मराठी साहित्य
मराठी साहित्य महाराष्ट्रका जीवनको अत्यन्त सम्पन्न तथा सुदृढ़ उपांग हो।
विषयसूची |
[सम्पादन गर्ने] इतिहास
मराठी साहित्यको प्रारम्भिक रचनाहरू यद्यपि 12ौं शतीदेखि उपलब्ध छन् तथापि मराठी भाषाको उत्पत्ति यसका लगभग 300 सौ वर्ष पूर्व अवश्य हो चुकी रही हुनेछ। मैसूर प्रदेशका श्रवण बेल गोल नामक स्थानको गोमतेश्वर प्रतिमाका तलभएका भागमा लिखी भएको "श्री चामुंड राजे गरवियले" यो मराठी भाषाको सर्वप्रथम ज्ञात पंक्ति हो। यो सम्भवत: शक 905 (ई सन् 983)मा उत्कीर्ण गरिएको हुनेछ। यहाँदेखि यादवहरूका काल तकका लगभग 75 शिलालेख आजसम्म प्राप्त भए छन्। यिनको भाषाको संपूर्ण वा केही भाग मराठी हो। मराठी भाषाको निर्माण प्रमुखतया, महाराष्ट्री, प्राकृत र अपभ्रंश भाषाहरूदेखि हुनको कारण संस्कृतको अतुलनीय भाषासम्पत्तिको उत्तराधिकार पनि यसलाई मुख्य रूपले प्राप्त भएको हो। प्राकृत र अपभ्रंश भाषालाई आत्मसात् गर्न मराठीले 12ौं शतीदेखि आफ्नो अलग अस्तित्व स्थापित गर्नु शुरू गरे। यसको लिपि देवनागरी हो।
ऐतिहासिक अनुसन्धान गर्ने अनेक विद्वानहरूले यो मान लिया छ कि मुकुंदराज मराठी साहित्यका आदि कवि छन्। यिनको समय 1128 देखि 1200सम्म मानिन्छ। मुकुंदराजका दुई ग्रन्थ "विवेकसिंधु" र "परमामृत" छ जो पूर्ण आध्यात्मिक विषयमा छन्। मुकुंदराजका निवासस्थानका सम्बन्धमा विद्वानहरूको एक मत छैन, र पनि नीड जिल्लाहरूका अंबे जोगाई नामक स्थानमा बनी यिनको समाधिदेखि ती मराठवाडाका निवासी प्रतीत हुन्छन्। ती नाथपंथीय थिए। तिनको साहित्यदेखि यस पंथका संकेत प्राप्त हुन्छन्। ज्ञानदेव तथा नामदेव
मराठी भाषाका अद्वितीय साहित्यभांडारको निर्माण गर्ने ज्ञानदेवलाई नैं मराठीको सर्वश्रेष्ठ कवि मानिन्छ। 15 वर्षको अवस्थामा लेखिएको तिनको रचना ज्ञानेश्वरी अत्यन्त प्रसिद्ध छ। तिनको ग्रन्थ अमृतानुभव तथा चांगदेव नजीकष्टी, वेदाँत चर्चादेखि ओतप्रोत छन्। ज्ञानदेवको श्रेष्ठत्व तिनको अलौकिक ग्रन्थनिर्माणका समान नैं तिनको भक्तिपंथको प्रेरणामा पनि विद्यमान छ। यस कार्यमा तिनलाई आफ्नो समकालीन सन्त नामदेवको अमूल्य सहायता प्राप्त भएको हो। ज्ञान र भक्तिका साकार स्वरूप यी दुइटै संतहरूले महाराष्ट्रका पारमार्थिक जीवनको नयाँ परम्परालाई सुदृढ़ स्थान प्राप्त गराई दिए। यिनको भक्तिप्रधान साहित्य तथा दिव्य जीवनका कारण महाराष्ट्रका सबै वर्गहरूका समाजमा भगवद्भक्तहरूको पारमार्थिक लोकराज्य स्थापित हुने आभास मिल्यो। चोखा मेला, गोरा कुम्हार, नरहरि सोनार इत्यादि सन्त यसै परम्पराका छन्।
यसै समय चक्रधर द्वारा स्थापित महानुभावीय ग्रन्थकारहरूको एक अलग श्रृंखलाको आरम्भ भयो। चक्रधरका पट्ट शिष्य नागदेवाचार्यले महानुभाव पंथलाई संघटित रूप दिएर पंथको नींव सुदृढ़ गरे यिनैंको प्रेरणादेखि महहरूद्र भट, केशवराज सूरी आदि मानिसहरूले ग्रन्थरचना गरे चक्रधर जीका संस्मरणलाई बतलानेवाला महहरूद्र भटको "लीलाचरित्र" यस पंथको आद्य ग्रन्थ हो। यसका अतिरिक्त यी द्वारा लिखित स्मृतिस्थल, केशवराज सूरीको मूर्तिप्रकाश तथा दृष्टान्तपाठ, दामोदर पण्डितको वत्सहरण, नरहरूद्रको रुक्मिणी स्वयंवर, भास्कर भटको शिशुपालवध र उद्धवगीता आदि महानुभाव पंथका प्रमुख ग्रन्थ छन्। शिशुपालवध तथा रुक्मिणी स्वयंवर ग्रन्थ काव्यको दृष्टिले अत्यन्त सरस एवं महत्वपूर्ण छन्।
अब ज्ञानदेव र नामदेवका समयको राज्यस्थिति बदल चुकी थियो। यादवहरूको राज्य नष्ट भएर त्यसको स्थानमा मुसलमानहरूको राज्य स्थापित हो जानेका कारण निराशाको गहरी छाया छाई भएको थियो। त्यसलाई दूरकर परमार्थ मार्गलाई फिरदेखि प्रकाशमान बनाउने कार्य मराठवाडाका अन्तर्गत पैठण क्षेत्रका निवासी सन्त एकनाथले गरे। यिनको ग्रन्थ विशद तथा साहित्यिक गुणहरूदेखि सम्पन्न हो। यिनमा वेदाँत ग्रन्थ, आख्यान, कविता, स्फुट प्रकरण, लोकगीत, रामायणकथा इत्यादि नाना प्रकारका साहित्यको समावेश हो। एकनाथी भागवत, भावार्थ रामायण, रुक्मिणी स्वयंवर, भारुड आदि ग्रन्थ मराठीमा सर्वमान्य छन्। एकनाथका नैं समयमा प्रचुर मात्रामा साहित्यनिर्माण गर्ने दासोपंत नामक कवि भए। एकनाथका पौत्र (नाती) मुक्तेश्वरका "कलाविलास"लाई मराठी भाषामा उच्च स्थान प्राप्त हो। यिनको लिखे महाभारतका पाँचहरू पर्व मानो नवरसहरूदेखि सुसज्जित मंदाकिनी नैं छन्।
[सम्पादन गर्ने] तुकाराम तथा रामदास
17 औं शतीमा तुकाराम तथा रामदासले एक नैं समय धर्मजागृतिको व्यापक कार्य गरे। ज्ञानदेवादि वारकरी संप्रदायका अधिकारिहरू द्वारा निर्मित धर्ममंदिरमा तुकारामका कार्यले मानहरू कलश बैठाए पोथी पण्डितहरूका अनुभवशून्य वक्तव्यहरू तथा गर्मकांडका नाममा देखिलाए जाने ढोंगको भंडाफोड़ गर्नमा तुकारामको वाणीलाई अद्भूत ओज प्राप्त भयो। र पनि जस साधक अवस्थादेखि तिनलाई जानु पर्यो त्यसका तिनको द्वारा गरे भयो वर्णन काव्यको उत्कृष्ट नमूना हो।
रामदासको साहित्य परमार्थका साथ साथ प्रापंचिक सावधानताको तथा समाजसंघटनको उपांग हो। छाना्रपति शिवाजी महाराजका गुरु हुनको कारण तिनको चरित्रको उज्वलता बढ़ गई। र पनि तिनको द्वारा प्रयत्नवाद, लोकसंग्रह, दुष्टहरूका दलन इत्यादिका सम्बन्धमा दिइयो बोधका कारण तिनलाई स्वयं नैं वैशिष्ट्य प्राप्त भएको हो। दासबोध, मनाचे श्लोक, गरुणाष्टक आदि तिनको ग्रन्थ परमार्थका विचारदेखि परिपूर्ण छन्। तिनको कतिपय अध्याहरूका विषय राजनीतिक विचारहरूदेखि प्रभावित छन्।
तुकाराम रामदासका कालखंडमा वामन पण्डित, रघुनाथ पण्डित, सामराज, नागेश, तथा विट्ठल आदि शिवकालीन आख्यानेर्ता कविहरूको एक लंबी पंरपरा हो गई। शब्दचमत्कार, अर्थचमत्कार, नाद माधुर्य, र वृत्तवैचिय इत्यादि यी आख्यानहरूको विशेषताहरू छन्। वामन नामक पण्डितको यथार्थदीपिका गीताटीका तिनको विद्वत्ताका कारण अर्थगंभीर अनि तत्त्वांगप्रचुर हो गई हो। स्वप्नमा तुकारामको उपदेश प्राप्त गर्न लिने महीपति प्राचीन मराठीका विख्यात संत चरित्रकार भए छन्। कृष्णदयार्णवको "हरिवरदां" तथा श्रीधर कविका हरिविजय, रामविजय, आदि ग्रन्थ सुबोध अनि रसपूर्ण हुनको कारण आबाल वृद्धहरूलाई धेरै मन पर्यो। यी परमार्थप्रवृत्त पण्डितहरूको परम्परामा मोरोपंतको विशिष्ट स्थान छ। यिनको रचित आर्या भारत, 108 रामायण तथा सैक्ने फुटकर काव्यरचनाहरू भाषाप्रभुत्व एवं सुरस वर्णनशैलीका कारण विद्वन्मान्य भएका हुन्।
पेशवाहरूका समयमा "शाहिरी" (राजाश्रित) कविहरूले मराठी काव्यको अलग नैं रूप रङ्ग प्रदान गरे। रामजोशी, प्रभाएर हुनुजी बाला इत्यादि कविहरूले सन्त कविहरूका अनुसार परमार्थमा काव्यरचना न गर्दै समकालीन इतिहास सामग्री ग्रहण गर्न वीरसपूर्ण काव्यको निर्माण गरे। यी कविहरू द्वारा रचित "पोवाडा" (पँवाडा, कीर्तिकाव्य) साहित्य महाराष्ट्रका इतिहासको ओजस्वी अङ्ग हो। यिनैं राजकविहरूका लावणी साहित्यमा स्त्रीपुरुषहरूका श्रृंगारको भव्य वर्णन हो। यद्यपि यीबाट कतिले नैं वैराग्यमा पनि "लावणी" साहित्यको निर्माण गरेकोछ, र पनि यिनको वैशिष्ट्य पोवाड़े तथा श्रृंगारिक लावणिहरूमा नैं व्यक्त भएको हो।
[सम्पादन गर्ने] बखर साहित्य
प्राचीन मराठी साहित्य प्रधानत: पद्यमय हुनको कारण त्यसमा गद्यको भाग धेरै सानो हुनु स्वाभाविक हो। यसमा बखर साहित्य ऐतिहासिक दृष्टिले पूर्णतया साधार न भएमा पनि उपेक्षणीय छैन। कृष्णाजी शामरावको लिखी भाऊ साहेबको बखर, कृष्णाजी अनंत सभासद लिखित शिव छाना्रपतिको बखर, सोवनी द्वारा लिखी पेशवाहरूको बखर इत्यादि बखरहरू प्राचीन मराठी गद्यका उत्कृष्ट नमूने छन्। यसै प्रकार ऐतिहासिक कालखंडका राजपुरुषहरूका जो हजारहरू पत्र प्रकाशित भए छन्, उनमा पनि अनेक साहित्यिक गुणहरूको मनोरम दर्शन हुन्छ।
अङ्ग्रेजहरूका पूर्वकालीन साहित्यको सीमा यहाँ समाप्त हुन्छ र एक नयाँ युगको प्रारम्भ हुन्छ। यस समयका साहित्यको प्रेरणा प्राय: धर्मजीवनका लागि नैं थियो, अत: यस दीर्घ कालखंडमा निर्मित साहित्य अत्यन्त विशद भएमा पनि अधिकांश एक नैं सा हो। काव्यहरूका विषय, आध्यात्मिक विचार, पौराणिक कथाहरू तथा यस्तो नैं अन्य कुराहरू थिए जो केहीदेखि हेरफेरका साथ पुन: पुन: आयो सी थाह हुन्छन्। समयका हेरफेरदेखि तथा व्यक्तिका बदलनाले वर्णनको पद्धति बदली परन्तु साहित्यमा एक नैं परमार्थ प्रवाह बराबर बहता रह्यो।
[सम्पादन गर्ने] नए युगको आरम्भ
अङ्ग्रेजहरूका शासन कालदेखि नैं महाराष्ट्रका नवयुवकहरूमा आफ्नो निश्चित सीमादेखि केही टाड़ा जानेका प्रयत्न चल रहोस् थिए। मुद्रणकलाको प्रचार हुनाले साहित्य पढ़ने वर्गको सर्वत्र वृद्धि हुने लगी, अत: तिनको सन्तुष्टिका लागि साहित्यिक पनि नवीन साहित्यक्षेत्रहरूमा प्रवेश गर्न लागोस्। 1857मा बाबा पदमजीले "यमुनापर्यटन" नामक प्रथम उपन्यास लेखेर यस नवीन साहित्य प्रकारको शुभारम्भ गरे। यसै प्रकार विदृ जदृ कीर्तनेका 1861मा लिखे "थोरले माधवराव पेशवे" ऐतिहासिक नाटकका कारण नाट्य साहित्यमा नयाँ युगको सूत्रपात भयो। क्रमश: निबंध, चरित्र, व्याकरण, कोश, धर्मनीति तत्त्वज्ञान, प्रवासवर्णन, इत्यादि अनेक विभागहरूमा साहित्यनिर्माण हुने लगा। अङ्ग्रेजी तथा संस्कृत साहित्यका ललित र शास्त्रीय ग्रन्थहरूका मराठी अनुवाद ठूलो संख्यामा हुने लागोस्। कृष्ण शास्त्री चिपलूणकर, परशुराम तात्या गोडबोले, लोकहितवादी देशमुख, दादोबा पांडुरङ्ग आदि बहुश्रुत व्यक्तिहरूले अनेक विषयहरूमा ग्रन्थरचना गर्न मराठी वाङ्मयलाई विकासका क्षेत्रमा सबै तर्फदेखि नया मोड़ दिए। यस समयका विविध ज्ञानविस्तार, ज्ञानप्रकाश, ज्ञानसंग्रह, दिग्दर्शन आदि नियमित पात्रहरूले पनि ज्ञानको पौसरा चलाएर मानहरू नयाँ पीढ़िहरूको साहित्यिक पिनजीका शान्त गर्नमा हाथ बँटाए
1874मा विष्णु शास्त्री चिपलूणकर द्वारा शुरू गरिएको निबंधमालाका कारण मराठी साहित्यमा नैं छैन अपितु महाराष्ट्रको विचारपरम्परामा पनि क्रान्ति भएर नयाँ युगको प्रतिष्ठापना भएको हो। नव सुशिक्षित वर्गमा आफ्नो देश, आफ्नो भाषा, आफ्नो संस्कृति आदिका सम्बन्धमा स्वाभिमान जाग्रत भयो। अङ्ग्रेजी साहित्यका वैशिष्ट्यलाई आत्मसात् गर्दै त्यो यस्ता साहित्यका लागि प्रवृत्त भयो जसदेखि भारतीय संस्कृतिका भविष्यको पोषण होता। झ्र्श. ग. तुड़पुड़ेट
[सम्पादन गर्ने] आधुनिक काल
[सम्पादन गर्ने] 1874-1929
हरिनारायण आपटेले ऐतिहासिक उपन्यासहरू द्वारा भूतकालीन घटनाहरूलाई ठूला नैं सुंदर ढंगदेखि चित्रित गरे, तथा सामाजिक उपन्यासहरू द्वारा स्त्रिहरूका दु:खी जीवनको हृदयद्रावक चित्र पनि खींचा। श्री अण्णा साहेब किर्लोस्करले 1880मा शाकुंतल नाटक लेखेर आधुनिक मराठी रंगभूमिको नींव डाली। यिनैंको परम्परामा गोदृ ददृ देवलले सबैभन्दा पहिला प्रभावोत्पादक नाटक लेखेर नाट्य साहित्यलाई नयाँ दिशा प्रदान गरे 1885 देखि केशवसुत नामक कविले काव्यक्षेत्रमा नयाँ युगको स्थापना गरे ऐतिहासिक सुखमा विश्वास, अकृत्रिम प्रेम तथा आत्मनिष्ठा इत्यादि गुण यी कविताहरूको वैशिष्ट्य रह्यो। यिनको पछि तिलक, बीदृ गोविदाग्रज, बालकवि चन्द्रशेखर, तांबे इत्यादि कविहरूले मराठी कविताहरूको सौन्दर्यको सामथ्र्य र अधिक बढ़ाए सावरकर तथा गोविंदले राष्ट्रीय भावनाहरूको उद्दीपन गर्ने कविताहरू लिखीं। इतिहासाचार्य राजवाडेले मराठी इतिहासका संशोधनको परम्पराको निर्माण गरे। खरेशास्त्री, साने, पारनीस आदि इतिहासज्ञहरूले इतिहालेखनका साधनहरूको महत्वपूर्ण खोज गर्ने प्रयत्न गरे। लोकमान्य बाल गंगा जी तिलकको ओजस्वी विचारधाराका आधारमा खाडिलेरले उत्कृष्ट पौराणिक एवं ऐतिहासिक नाटकहरूको निर्माण गरे। यसै समय रामगणेश गडकरीले आफ्नो लोकोत्तर प्रतिभादेखि गरुण एवं हास्य रसको उत्तम चित्रण गरे। श्रीकृष्ण कोल्हाटकरले आफ्नो हास्यपूर्ण लेखहरू द्वारा सामाजिक आचार विचारमा देखिलाई पड़ने त्रुटिहरूलाई सर्वमान्य जनताका सामने ला रखा। लोकमान्य तिलक, आगरकर, परांजपे, नरसिंह, चिंतामणि केलेर आदि प्रसिद्ध लेखक यसै समय देशमा विचारजाग्रतिको महान् कार्य गर्न रहोस् थिए। लोकरंजनको अपेक्षा विविध विषयहरूका ज्ञानभण्डारको पूर्तिलाई अधिक महत्वपूर्ण मानक साहित्यनिर्माणको कार्य गरिएको हो।
[सम्पादन गर्ने] 1920-1945
यस पछिको कालोवधिमा लोकरंजनलाई अधिक महत्व प्राप्त भयो। प्रमुख आशयका साथ साथ उद्देश्यको अभिव्यक्तिको पनि विचार हुने लगा। र पनि यो छैन भुलाइएको कि साहित्य नैं समाजका मनमा विशिष्ट संस्कार डालनेवाला प्रभावी साधन हो। डादृ केतकर, वादृ मदृ जोशी, विदृ सदृ खांडेकरले कलाप्रदर्शनको अपेक्षा ध्येयवादी जीवनदर्शनलाई नैं आफ्नो उपन्यासहरूमा महत्वको स्थान दिए। श्री मांडखोलेरले समकालीन राजकीय घटनाहरूका आधारमा अनेक उपन्यासेको सृजन गरे। श्री विभावरी शिरुकर जीले आफ्नो कथासाहित्यमा सम्पन्न समाजको महिलाहरूका मनको सूक्ष्म विचारतरंगहरूलाई ठूलो सफलतादेखि चित्रित गरे।
नादृ सीदृ फड़केले अनेक प्रणयकथाहरू सुदंर शैलीमा लिखीं जो यथेष्ट लोकप्रिय भएकहरू। रविकिरण मण्डलका कविहरू ने, विशेषत: माध्व ज्यूलियन र यशवंतले वैयक्तिक दु:खहरूको वर्णन गर्ने काव्यहरूको रचना गरे यसका पछिका कालखंडमा अनिल, बोरकर, कुसुमाग्रज, आदि कवि सामने आए। प्रल्हाद केशव अत्रेले हास्य एवं समस्याप्रधान नाटकहरूको निर्माण गरे। वरेरकरले समय समयमा दृष्टिगोचर हुने समस्याहरूलाई प्रधानता दिने नाटकहरूलाई सृजन गर्न धेरै ठूलो कार्य गरे। यसै समय व्यक्तिगत चरित्रका आधारमा लेखिएका निबंध पनि लघुकथाहरूका रूपमा सामने आए। श्री मदृ माटे द्वारा लिखित कथाहरूमा अस्पृश्य समाजका सुख दु:खहरूको गरुण कथा हेर्नेलाई मिली। ठीक यसै समय यदृ गोदृ जोशी द्वारा मध्यम वर्गीय समाजका सुख दु:खहरूलाई कथाहरूको रूप दिएर जनताका सम्मुख रखिएको हो। विदृ दादृ सावरकर, मदृ माटे, केदृ क्षीरसागर, पुदृ गदृ सहस्रबुद्धे, दत्तोवमान पोतदार, आदि विद्वानहरूले बहुमूल्य निबंधो द्वारा साहित्यभांडारको अभिवृद्धि गरे ददृ केदृ केलेर, रादृ श्रीदृ जोग तथा केदृ नादृ वाटवेले पौर्वात्य एवं पाश्चिमात्य शास्त्रीय तथा साहित्यकीय विचारहरूको सांगोपांग अध्ययन गरे।
[सम्पादन गर्ने] 1945-1965
इस कालखंडको आरम्भ नैं अर्का महायुद्धका समय निर्मित साहित्यका आधारमा भयो। यस कालका वाङ्मयदेखि यसका पूर्वका काव्य र कथाहरूका प्रमुख आशयलाई एवं आविष्कारादि संकेतहरूलाई जबरदस्त धक्का लागेको जसको फलस्वरूप साहित्यको मूल्य ध्वस्त होता सा प्रतीत हुने लगा। मानव जीवनको असफलता, तुच्छाना, घृण्यता तथा परस्परका अकल्पनीय सम्बन्धहरूको असुंदर जीको कविताहरूले रसिकहरूको काव्यदृष्टिमा नैं परिवर्तन गरिदिए। गाडगील, भावे, गोखले आदि मनीषिहरू द्वारा लिखित साहित्यमा मनोमय व्यापार, उग्र वासनाको प्रक्षोभ, एवं गूढ़ विचारतरंग इत्यादिको जो विशिष्टता अभिव्यंजित गरिएको, त्यसको कारण वाङ्मयको स्वरूप नैं बदल गए विदृ दादृ गरंदीकर तथा मुक्तिबोध काव्यहरूमा मानववादको अभिव्यक्ति भएको हो। ग्रामीण जीवनको यथार्थ दर्शन व्यंकटेश माडगुलेरले गराए, त अर्तर्फ माधव शास्त्री जोशीले मध्यवर्गीय जीवनको वास्तविक चित्र जनताका सम्मुख रखा। सम्पन्न वर्गका स्त्रीपुरुषहरूका सुख एवं दु:खहरूको दिग्दर्शन रांगणेकर, कालेलेर, बाल कोल्हाटकर इत्यादि द्वारा लिखे नाटकहरूमा देखिाई पर्छ, जो विद्याघर गोखले द्वारा लिखित नाटकमा प्राचीन संगीत नाट्यकला पुनरुज्जीवित हो उठी हो। पहरूडसे, दांडेकर, माडगूलेर आदिका उपन्यासहरूमा प्रादेशिक हलचलका साथ सूक्ष्म भावना दर्शनलाई पनि महत्व दिइएको हो। श्री रणजीत देसाई एवं इनामदारले ऐतिहासिक उपन्यासेको पुनरुद्धार गरे। यसै प्रकार तहरूदुलेर, साठे, खानोलेर इत्यादिले नयाँ ढंगका नाटकहरूको प्रणयन गरे। कानेरकर जी द्वारा लिखित प्रयोगी नाटक यसै कालखंडमा लेखिएका। मर्ढेकर, वादृ लदृ कुलेर्णी, श्रीदृ केदृ क्षीरसागर, रादृ शंदृ वालिंबे, दिदृ केदृ बेडेकर आदि विद्वानहरूले साहित्यका मूल सिद्धान्तहरूको चर्चा गर्ने अत्यन्त मूल्यवान् एवं आलोचनात्मक ग्रन्थ प्रकाशित गरे। नेने, मिराशी, कोलते, तुलपुल इत्यादि विद्वानहरूको संशोधनात्मक वाङ्मय पनि यसै समय निर्मित भयो। पुदृ लदृ देशपांडेका ठोस विनोदी साहित्यले रसिकहरूका मनमा अचल स्थान प्राप्त गर्न लिए
इस प्रकार सन् 1874 देखि निर्मित आधुनिक मराठी वाङ्मय रूपधारी सरस्वतीको धारा काव्य, कथा, नाटक, उपन्यास, चरित्र, एवं इतिहास संशोधनादि प्रवाहहरूदेखि दिन प्रति समृद्ध हुँदैछन्।
[सम्पादन गर्ने] ज्ञानपीठ पुरस्कारदेखि सम्मानित मराठी साहित्यकार
विष्णु सखाराम खांडेकर
विष्णु वामन शिरवाडकर (कवि कुसुमाग्रज)
विंदा गरंदीकर
[सम्पादन गर्ने] मराठीमा साहित्य अकादमी पुरस्कार
मराठी साहित्यमा विशिष्ट योगदानका लागि प्रत्येक साल मराठी साहित्यकारहरूलाई साहित्य अकादमीको तर्फदेखि साहित्य अकादमी पुरस्कार दिए जान्छन्। पुरस्कार विजेता साहित्यकार र तिनको किताबहरूको सूची यस प्रकार छ-
१९५५ – तर्कतीर्थ लक्ष्मण शास्त्री जोशी – 'वैदिक संस्कृतिचा विकास'
१९५६ – बी.एस. मर्ढेकर – 'सौन्दर्य आणि साहित्य'
१९५७ – कुनै पुरस्कार छैन
१९५८ – चिंतामणराव कोल्हटकर – 'बहूरूपी'
१९५९ – जी. टी. देशपांडे – 'भारतीय साहित्यशास्त्र'
१९६० – विष्णु सखाराम खांडेकर – 'ययाति'
१९६१ – डी.एन. गोखले – 'डा. केतकर'
१९६२ – पी.वाय. देशपांडे – 'अनामिकेची चिंतनिका'
१९६३ – एस.एन. पहरूडसे – 'रथचक्र'
१९६४ – रणजित देसाई – 'स्वामी'
१९६५ – पु.ल. देशपांडे – 'व्यक्ति आणि वल्ली'
१९६६ – टी.एस. शेजवळकर – 'श्री शिव छाना्रपति'
१९६७ – एन.जी. केळकर – 'भाषाः इतिहास आणि भूगोल'
१९६८ – इरावती गर्ौं – 'युगान्त'
१९६९ – एस.एन. बनहट्टी – 'नाट्याचार्य देवल'
१९७० – एन.आर. पाठक – 'आदर्श भारत सेवक'
१९७१ – दुर्गा भागवत – 'पैस'
१९७२ – गोदावरी परूळेकर – 'जहरूव्यहा माणुस जागा होतो'
१९७३ – जी.ए. कुळकर्णी – 'काजळमाया'
१९७४ – विष्णु वामन शिरवाडकर – 'नटसम्राट'
१९७५ – आर.बी. पाटणकर – 'सौन्दर्य मिमांसा'
१९७६ – जी.एन. दांडेकर – 'स्मरणगाथा'
१९७७ – ए.आर. देशपांडे 'अनिल' – 'दशपदी'
१९७८ – सी.टी. खानोलेर 'आरती प्रभु' – 'नक्षत्रांचे देणे'
१९७९ – शरदचन्द्र मुक्तिबोध – 'सृष्टि, सौन्दर्य आणि साहित्यमुल्य'
१९८० – मंगेश पाडगाउँकर – 'सलाम'
१९८१ – लक्ष्मण माने – 'माथिा'
१९८२ – प्रभाएर पाध्ये – 'सौन्दर्यानुभव'
१९८३ – व्यंकटेश माडगुळकर – 'सत्तान्तर'
१९८४ – इंदिरा सन्त – 'गर्भरेशमी'
१९८५ – विश्राम बेडेकर – 'एक झाड आणि दोन पक्षी'
१९८६ – एन.जी. देशपांडे – 'खूण गाठी'
१९८७ – आर.सी. थुप्रो – 'श्री विठ्ठलः एक महासमन्वय'
१९८८ – लक्ष्मण गाईकवाड – 'उचल्या'
१९८९ – प्रभाएर उर्ध्वरेशे – 'हरवलेले दिवस'
१९९० – आनंद यादव – 'झोंबी'
१९९१ – भालचन्द्र नेमाडे – 'टीका स्वयंवर'
१९९२ – विश्वास पाटिल – 'झाडा झडती'
१९९३ – विजया राजाध्यक्ष – 'मर्ढेकरांची कविता'
१९९४ – दिलीप चित्रे – 'एकूण कविता – १'
१९९५ – नामदेव कांबळे – 'राघव वेल'
१९९६ – गङ्गाधर गाडगीळ – 'एका मुंगीचे महाभारत'
१९९७ – एम.वी.धोंड – 'ज्ञानेश्वरीतील लौकिक सृष्टि'
१९९८ – सदानन्द मोरे – 'तुकाराम दर्शन'
१९९९ – रंगनाथ पाठारे – 'ताम्रपट'
२००० – एन.डी. मनोहर – 'पानझड'
२००१ – राजन गावस – 'टणकट'
२००२ – महेश एलकुंचवार – 'युगान्त'
२००३ – टी.वी. सरदेशमुख – 'डांगोरा एका नगरीचा'
