मनु

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्

यो लेख हिन्दी बाट अनुवाद गरिएको हो। यहाँ क्लिक गरेर यस लेखमा रहेका त्रुटिहरु सुधार्न सक्नुहुन्छ।

यस बाकसलाई: हेर्नुहोस्  संवाद  सम्पादन

हिन्दू धर्म
पर एक श्रेणी को भाग

Om
इतिहास · देवता
सम्प्रदाय · आगम
विश्वास र दर्शनशास्त्र
पुनर्जन्म · मोक्ष
कर्म · पूजा · माया
दर्शन · धर्म
वेदान्त ·योग
शाकाहार  · आयुर्वेद
युग · संस्कार
भक्ति {{हिन्दू दर्शन}}
ग्रन्थ
वेदसंहिता · वेदांग
ब्राह्मणग्रन्थ · आरण्यक
उपनिषद् · श्रीमद्भगवद्गीता
रामायण · महाभारत
सूत्र · पुराण
शिक्षापत्री · वचनामृत
सम्बन्धित विषय
दैवी धर्म ·
विश्व मा हिन्दू धर्म
गुरु · मन्दिर देवस्थान
यज्ञ · मन्त्र
शब्दकोष · हिन्दू पर्व
विग्रह
प्रवेशद्वार: हिन्दू धर्म

HinduSwastika.svg

हिन्दू मापन प्रणाली

मनु हिन्दू धर्मका अनुसार, संसारका प्रथम पुरुष थिए। प्रथम मनुको नाम स्वायंभुव मनु थियो, जो सँग प्रथम स्त्री थिइन् शतरूपा। यी स्वयं भू अथवा पृथ्वीदेखि उत्पन्न हुनको कारण नैं स्वायंभू कहलाए। यिनै प्रथम पुरुष र प्रथम स्त्रीको सन्तानहरूबाट संसारका समस्त मानिसहरूको उत्पत्ति भएको छ। मनुको सन्तान हुनको कारण ती मानव वा मनुष्य कहलाए। स्वायंभुव मनुलाई आदि पनि भनिन्छ। आदिको अर्थ हुन्छ प्रारम्भ। सबै भाषाहरूका मनुष्य-वाची शब्द मैन, मनुज, मानव, आदम, मानिस आदि सबै मनु शब्ददेखि प्रभावित छ। यो समस्त मानव जातिका प्रथम सन्देशवाहक छन्। यी प्रथम माननेका धेरै कारण छन्। सप्तचरुतीर्थका नजीक वितस्ता नदीको शाखा देविका नदीका तटमा मनुष्य जातिको उत्पत्ति भएको छ। प्रमाण यही बताउँछन् कि आदि सृष्टिको उत्पत्ति भारतका उत्तराखण्ड अर्थात् यस ब्रह्मावर्त क्षेत्रमा नैं भएको छ। मानवको नेपालीमा अर्थ छ त्यो जसमा मन, जड र प्राणदेखि कहीं अधिक सक्रिय छ। मनुष्यमा मनको शक्ति छ, विचार गर्ने शक्ति छ, यसै कारण त्यसलाई मनुष्य भन्दछन्। र यी सबै मनुको सन्तानहरू छन् यसै कारण मनुष्यलाई मानव पनि भनिन्छ।

मनुहरूको सङ्ख्या[सम्पादन गर्ने]

हिन्दू धर्ममा स्वायंभुव मनुका नैं कुलमा पछि गएर स्वायंभुव सहित कुल मिलाएर क्रमश: १४ मनु भए। महाभारतमा ८ मनुहरूको उल्लेख मिल्दछ अनि श्वेतवराह कल्पमा १४ मनुहरूको उल्लेख छ। यी चौध मनुहरूलाई नैं जैन धर्ममा कुलेर भनिएको छ।[१]

नाम[सम्पादन गर्ने]

चौध मनुहरूका नाम यस प्रकारले छन्:

  1. स्वायम्भु मनु
  2. स्वरोचिष मनु
  3. औत्तमी मनु
  4. तामस मनु
  5. रैवत मनु
  6. चाक्षुष मनु
  7. वैवस्वत मनु वा श्राद्धदेव मनु
  8. सावर्णि मनु
  9. दक्ष सावर्णि मनु
  10. ब्रह्म सावर्णि मनु
  11. धर्म सावर्णि मनु
  12. रुद्र सावर्णि मनु
  13. देव सावर्णि मनु वा रौच्य मनु
  14. इन्द्र सावर्णि मनु वा भौत मनु

वर्तमान कालसम्म वराह कल्पका स्वायम्भु मनु, स्वरोचिष मनु, उत्तम मनु, तमास मनु, रेवत-मनु चाक्षुष मनु तथा वैवस्वत मनुका मन्वन्तर बीत चुके छन् र अब वैवस्वत तथा सावर्णि मनुको अन्तर्दशा चल रहेकोछ। सावर्णि मनुको आविर्भाव विक्रमी सम्वत प्रारम्भ हुनाले ५६३० वर्ष पूर्व भएको थियो। [१][२]

सन्तानहरू[सम्पादन गर्ने]

स्वायंभुव मनु एवं शतरूपाका कुल पाँच सन्तानहरू भएकहरू थियों जसमादेखि दुइ पुत्र प्रियव्रत एवं उत्तानपाद तथा तीन कन्याहरू आकूति, देवहूति र प्रसूति थिए।

कन्याहरू[सम्पादन गर्ने]

आकूतिको विवाह रुचि प्रजापतिका साथ र प्रसूतिको विवाह दक्ष प्रजापतिका साथ भयो। देवहूतिको विवाह प्रजापति गर्दमका साथ भयो। कपिल ऋषि देवहूतिको सन्तान थिए। हिन्दू पुराणहरू अनुसार यिनैं तीन कन्याहरूदेखि संसारका मानवहरूमा वृद्धि भएको छ।

पुत्र[सम्पादन गर्ने]

मनुका दुइ पुत्रहरू प्रियव्रत र उत्तानपादमा देखि ठूला पुत्र उत्तानपादको सुनीति र सुरुचि नामक दुइ पत्नी थियों। उत्तानपादका सुनीतिदेखि ध्रुव तथा सुरुचिदेखि उत्तम नामक पुत्र उत्पन्न भए। ध्रुवले भगवान विष्णुको घोर तपस्या गर्न ब्रह्माण्डमा ऊंचा स्थानपाओस्।

स्वायंभुव मनुका अर्का पुत्र प्रियव्रतले विश्वगरमाको पुत्री बहिर्ष्मतीदेखि विवाह गरेको थियो जसदेखि उनको दस पुत्र भएका थिए।

कामायनीका मनु[सम्पादन गर्ने]

मनु कवि जयशंकर प्रसादको कामायनीका पनि मुख्य पात्र छन्। महाभारतमा उल्लिखित वैवस्वत मनुको सम्बन्ध कामायनीका नायकदेखि जोडियो जा सक्छ। कामायनीमा मनुको चित्रण देवताहरूदेखि इतर मानवीय सृष्टिका व्यवस्थापकका रूपमा विशेषतः गरिएको छ। देव सृष्टिका संहारका पछि ती चिंता मग्न बैठे भए छन्। श्रद्धाको प्रेरणादेखि ती जीवनमा फिरदेखि रुचि लिने लाग्दछन्मा केही कालका पछि श्रद्धादेखि असंतुष्ट भएर त्यसलाई छोडेर ती हिंडि जान्छन्। आफ्नो भ्रमणमा ती सारस्वत प्रदेश जा पुग्दछन्, जहाँको अधिष्ठात्री इडा थियो। इडाका साथ ती एक नयाँ वैज्ञानिक सभ्यताको नियोजन गर्दछन्। तर तिनको मनको मूल अधिकरको लिपसा अहिले गई छैन। ती इडामा आफ्नो अधिकार चाहन्छन्। फलस्वरूप प्रजा विद्रोह गर्दछ, जसमा मनु घायल भएर मूर्छित हुन्छन्। श्रद्धा आफ्नो पुत्र मानवका लागि भए मनुको खोजमा सारस्वत प्रदेशसम्म आउँछ, जहाँ दोने मिलन हुन्छ। मनु आफ्नो पछिल्लो भूलहरूका लागि पश्चात्तापेर्दछन्। श्रद्धा मानवलाई इडाका संरक्षणमा छोडेर मनुलाई लिएर हिमालयको उपत्यकामा गइहाल्छ, जहाँ श्रद्धाको सहायतादेखि मनु आनंदको स्थितिलाई प्राप्त हुन्छन्।

मनुस्मृति[सम्पादन गर्ने]

महाभारतमा ८ मनुहरूको उल्लेख छ। शतपथ ब्राह्मणमा मनुलाई श्रद्धादेव कहकर सम्बोधित गरिएको छ। श्रीमद्भागवतमा यिनैं वैवस्वत मनु र श्रद्धादेखि मानवीय सृष्टिको प्रारम्भ मानिएको छ। श्वेत वराह कल्पमा १४ मनुहरूको उल्लेख छ। महाराज मनुले धेरै दिनहरूसम्म यस सप्तद्वीपवती पृथ्वीमा राज्य गरे। तिनको राज्यमा प्रजा धेरै सुखी थियो। यिनैंले मनुस्मृति नामक ग्रन्थको रचनाको थियो जो आज मूल रूपमा उपलब्ध छैन। त्यसको अर्थको अनर्थ नैं होता रहेकोछ। त्यस कालमा वर्णको अर्थ रंग हुन्थ्यो र आज जाति।

प्रजाको पालन गर्दै जब महाराज मनुलाई मोक्षको अभिलाषा भएको त ती संपूर्ण राजपाट आफ्नो ठूला पुत्र उत्तानपादलाई सुँम्प्कर एकान्तमा आफ्नो पत्नी शतरूपाका साथ नैमिषारण्य तीर्थ गए तर उत्तानपादको अपेक्षा तिनको अर्का पुत्र राजा प्रियव्रतको प्रसिद्धि नैं अधिक रही। स्वायम्भु मनुका कालका ऋषि मरीचि, अत्रि, अंगिरस, पुलह, कृतु, पुलस्त्य, र वशिष्ठ भए। राजा मनु सहित उक्त ऋषिहरूले नैं मानवलाई सभ्य, सुविधा सम्पन्न, श्रमसाध्य र सुसंस्कृत बनाउने कार्य गरे।

यो पनि हेर्नुहोस्: पृथ्वीको हिन्दू वर्णन

सन्दर्भ[सम्पादन गर्ने]

  1. १.० १.१ वैवस्वत मनुका इतिहासको रूपरेखा ।वेब संसार
  2. गाईत्री शक्ति पीठका श्रीराम शर्मा आचार्यका अनुसार

बाह्य सूत्र[सम्पादन गर्ने]