केही महत्वपूर्ण लक्षण जस्तैको मंदिर टीला वा स्तूप (stupa), मंदिर शीर्ष वा शिखर (sikhara), मंदिर टवर वा पगोड़ा (pagoda) र मंदिर द्वार वा तोरण (torana) एशियाई संस्कृतिको प्रसिद्ध प्रतीक बन गये छन् र इनका प्रयोग पूर्व एशिया (East Asia) र दक्षिण पूर्व एशियामा ठूला पैमानेमा गरिन्छ। केन्द्रीय शीर्षलाई कहिलेकहिले विमानम् (vimanam) पनि भनिन्छ। मंदिरको दक्षिणी द्वार गोपुरम आफ्नो गूढ़ता र ऐश्वर्यका लागि जानिन्छ।

मनोरंजन र खेल

मुख्य लेख: Sports in India

वार्षिक सर्प नाव दौड़ (snake boat race)को प्रदर्शन पथानामथिट्टा (Pathanamthitta)का नजदीक अरनमुला (Aranmula)मा पम्बा नदी (Pamba River)मा ओणम (Onam) उत्सवका समयमा गरिन्छ।

मनोरंजन र खेलका क्षेत्रमा भारतमा खेलहरूको एक ठूलो संख्या विकसितको गयी थियो। आधुनिक पूर्वी मार्शल कला भारतमा एक प्राचीन खेलका रूपमा शुरू भएको र केही मानिसहरू द्वारा यस्तो मानिन्छ कि यही खेल विदेशहरूमा प्रेषित गरे गए र पछि उन्ही खेलहरूको अनुकूलन र आधुनिकीकरण गरिएको। ब्रिटिश शासनका समयमा भारतमा आये केही खेल यहाँ पर्याप्त लोकप्रिय हो गए जस्तै फील्ड हकी, फुटबल (सकर) र खासगरि क्रिकेट।

तर पनि फील्ड हकी भारतको राष्ट्रीय खेल हो, मुख्य रूपबाट क्रिकेट भारतको सबैभन्दा लोकप्रिय खेल छ, तर न केवल भारत तर पूरे उपमहाद्वीप (subcontinent)मा यी खेल मनोरंजन र पेशेवर तौरमा फल फूल रहा छ। यहाँसम्म कि हाल हीमा क्रिकेटलाई भारत र पाकिस्तानका बीच राजनयिक सम्बन्धहरूका लागि एक मंचका रूपमा उपयोग गरे जा चुका छ। दुइटै देशहरूले क्रिकेट टीमहरू सालाना एक अर्कोका आमने सामने हुन्छन् र यस्तो प्रतियोगिता दुइटै देशोका लागि पर्याप्त जोश भरी हुन्छ.पारंपरिक स्वदेशी खेलहरूमा शामिल छन् कबड्डी र गिल्ली-डंडा,जो देशका अधिकांश भागहरूमा खेलिन्छ। इंडोर(घरका भीतर खेले जाने) र आउटडोर ( घरका बाहर खेले जाने) खेल जस्तै कि शतरंज (Chess), सांप र सीढ़ी (Snakes and Ladders), ताश (Playing cards), पोलो (Polo), कैरम (Carrom), बैडमिंटन (Badminton) पनि लोकप्रिय छ। शतरंजको आविष्कार भारतमा गरिएको थियो।

भारतमा ताकत र गतिका खेलहरू धेरै समृद्ध छ। प्राचीन भारतमा वजन , कंचे वा पासका रूपमा पत्थरको प्रोयोग किइन्थ्यो। प्राचीन भारतमा रथ दौड़, तीरंदाजी, घुड़सवारी, सैन्य रणनीति, कुश्ती, भारोत्तोलन, शिकार, तैराकी र दौड़ प्रतियोगिताहरू होती थियो।

लोकप्रिय मीडिया

टेलीविजन

मुख्य लेख: Television in India

भारतीय टेलिभिजनको शुरुवात १९५९मा शिक्षा कार्यक्रमहरूका प्रसारणका परीक्षणका साथ भएको। भारतीय छोटे परदेका कार्यक्रम १९७०का मध्यमा शुरू गरे गए। त्यस समय वहां केवल एक राष्ट्रीय चैनल दूरदर्शन थियो, जो कि सरकारद्वारा अधिकृत थियो, १९८२मा भारतमा नै दिल्ली एशियाई खेलहरूका साथ टी वी प्रोग्रामिंगमा क्रांति आई, त्यसै वर्ष भारतमा पहली बार रंगीन टी वी आए। रामायण र महाभारत केही लोकप्रिय टेलीविजन श्रृंखलाहरूमा बाट थिए। 1980का दशकका अंतिम भागहरूसम्म अधिकबाट अधिक मानिसहरूका पास आफ्नो टीवी सेट हो गए थिए।तर पनि चैनल एक नैं थियो, टीवी प्रोग्रामिंग संतृप्तिमा पहुँचा चुकी थियो। इसलिए सरकारले एक अन्य चैनल खोल दिया जसमा केही भाग राष्ट्रीय प्रोग्रामिंग र केही भाग क्षेत्रीय प्रोग्रामिंगको थियो। यस चैनललाई डीडी २ र पछि डीडी मेट्रोका रूपमा जानिन्थ्यो। दुइटै चैनलहरू पृथ्वीबाट प्रसारित थिए।

१९९१ मा, सरकारले आफ्नो बाजार खोले र केबल टेलीविजनको शुरुवात भयो। तबबाट उपलब्ध चैनलहरूको संख्यामा एक ठूलो उछाल गर आया छ। आज, भारतीय सिल्वर स्क्रीन आफ्नो तपाईंमाथि एक धेरै ठूलो उद्योग छ, र यसमा भारतका सबै राज्यहरूका हजारहरू कार्यक्रम छ। साना पर्दाले धेरै सिलेब्रिटी अथवा मशहूर हस्तिहरूलाई जन्म दिया छ र उनमाबाट केही आज आफ्नो लागि राष्ट्रीय ख्याति अर्जित गरि सकेको छ।कामकाजी महिलाहरू, र यहाँ तकको सबै प्रकारका पुरुषहरूमा पनि टी वि धारावाहिक बेहद लोकप्रिय छ। छोटे परदेमा काम गर्ने वाला केही अभिनेताहरूले बलीवुडमा पनि अच्छी जगह बनाई छ। भारतीय टीवी, पश्चिमी टीवीको प्रकार नैं विकसित हो चूका छ र यहाँ पनि कार्टून नेटवर्क, निकेलोदियन, एमटीवी इंडिया जस्तै स्टेशन आउँछन्।

हेर्नुहोस: List of Indian television stations

सिनेमा

मुख्य लेख: Cinema of India

एक बलीवुड डांस नम्बरको शूटिंग

बलीवुड, मुम्बई स्थित भारतका लोकप्रिय फिल्म उद्योगको अनौपचारिक नाम छ। बलीवुड र अन्य प्रमुख सिनेमाई केन्द्रहरू (बंगाली, कन्नड़, मलयालम, मराठी, तमिल, तेलुगु (Telugu))लाई मिलाएर व्यापक भारतीय फिल्म उद्योगको गठन हुन्छ। सबैभन्दा ज्यादा संख्यामा फिल्महरूका निर्माण र बेचे गए टिकटहरूको सबैभन्दा ठूलो संख्याका आधारमा यसको उत्पादन दुनियामा सबैभन्दा ज्यादा मानिन्छ।

व्यावसायिक फिल्महरूका अलावा, भारतमा पनि समीक्षकहरू द्वारा बहुप्रशंसित सिनेमाको निर्माण हुने/भएको छ। जस्तैको सत्यजीत रे, ऋत्विक घटक (Ritwik Ghatak), गुरु दत्त (Guru Dutt), के.एच. विश्वनाथ (K. Vishwanath), अदूर गोपालकृष्णन (Adoor Gopalakrishnan), गिरीश कासरवल्ली (Girish Kasaravalli), शेखर कपूर (Shekhar Kapoor), ऋषिकेश मुखर्जी, शंकर नाग (Shankar Nag), गिरीश गर्नाड, जी वी अय्यर (G. V. Iyer) जस्तै निर्माताहरू द्वारा बनाई गयी फिल्मा।भारतीय फिल्म निर्देशक (Indian film directors), हेर्नुहोस् )दरअसल, हालका वर्षहरूमा अर्थव्यवस्थाका खुलने र विश्व सिनेमाको झलक मिलनाले दर्शकहरूको इच्छा बदलिएको छ। यसका अतिरिक्त, अधिकांश शहरहरूमा मल्टीप्लेक्सका तेजीबाट बढे छ जसबाट , राजस्वको स्वरूप पनि परिवर्तन गर्न लागेको छ।

रेडियो

मुम्बईमा फक्सहन्टमा अप्रवीण रेडियो ऑपरेटर।

भारतमा रेडियो प्रसारण १९२७ मा, निजी स्वामित्वका दुई ट्रान्समीटरहरू (transmitter) द्वारा बम्बे र कोलकातामा शुरू हुने/भयो।१९३०मा इनका राष्ट्रीयकारन गरिएको र १९३६सम्म इन्हुने "भारतीय प्रसारण सेवा" नामले काम गरे। १९३६मा इनका नाम बदल गर, ऑल इंडिया रेडियो (एआईआर) गर दिइयो। यद्यपि १९५७मा आधिकारिक तौरमा यसको नाम बदल गर आकाशवाणी गर दिइएको तर आज पनि यो ऑल इंडिया रेडियोका नामले लोकप्रिय छ। ऑल इंडिया रेडियो प्रसार भारती (ब्रडकास्टिंग कर्पोरेशन अफ इंडिया)को एक अंग हो। जो कि सूचना र प्रसारण मंत्रालय, भारत सरकारको एक स्वायत्त संस्था हो। यो प्रसार भारतीका राष्ट्रीय टेलीविजन प्रसारणकर्ता दूरदर्शनको एक सहयोगी संस्था हो। २० औं शताब्दीका अंतका पछिबाट भारतमा रेडियो आवृत्तिहरू एफ एम् र ए एम् बैंडलाई निजी क्षेत्रका प्रसारणकर्ताहरूका लागि खोला दिइएको छ तर यस्तो सेवा ज्यादातर महानगरीय क्षेत्रहरूसम्म नैं सीमित छ। मुंबई, दिल्ली, कोलकाता, चेन्नई, छदराबाद, बंगलौर जस्तै शहरहरूमा धेरै एनी निजी एफ एम् च्यानल लोकप्रिय हिन्दी र अंग्रेजी संगीत प्रसारित गर्दछन्, हालाँकि उन आकाशवाणीको प्रकार समाचार प्रसारित गर्ने अधिकार छैन। हाल हीमा वर्ल्ड स्पेस (World Space)ले देशको पहली उपग्रह रेडियो सेवाको शुभारंभ गरे।

हेर्नुहोस: All India Radio

दर्शन शास्त्र

मुख्य लेख: Indian philosophy

स्वामी विवेकानंद १९औं सदीका सबैभन्दा प्रसिद्ध र प्रभावशाली समाज सुधारकहरू मध्येको एक थिए।

विभिन्न युगहरूका समयमा भारतीय दर्शनको पूरे विश्व विशेषकर पूर्वमा पर्याप्त प्रभाव परेको छ। वैदिक कालका बाद, पछिल्ला २५०० सालहरूमा दर्शनका धेरै विभिन्न अनुयायी वर्ग जस्तै कि बौद्ध धर्म र हिंदू धर्मका धेरै सम्प्रदाय विकसित भएको छ। तर पनि, भारतले पनि तर्कवाद, बुद्धिवाद (rationalism), विज्ञान, गणित, भौतिकवाद (materialism), नास्तिकता, अज्ञेयवाद (agnosticism) आदिको केही सबैभन्दा पुराणी र सबैभन्दा प्रभावशाली धर्मनिरपेक्ष परम्पराहरूलाई जन्म दिया छ जो धेरै बार यस वजहबाट अनदेखी गर दी जान्छ किनभनें भारतका बारेमा एक लोकप्रिय धारणा यी छको भारत एक रहे छन् र एक 'रहस्यमय' देश हो।

धेरै जटिल वैज्ञानिक र गणितीय अवधारणाहरू जस्तैको शून्यको विचार, अरब (Arab)को मध्यस्थतामा यूरोपसम्म पुग्यो। कर्वाका (Cārvāka), भारतमा नास्तिकताको सबैभन्दा प्रसिद्द अनुयायी वर्ग छ, यसलाई केही मानिसहरू द्वारा विश्वको सबैभन्दा पुराना भौतिकवादी अनुयायी वर्ग पनि मानिन्छ। यी त्यसै समय बन जब बौद्ध धर्म र जैन धर्मका प्रारभिक दर्शनको निर्माण हो रहेको थियो।५०० वर्ष ईसा पूर्वका पासको अवधिमा भारतीय र वैश्विक दर्शनमा एक तीव्र परिवर्तन आएको थियो। र त्यसै समय समकालीन यूनानी (Greek) स्कूल पनि उभर गर सामने आये थिए। केही मानिसहरूको मानना छको केही भारतीय दर्शनको अवधारणाहरूबाट यूनानलाई परिचित गराय गया जबकि अन्य पारसी साम्राज्यका माध्यमबाट भारतमा आए; सिकन्दर महान का अभियान कजे पछि यस्ता पारस्परिक आदान प्रदानमा वृद्धि भएको।

प्राचीन कालबाट नैं भारतमा दर्शनलाई दिए जाने महत्त्वका अतिरिक्त, आधुनिक भारतले पनि केही प्रभावशाली दार्शनिकहरूलाई जन्म दिएको छ, जसले राष्ट्रीय भाषाका साथ साथ प्रायः अंग्रेजीमा पनि लेखेका छन्। भारतका ब्रिटिशहरू द्वारा उपनिवेश बनाये जानेका दौरान, भारतका केही धार्मिक विचारकहरूले विश्व भरमा उतनी नैं ख्याति अर्जितको जतिको प्राचीन भारतीय ग्रंथहरूले उनीसँग केहीका कार्यलाई अंग्रेजी, जर्मन र अन्य भाषाहरूमा अनुवादित पनि गरिएको। स्वामी विवेकानंद अमेरिका गए र वहां उनले विश्व धर्म संसद (World Parliament of Religions)मा भाग लिए, उनले धरती हिला देने भएका वा कहिये अत्यंत प्रभावशाली वक्तव्यबाट सबको प्रभावित गरे, वहन आये ज्यादातर प्रतिनिधिहरूका लागि यी हिन्दू दर्शनबाट पहिला साक्षात्कार थिए।

धेरै धार्मिक विचारक जस्तैको महात्मा गान्धी, रवीन्द्रनाथ टैगोर र भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनका अन्य सदस्यहरूले राजनीतिक दर्शनका नयाँ रूपलाई जन्म दिया जसले आधुनिक भारतीय लोकतन्त्र, धर्मनिरपेक्षता र उदारवादका आधारलाई बनाए। आज, एशियाको पहिलो आर्थिक विज्ञानमा नोबेल मेमोरियल पुरस्कार (Nobel Memorial Prize in Economic Sciences) जीतने भएका अमर्त्य सेन जस्तै अर्थशास्त्री भारतलाई दुनियाका विचारहरूमा महत्वपूर्ण योगदान दिदै एक देशका रूपमा प्रतिष्ठित गरिरहेको छ।

बाहरी कडीहरू

• संस्कृति - सांस्कृतिक विचारहरू र अभिव्यक्तिहरूको प्रतिनिधि पत्रिका, संस्कृति मंत्रालय, भारत सरकारद्वारा प्रकाशित
• भारतीयताको पहिचान (गूगल पुस्तक ; लेखक - विद्यानिवास मिश्र)
• संस्कृति मंत्रालय, भारत सरकार
• पांडुलिपिहरूका संरक्षण र तिनलाई उपलब्ध बनाउनको लागि समर्पित भारत सरकारको साइट
• अंग्रेजी, फ्रान्सीसी, स्पेनी, इतालवी, जर्मन र रोमानीमा भारतीय परंपराहरु र विश्व संस्कृति मा निबंध, वाद विवाद, मल्टीमीडिया वर्णन आदि
• संस्कृति सामान्य ज्ञान
• भारतीय राष्ट्रीय सांस्कृतिक अध्ययनपीठ

लेख

• विश्वव्यापी भारतीय संस्कृति (रघूत्तम शुक्ल)
• शाश्वत छ भारतीय संस्कृति र यसको विरासत !! ( के० के० यादव)
• भारतीय संस्कृति र त्यसको अर्थ (द थर्ड आई)
• "नथिंग टु गो ब्याक टु- द फेट अफ द विडो अफ वृन्दावन, इन्डिया" डबल्यू एन एन - विमेन न्यूज नेटवर्क नवम्बर ३, २००७
• ट्रेजर हात्यस अफ इंडियाज आर्ट एन्ड कल्चर वा भारतीय कला र संस्कृतिको खजाना
• इन्डियनकल्चरअनलाइन डट कम - इन्डियन कल्चर फोटोज ( भारतीय संस्कृतिसँग जोडीएको तस्बीर तथा विस्तृत जानकारी)
• संस्कृति क्षेत्र
• भारतीय संस्कृतिको एक परिचय

पुस्तकहरू

• Nilakanta Sastri, K.A. (2002), A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar, New Delhi: Indian Branch, Oxford University Press, ISBN 0-19-560686-8 
• Narasimhacharya, R (1988), History of Kannada Literature, New Delhi, Madras: Asian Educational Services, ISBN 81-206-0303-6 
• Rice, B.L. (2001), Mysore Gazatteer Compiled for Government-vol 1, New Delhi, Madras: Asian Educational Services, ISBN 81-206-0977-8 
• Kamath, Suryanath U. (2001), A concise history of Karnataka: from pre-historic times to the present, Bangalore: Jupiter books, LCCN 809-5179, OCLC 7796041 
• पवन के.वर्माबीइंग इंडियन: इनसाइड द रियल इंडिया.(आई एस बी एन ०-४३४-०१३९१-९)
• मार्क टल्ली (Tully, Mark) भारतमा पूर्ण रोक छैन (आई एस बी एन ०-१४-०१०४८०-१)
• वी एस नाइपौल (Naipaul, V.S) India: A Million Mutinies Now(आई एस बी एन ०-७४९३-९९२०-१)
• निक्की, ग्रिहौल्ट इंडिया- कल्चर स्मार्ट!: अ क्विक गाइड टु कस्टम्स एंड एटिकेट आई एस बी एन १-८५७३३-३०५-५)
• मंजरी उईल , भारतीय संस्कृतिमा विदेशी प्रभाव (c.६०० ई.पू. ३२० ईस्वी तक), (आईऍसबीऍन ८१-८८६२९-६०-एक्स)

पत्रिका