महात्मा गान्धी

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
मोहनदास करमचंद गान्धी
जन्म २ अक्टोबर १८६९
पोरबंदर, काठियावार, बम्बे, भारत[१]
(हाल गुजरात, भारत)
मृत्यु ३० जनवरी १९४८ (७८ वर्षको आयुमा)
नयाँ दिल्ली, भारत
मृत्युको कारण हत्या
निवास राजघाट, नयाँ दिल्ली, भारत
राष्ट्रियता भारतीय
अन्य नाम महात्मा गान्धी, बापु, गान्धीजी
अल्मा मेटर युनिभर्सिटि कलेज लन्डन,[२] युनिभर्सिटि अफ लन्डन
धर्म हिन्दु
जिवनसाथी कस्तुर्व गान्धी
सन्तान हरिलाल
मनिलाल
रामदास
देवदास
(जो सानैमा बिते)
मातापिता पुतलीबाई गान्धी (आमा)
करमचंद गान्धी (बुवा)
हस्ताक्षर

मोहनदास करमचन्द गान्धी (महात्मा गान्धी)(२ अक्टोबर १८६९ - ३० जनवरी १९४८) भारत एवं भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनका एक प्रमुख राजनैतिक एवं आध्यात्मिक नेता हुन्। यिनी विश्वका महापुरूषहरू मध्ये एक गनिन्छन्। बेलायती सरकारको उपनिवेशका रूपमा रहेका दक्षिण अफ्रीकाको रंगभेद अन्त्य गर्न तथा भारतलाई स्वतन्त्र गराउन यिनको ठूलो योगदान रहेको छ। अहिंसावादी नेता महात्मा गान्धीको सम्मानमा उनको जन्मदिवस २ अक्टोवरलाई संयुक्त राष्ट्र संघले विश्व अहिंसा दिवसको रूपमा मनाउने गर्दछ।

उनी सत्याग्रह - व्यापक सविनय अवज्ञाको माध्यमबाट अत्याचारको प्रतिकारको आन्दोलनका अग्रणी नेता थिए, उनको यस अवधारणालाई अहिंसात्मक आन्दोलन भनिएको छ। उनले भारतलाई स्वतन्त्रता दिएर जनताको नागरिक अधिकारहरू एवं स्वतन्त्रताको आन्दोलनको लागि सारा संसारलाई प्रेरित गरे। उनलाई मानिसहरू महात्मा गान्धीको नामले चिन्दछन्।

संस्कृत भाषामा महात्मा अथवा महान आत्मा एक सम्मान सूचक शब्द हो। उनलाई सबैभन्दा पहिले रवीन्द्रनाथ टेगोरले महात्मा नामले सम्वोधित गरेका हुन्। महात्मा गान्धीलाई भारतमा बापू नामले पनि चिनिन्छ गुजराती भाषामा બાપુ बापूको अर्थ पिता हुन्छ। उनलाई सरकारी रूपमा भारतको 'राष्ट्रपिता'को सम्मान दिइएको छ र २ अक्टोबरको दिन अथवा उनको जन्म दिनमा भारतमा विदा दिइन्छ। यो दिन 'गान्धी जयन्ती'को रूपमा मनाइन्छ र संसारभरी यस दिनलाई अन्तर्राष्ट्रिय अहिंसा दिवसको रूपमा मनाइन्छ।

सबैभन्दा पहिले गान्धीले रोजगार अहिंसक सविनय अवज्ञा प्रवासी वकीलको रूपमा दक्षिण अफ्रिकामा भारतीय समुदायको मानिसहरूको नागरिक अधिकारहरूको लागि संघर्षमा प्रयोग गरे। १९१५मा उनको फिर्ती पछाडी उनले भारतमा किसानहरू, कृषि मजदुरहरू र शहरी श्रमिकहरूलाई अत्याधिक भूमि कर र भेदभावको विरूद्ध आवाज उठाउनको लागि एकजुट गरे। १९२१मा भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसको बागडोर सम्हाले पछाडी गान्धीजीले देशभरमा गरीबी बाट राहत दिलाउने, महिलाहरूको अधिकारहरूको विस्तार, धार्मिक एवं जातीय एकताको निर्माण, आत्म-निर्भरताको लागि छूवाछूतको अन्त्य आदिको लागि धेरै आन्दोलन चलाए। तर यी सबैभन्दा विदेशी राजबाट मुक्ति दिलाउने स्वराज प्राप्ति उनको प्रमुख लक्ष्य थियो। गान्धीजीले ब्रिटिश सरकारद्वारा भारतीयहरू माथि लगाइएको नून करको विरोधमा १९३०मा दांडी मार्च र यस पछाडी १९४२ मा, ब्रिटिश भारत छोड आन्दोलन छेडेर भारतीयहरूको नेतृत्व गरी लोकप्रियता हासिल गरे। उनले दक्षिण अफ्रिका र भारतमा विभिन्न समयमा कयौं वर्षसम्म जेलमा बस्नुपर्‍यो। गान्धीजीले सबै परिस्थितिहरूमा अहिंसासत्यको पालन गरे र सबैलाई यसको पालन गर्नको लागि उत्साहित पनि गरे। उनले साबरमती आश्रम आत्म-निर्भरता आवासीय समुदायमा आफ्नो जीवन गुजारा गरे र परम्परागत भारतीय 'धोती र सूतबाट बनेको गम्छा लगाए जसलाई स्वयंले 'चर्खा 'मा सूत कातेर हातैले बनाएका थिए। उनले सादा शाकाहारी भोजन खाए र आत्मशुद्धि तथा सामाजिक प्रतिकार दुबैको लागि लामो-लामो उपवास पनि गरे।

विषयसूची

प्रारम्भिक जीवन

एक युवा गान्धी (१८८६)

मोहनदास करमचन्द गान्धी गुजराती (मा गान्धीको अर्थ हुन्छ " पंसारी " आर गाला, पपुलर कम्बाइन्ड डिक्शनरी, अङ्ग्रेजी-अङ्ग्रेजी-गुजराती एवं गुजराती-गुजराती-अङ्ग्रेजी, नवनीत) अथवा हिन्दीमा परफ्यूमर भार्गवको मानक व्याख्यार भएको हिन्दी-अङ्ग्रेजी डिक्शनरी,को जन्म पश्चिमी भारतको वर्तमान गुजरात,मा पोरबन्दर नामक स्थानमा २ अक्टोबर १८६९ एक तटीय शहरमा भयो। उनको पिता करमचन्द गान्धी हिन्दू मोध समुदायसँग सम्बन्धित थिए र अङ्ग्रेजको अधीनस्थ भारतको काठियावाड एजेन्सीमा एक सानो रियासत पोरबन्दर प्रान्तको दीवान अर्थात प्रधान मन्त्री थिए। परनामी वैष्णव हिन्दू समुदायकी उनकी माता पुतलीबाई करमचन्द की चौथी पत्नी थिइन्, उनका पहिला तीन पत्नी हरू प्रसवको समय मरेका थिए। भक्ति गर्ने आमालाई देखरेख र त्यस क्षेत्रको जैन परम्पराहरूको कारण युवा मोहनदास माथि प्रारम्भिक प्रभाव चाँडै नै पर्‍योद जसले उनको जीवनमा महत्वपूर्ण भूमिका निभाउने थिए। यी प्रभावहरूमा दुर्बल हरूमा जोशको भावना, शाकाहारी जीवन, आत्मशुद्धिको लागि उपवास तथा विभिन्न जातिका मानिसहरूको बीच सहिष्णुता सामेल थिए। मे १८८३मा जब उनी १३ वर्षका थिए तब उनको विवाह १४ वर्षकी कस्तूरबा माखनजी सँग भयो। जसको पहिलो नाम छोटोमा कस्तूरबा थियो र उनलाई मानिसहरू प्रेमले बा भन्थे। यो विवाह एक व्यवस्थित बाल विवाह थियो जो त्यस समय त्यस क्षेत्रमा प्रचलित तर, त्यस क्षेत्रमा यही रीति थियो कि किशोरी बेहुलीले आफ्नो मातापिताको घर र आफ्नो पतिबाट अलग धेरै समय सम्म रहनु पर्दथ्यो। १८८५मा जब गान्धीजी १५ वर्षका थिए तब यीनको पहिलो सन्तानले जन्म लिए तर उनी केवल केही दिन मात्र जीवित रहे र यसै वर्षको प्रारंभमा गान्धीजीका पिता करमचन्द गाधी पनि परमधाम भए। मोहनदास र कस्तूरबाको चार सन्तान भए जसमध्ये सबै छोरा थिए- हरीलाल १८८८मा जन्मिएका, मणिलाल १८९२मा जन्मिएका, रामदास, १८९७मा जन्मिएका, र देवदास १९००मा जन्मिएका, पोरबन्दरमा उनको मिडिल स्कूल र राजकोटमा उनको हाई स्कूल दुबैमा नै शैक्षणिक स्तरमा गान्धीजी एक औसत छात्र रहे। उनले आफ्नो मेट्रिकको परीक्षा भावनगर गुजरातको समलदास कलेज केही मुस्किलसँग उत्तीर्ण गरे र जब सम्म उनी त्यहाँ रहे अप्रसन्न नै रहे किन भनें उनको परिवार उनलाई बाबरिस्टर बनाउन चाहन्थे।

गान्धी र उनकी पत्नी कस्तूरबा ( १९०२ )

आफ्नो १९औं जन्मदिन आउन एक महिना पहिला ४ सिंतबर १८८८|१८८८ ]]मा गान्धीजी यूनिभर्सिटी कलेज अफ लण्डनमा कानून पढ्न र वकील बन्नको लागि इङल्याण्ड, लण्डनगए। भारत छोड्ने बेलामा जैन भिक्षु बेचारजी समक्ष हिन्दूहरूले मासु, रक्सी तथा संकीर्ण विचारधारालाई त्याग्नको लागि आफ्नो आमालाई दिएको एक वचनले उनको शाही राजधानी लण्डनमा बिताएको समयमा निकै प्रभावित गर्‍यो। यद्यपि गान्धीजीले अङ्ग्रेजी रीति रिवाजको अनुभव पनि गरे जस्तै उदाहरणको रूपमा नृत्य कक्षाहरूमा जान तर पनि उनी आफ्नो घर मालिक्नी द्वारा मासु एवं बन्दाकोभी पचाउन सकेनन्। उनले केही शाकाहारी भोजनालहरू तर्फ इशारा गरे। आफ्नो माताको इच्छाहरूको बारेमा जो केही उनले पढेका थिए उनलाई सीधै आफ्नो सट्टा उनले बौद्धिकता बाटशाकाहारी भोजनलाईआफ्नो भोजन स्वीकार गरे। उनले शाकाहारी समाजको सदस्यता ग्रहण गरे र यसको कार्यकारी समितिको लागि त्यसमा चयन पनि भए जहाँ यीनले एक स्थानीय अध्यायको नींव राखे। पछाडी उनले संस्थाहरू गठन गर्नमा महत्वपूर्ण अनुभवको परिचय दिँदै यसलाई श्रेय दिए। उनले जुन शाकाहारी मानिसहरू सँग भेट गरे त्यसमा केही थियोसोफिकल सोसाइटी का सदस्य थिए जसको स्थापना १८७५मा विश्व बन्धुत्वलाई प्रबल गर्नको लागि गरिएको थियो जसलाई बौद्ध एवं हिन्दू साहित्यको अध्ययनको लागि समर्पित गरिएको थियो। उनले गान्धी जीलाई भगवदगीता पढ्नको लागि प्रेरित गरे। हिन्दू धर्म, ईसाई धर्म, बौद्ध धर्म, इस्लाम र अन्य धर्महरूका बारेमा पढ्न पहिले गान्धीजीले विशेष रूचि देखाएनन्। द्वारा इङल्याण्ड र उनील्स बार ([मा फिर्ता बोलाए उनी माथि उनी भारत फर्की आए तर मुंबईमा वकालत गर्न उनलाई खास सफलता मिलेन। पछाडी एक हाईस्कूल शिक्षकको रूपमा अंशकालिक नोकरीको लागि अस्वीकार गरिएपछि उनले जाहेरीवाला हरूको लागि मुद्दा लेख्नका लागि राजकोटलाई नै आफ्नो मुकाम बनाए तर एक अंग्रेज अधिकारीको मूर्खताको कारण उनलाई यो कारोबार पनि छोड्नु पर्‍योर। आफ्नो आत्मकथामा यस घटनाको वर्णन उनले आफ्नो दाजूको तर्फ बाट परोपकारको असफल कोशिशको रूपमा गरे। यही त्यो कारण थियो जसका कारणबाट उनले (१८९३ )मा एक भारतीय फर्म बाटनेटाल दक्षिणी अफ्रिका जो त्यसबेला अङ्ग्रेजी साम्राज्यको भाग थियोमा एक वर्षको करार स्वीकार गरेका थिए।

दक्षिण अफ्रिका ( १८९३ -१९१४ )मा नागरिक अधिकारहरूको आन्दोलन

गान्धी दक्षिण अफ्रिकामा (१८९५ )

दक्षिण अफ्रिकामा गान्धीले भारतीयहरू माथि हुने गरेको भेदभावको सामना गर्नुपर्‍यो। सुरूमा उनलाई रेलको प्रथम श्रेणी कोचको वैध टिकट हुँदाहुँदै तेस्रो श्रेणीको डिब्बामा जान बाट इन्कार गर्नको लागि ट्रेन बाट बाहिर फ्याँकी दिए। पायदानमा बाँकी यात्रा गर्दागर्दै एक यूरोपियन यात्रीलाई भित्र आउन दिनको लागि उनले चालक द्वारा पिटाई पनि झेल्नु परेको थियो। उनले आफ्नो यस यात्रामा अन्य कठिनाइहरूको सामना गरे जसमा कतिपय होटलहरू उनको लागि निषेधित गरियो। यस प्रकार धेरै वटा घटनाहरूमा एक अदालतको न्यायाधीशले गान्धीजीलाई आफ्नो पगरी|पगरी उतार्न आदेश दिएका थिए जसलाई गान्धीजीले मानेनन्। यी सारा घटनाहरू गान्धीजीको जीवनमा एक मोड बने र विद्यमान सामाजिक अन्याय प्रति जागरूकताको कारण बने तथा सामाजिक सक्रियताको व्याख्या गर्नमा मद्दत गरे। दक्षिण अफ्रिकामा पहिलो नजरमा नै भारतीयहरू माथि अन्याय देखेर गान्धीजीले अङ्ग्रेजी साम्राज्यको अन्तर्गत आफ्नो मानिसहरूको सम्मान तथा देशमा स्वयं आफ्नो स्थितिको लागि प्रश्न उठाए।

१९०६को जुलु युद्धमा भूमिका

१९०६ मा, जुलु (Zulu) दक्षिण अफ्रिकामा नयाँ चुनाव कर लागू भए पछाडी दुई अंग्रेज अधिकारिहरूलाई मारियो। बदलामा अंग्रेजले जूलूको विरूद्ध युद्ध छेडिदिए। गान्धीजीले भारतीयहरूलाई भर्ती गर्नको लागि ब्रिटिश अधिकारिहरूलाई सक्रिय रूपमा प्रेरित गरे। उनको तर्क थियो आफ्नो नागरिकताको दावीको कानूनी जामा पहिराउनको लागि भारतीयहरूको युद्ध प्रयासमा सहयोग दिनुपर्छ। तथापि अंग्रेजले आफ्नो सेनामा भारतीयहरूलाई पद दिन इन्कार गरिदिएका थिए। यसको बावजुद उनले गान्धीजीको यस प्रस्तावलाई माने कि भारतीय घाइते अंग्रेज सैनिकहरूको उपचारको लागि स्टेचर माथि ल्याउनका लागि स्वेच्छापूर्वक कार्य गर्न सक्नेछन्। यस कोरको बागडोर गान्धीले लिएका थिए। २१ जुलाई (July २१), १९०६मा गान्धीजीले इन्डियन ओपिनियन (Indian Opinion)मा लेखे कि २३ भारतीय [३] निवासिहरूको विरूद्ध चलाइएको अपरेशनको सम्बन्धमा प्रयोगद्वारा नेटाल सरकारको भनाईमा एक कोरको गठन गरिएको छ। दक्षिण अफ्रिकामा भारतीय मानिसहरू बाटइन्डियन ओपिनियनमा आफ्नो कोलमहरूको माध्य}म बाट यस युद्धमा सामेल हुनको लागि आग्रह गरे र भने, यदि सरकार केवल यही महसूस गर्दछ कि आरक्षित बल बेकार भइरहेको छ तब उनी यसको उपयोग गर्नेछन् र असली लडाईंको लागि भारतीयहरूलाई प्रशिक्षण दिएर यसको अवसर दिनेछन्। [४] गान्धीको रायमा १९०६को मसौदा अध्यादेश भारतीयहरूको स्थितिमा कुनै निवासीको निम्न स्तरको समान ल्याउने जस्ता थिए। यसकारण उनले सत्याग्रह (Satyagraha),को तर्ज माथि "काफिर (Kaffir)s "को उदाहरण दिँदै भारतीयहरू बाट अध्यादेशको विरोध गर्नको लागि आग्रह गरे। उनको शब्दमा, " यहाँ सम्म कि आधा जातिहरू र काफिर जो हामीभन्दा कम आधुनिक छन्ले पनि सरकारको विरोध गरे। पासको नियम तिन माथि पनि लागू हुन्छ तर उनी पास [५] देखाउँदैनन्।

भारतीय स्वतन्त्रता संग्रामको लागि संघर्ष ( १९१६ -१९४५ )

१९१५ मा, गान्धी दक्षिण अफ्रिका बाट भारतमा बस्नको लागि फर्की आए। उनले भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसको अधिवेशनहरूमा आफ्नो विचार व्यक्त गरे, तर उनी भारतको मुख्य मुद्दाहरू, राजनीति तथा त्यस समयको कांग्रेस दलको प्रमुख भारतीय नेता गोपाल कृष्ण गोखले (Gopal Krishna Gokhale), जो एक सम्मानित नेता थिए माथि नै आधारित थिए।

चंपारण र खेडा

१९१८मा खेडा र चंपारण सत्याग्रहको समय १९१८मा गान्धी

गान्धीको पहिलो ठूलो उपलब्धि १९१८मा चम्पारन (Champaran) र खेडा सत्याग्रह, आन्दोलनमा मिल्यो यद्यपि आफ्नो निर्वाहको लागि जरूरी खाद्य बालीको अतिरिक्त नील (indigo) नगद पैसा दिने खाद्य बालीको खेती आन्दोलन पनि महत्वपूर्ण रहे। जमीन्दारहरू (अधिकांश अंग्रेज)को शक्ति बाट दमन भएका भारतीयहरूलाई नाम मात्रको भरपाई भत्ता दिए जसबाट उनीहरू अत्यधिक गरीबी बाट घेरिँदै गए। गाउँहरू नराम्रोसित फोहोर र अस्वस्थ्यकर (unhygienic); र रक्सी, अस्पृश्यतापर्दा बाट जकडिए। अब एक विनाशकारी अकालको कारण शाही कोषको भरपाईको लागि अंग्रेजले दमनकारी कर लगाइ दिए जसको बोझ दिन प्रतिदिन बढ्दै नै गयो। यो स्थिति निराशजनक थियो। खेडा (Kheda), गुजरातमा पनि यही समस्या थियो। गान्धीजीले त्यहाँ एक आश्रम (ashram) बनाए जहाँ उनले धेरै समर्थकहरू र नयाँ स्वेच्छिक कार्यकर्ताहरूको संगठित गरे। उनले गाउँहरूमा एक विस्तृत अध्ययन र सर्वेक्षण गरे जसमा प्राणीहरू माथि भएको अत्याचारको भयानक काण्डहरूको लेखाजोखा राखियो र यसमा मानिसहरूको अनुत्पादकीय सामान्य अवस्था पनि सामेल गरिएको थियो। ग्रामीणमा विश्वाखस पैदा गर्दागर्दै उनले आफ्नो कार्य गाउँहरू सफाई गर्न बाट आरम्भ गरे जसको अन्तर्गत स्कूल र अस्पताल बनाइयो र उपर्युक्त वर्णित धेरै वटा सामाजिक खराबीहरू समाप्त गर्नको लागि ग्रामीण नेतृत्व प्रेरित गरे। तर यसको प्रमुख प्रभाव त्यस समय देखियो जब उनलाई अशान्ति फैलाएको भनी प्रहरीले गिरफ्तार गरे र उनलाई प्रान्त छोडनको लागि आदेश दिइयो। हजारौंको संख्यामा मानिसहरूले विरोध प्रदर्शन गरे। जेल, प्रहरी स्टेशन एवं अदालतहरूको बाहिर र्यावलीहरू निकालेर गान्धीजीलाई बिना शर्त रिहा गर्न माग गरे। गान्धीजीले जमीन्दारहरूको बिरूद्ध विरोध प्रदर्शन र हडतालहरूकोको नेतृत्व गरे जसले अङ्ग्रेजी सरकारको मार्गदर्शनमा त्यस क्षेत्रको गरीब किसानहरूको धेरै क्षतिपूर्ति स्वीकार गर्न तथा खेती माथि नियन्त्रण, राजस्वमा बढोत्तरीको रद्द गर्न तथा यसलाई संग्रहित गर्न एक सम्झौतामा हस्ताक्षर गरे। यस संघर्षको क्रममा नै, गान्धीजीलाई जनताले बापू पिता र महात्मा (महान आत्मा)को नामले सम्बोधित गरे। खेडामा सरदार पटेलले अंग्रेजसँग विचार विमर्शको लागि किसानहरूको नेतृत्व गरे जसमा अंग्रेजले राजस्व संग्रहण बाट मुक्ति दिएर सबै कैदीहरूको रिहा गरेका थिए। यसको परिणामस्वरूप, गान्धीको ख्याति देश भरमा फैलियो।

असहयोग आन्दोलन

गान्धीजीले असहयोग, अहिंसा तथा शान्तिपूर्ण प्रतिकारलाई अंग्रेजको बिरूद्ध शस्त्रको रूपमा उपयोग गरे। पंजाबमा अङ्ग्रेजी फौजद्वारा भारतीयहरू माथि जलिएवांला नरसंहार जसलाई अमृतसर नरसंहारको नामले पनि जानिन्छले देशलाई ठूलो आघात पुर्या यो जसबाट जनतामा क्रोध र हिंसाको ज्वाला दन्कियो। गान्धीजीले ब्रिटिश राज तथा भारतीयहरू द्वारा ‍प्रतिकारात्मक रवैया दुबै अपनाए। उनले ब्रिटिश नागरिकहरू तथा दंगाको शिकार भएका मानिसहरू प्रति संवेदना व्यक्त गरे तथा पार्टीको प्रारम्भिक विरोध पछि दंगाको भंर्त्सना गरे। गान्धीजीको भावनात्मक भाषण पछाडी आफ्नो सिद्धान्तको वकालत गरे कि सबै हिंसा र खराबीलाई न्यायोचित ठहराउन सकिँदैन। [६] तर यस्तो यस नरसंहार र त्यस पछि भएको हिंसाबाट गान्धीजीले आफ्नो मन सम्पूर्ण सरकार र भारतीय सरकारको कब्जामा भएका संस्थाहरू माथि सम्पूर्ण नियन्त्रण लिनमा केन्द्रीत थिए जो चाँडै नै स्वराज अथवा सम्पूर्ण व्यक्तिगत, आध्यामत्मिक एवं राजनैतिक स्वतन्त्रतामा बदलिने थिए।

साबरमती आश्रम (Sabarmati Ashram), गुजरातमा गान्धीको घर

डिसेम्बर १९२१मा गान्धी जो भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस का कार्यकारी अधिकारी नियुक्त गरिएका थिए। उनको नेतृत्वमा कांग्रेसको स्वराजको नाममा एक नयाँ उद्देश्य सँग संगठित गरिएको पार्टीमा सांकेतिक सदस्यता शुल्क भुक्तान गरी सबैको लागि खुला थियो। पार्टीलाई कुनै एक कुलीन संगठन नबनाएर यसलाई राष्ट्रिय जनताको पार्टी बनाउनको लागि यसभित्रको अनुशासनमा सुधार ल्याउनको लागि एक पदसोपान समिति गठित गरियो। गान्धीजीले आफ्नो अहिंसात्मक मञ्चको स्वदेशी नीतिमा सामेल गर्नको लागि विस्तार गरे जसमा विदेशी वस्तुहरू विशेष गरी अङ्ग्रेजी वस्तुहरूको बहिष्कार गर्नु थियो। यसमा उनको भनाइ थियो कि सबै भारतीय अंग्रेज द्वारा बनाएको वस्त्रको अपेक्षा हाम्रा आफ्ना मानिसहरू द्वारा हात बाट बनाइएको खादी लगाइयोस्। गान्धीजीले स्वतन्त्रता आन्दोलन [७] लाईसहयोग दिनको लागि महिला र पुरूषहरूलाई प्रतिदिन खादीका लागि सूत कातनेमा समय बिताउनको लागि भने। यो अनुशासन र समर्पण ल्याउनका लागि यस्तो नीति थियो जसबाट अनिच्छा र महत्वाकांक्षालाईटाढा गर्न सकिन्थ्यो। र यसको स्थानमा त्यस समय महिलाहरूलाई सामेल गरिएकोमा प्रकारको गतिविधिहरू महिलाहरूको लागि सम्मानजनक छैन भन्ने विचार पनि आउन लाग्यो। यसको अलावा गान्धीजीले ब्रिटेनको शैक्षिक संस्थाहरू तथा अदालतहरूको बहिष्कार र सरकारी नोकरीहरू छोडन तथा सरकार बाट प्राप्त तकमा र सम्मान (honours) फिर्ता फर्काउन पनि अनुरोध गरे।

असहयोगलाईटाढा-टाढा सम्म अपील र सफलता मिल्यो जसबाट समाजको सबै बर्गका जनतामा जोश र सहभागिता बढ्यो। यो आन्दोलन जब आफ्नो उत्कर्षमा पुग्यो तब फेब्रुअरी १९२२ मायसको चोरी - चोरा (Chauri Chaura), उत्तरप्रदेशमा भयानक द्वेषको रूपमा अन्त्य भयो। आन्दोलनद्वारा हिंसाको स्वरूप लिनसक्ने कुरालाई ध्याउनमा राखी भएको र यस माथि विचार गर्दागर्दै कि यसले त्यसको सबै कार्यहरू माथि पानी फेरिन्छ भनेर, गान्धीजीले व्यापक असहयोग [८] आन्दोलनलाई फिर्ताले लिए। गान्धीलाई गिरफ्तार गरियो र १० मार्च, १९२२,मा राजद्रोहको मुद्दा चलाइयो जसमा उनलाई छ वर्ष कैदको सजाय सुनाएर जेल पठाइयो। १८ मार्च, १९२२ देखि उनले २ वर्ष जेलमा बिताएका थिए। उनलाई फेब्रुअरी १९२४मा एपेण्डिसाइटिस (appendicitis)को अपरेशनको लागि रिहा गरियो।

गान्धीजी का कारण एक भएर बसेको इन्डियन नेशनल कांग्रेस त्यस व्यक्तित्वको दुई वर्षको जेल बसाइमा दुई दलमा विभाजन हुन लाग्यो। जसको एक दलको नेतृत्व सदनमा पार्टीको भागीदारीको पक्ष चित्त रंजन दास (Chitta Ranjan Das) तथा मोतीलाल नेहरूले गरे दोस्रो दलको नेतृत्व यसको विपरीत चल्ने चक्रवर्ती राजगोपालाचार्यसरदार वल्लभ भाइ पटेलले गरे। यसको अलावा, हिन्दूहरू र मुसलमानहरूको बीच अहिंसा आन्दोलनको चरम सीमामा पुगेको बेला सहयोग टूटिरहेको थियो। गान्धीजीले यस खाडललाई धेरै साधनबाट भर्ने प्रयास गरे जसमा उनले १९२४को बसन्तमा सीमित सफलता दिलाउने तीन सप्ताहको उपवास पनि गरेका थिए। [९]

स्वराज र नून सत्याग्रह (दांडी मार्च )

दांडीमा गान्धी, ५ अप्रिल, १९३०,को अन्त्यमा दांडी मार्च (Salt March).

गान्धीजी सक्रिय राजनीतिबाट टाढा नै रहे र १९२०को अधिकांश अवधि सम्म उनी स्वराज पार्टी र इन्डियन नेशनल कांग्रेसको बीचको खाडल भर्नेमा लागिरहे र यसको अतिरिक्त उनी अस्पृश्यता, रक्सी, अज्ञानता र गरीबीको बिरूद्ध आन्दोलन छेड्दै पनि रहे। उनले पहिले १९२८मा फर्केको एक वर्ष पहिले अङ्ग्रेजी सरकारले सर जोन साइमनको नेतृत्वमा एक नयाँ संवैधानिक सुधार आयोग बनाए जसमा एकजना सदस्य पनि भारतीय थिएनन्। यसको परिणाम भारतीय राजनैतिक दलहरू द्वारा बहिष्कार निस्क्यो। डिसेम्बर १९२८मा गान्धीजीले कलकत्तामा आयोजित कांग्रेसको अधिवेशनमा एक प्रस्ताव राखे जसमा भारतीय साम्राज्यलाई सत्ता प्रदान गर्नको लागि भनिएको थियो। अथवा यस्तो नगरेमा आफ्नो उद्देश्यको रूपमा सम्पूर्ण देशको स्वतन्त्रताको लागि असहयोग आन्दोलनको सामना गर्नको लागि तैयार रहु। गान्धीजीले युवा वर्ग सुभाष चंद्र बोस तथा जवाहरलाल नेहरू जस्तै पुरूषहरू द्वारा तत्काल स्वतन्त्रताको माग गर्ने विचार फलीभूत गरे [१०]। अङ्ग्रेजले कुनै जवाफ दिएनन्। ३१ डिसेम्बर१९२९, लाहौरमा भारतको झण्डा फहराइएको थियो। २६ जनवरी १९३०को दिन इन्डियन नेशनल कांग्रेसले लाहौरमा भारतीय स्वतन्त्रता दिवसको रूपमा मनायो। यो दिन लगभग प्रत्येक भारतीय संगठनहरू द्वारा पनि मनाइयो। यस पछि गान्धीजीले मार्च १९३०मा नून माथि कर लगाएको विरोधमा नयाँ सत्याग्रह चलाए जसलाई १२ मार्च बाट६ अप्रिल सम्म नून आन्दोलनको सम्झनामा ४०० किलोमीटर (२४८ मील) सम्मको पदयात्रा अहमदाबादबाट दांडी, गुजरात सम्म चलाइयो ताकि स्वयं नून उत्पादन गर्न सकियोस्। समुद्र तर्फको यस यात्रामा हजारौंको संख्याजमा भारतीयहरूले भाग लिए। भारतमा अङ्ग्रेजको पकडलाई विचलित गर्ने यो एक सर्वाधिक सफल आन्दोलन थियो जसमा अङ्ग्रेजले ८०,००० भन्दा धेरै मानिसहरूलाई जेल पठायो।

चित्र:Gandhi Downing Street.jpg
१० डाउनिङ्ग स्ट्रीट, १९३१

लार्ड एडवर्ड इरविन (Lord Edward Irwin)द्वारा प्रतिनिधित्व भएको सरकारले गान्धीजीसँग विचार विमर्श गर्ने निर्णय लियो। यो इरविन गान्धीको सन्धि (Gandhi–Irwin Pact) मार्च १९३१मा हस्ताक्षर गरिएको थियो। सविनय अवज्ञा आन्दोलन बन्द गर्नको लागि ब्रिटिश सरकारले सबै राजनैतिक कैदीहरूलाई रिहा गर्न सहमति दिए। यस सम्झौताको परिणामस्वरूप गान्धीलाई भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसको एकमात्र प्रतिनिधिको रूपमा लण्डनमा आयोजित हुने गोलमेच सम्मेलनमा भाग लिनको लागि आमन्त्रित गरियो। यो सम्मेलन गान्धीजी र राष्ट्रवादी मानिसहरूको लागि घोर निराशाजनक रह्यो, यसको उद्देश्य सत्ताको हस्तान्तरण गर्नको साटो भारतीय अल्पसङ्ख्यकहरू माथि केन्द्रीत हुनु थियो। यसको अलावा, लार्ड इरविनको उत्तराधिकारी लार्ड विलिंगटन (Lord Willingdon),ले राष्ट्रवादीहरूको आन्दोलनलाई नियन्त्रित गर्ने र कुल्चने एक नयाँ अभियान आरम्भ गरे। गान्धी फेरि गिरफ्तार भए र सरकारले उनका अनुयायीहरूलाईउनीबाट पूर्णतया टाढा राखेर गान्धीजीद्वारा प्रभावित हुनबाट रोक्ने कोशिश गरे। तर, यो युक्ति सफल भएन। १९३२ मा, दलित नेता बीलाईचुनाव प्रचारको माध्यम सेआर अम्बेडकर (B. R. Ambedkar), सरकारले अछूतहरूलाई एक नयाँ संविधान अन्तर्गत अलग निर्वाचन स्वीकार गरे। यसको विरोधमा गान्धीजीले सेप्टेम्बर १९३२ माछ दिनको अनशन गरे। जसले सरकारलाई दलित क्रिकेटरबाट राजनैतिक नेता बनेका पलवंकर बालू द्वारागरिएको मध्यएस्तामा एक समान व्यवस्था अपनाउन बल दियो। अछूतहरूको जीवनलाई सुधार्नको लागि गान्धीजीद्वारा चलाइएको यस अभियानको यो शुरूआत थियो। गान्धीजीले यी अछूतहरूलाई हरिजन नाम दिए जसलाई उनी भगवानको सन्तान मान्दथे। ८ मे (८ May)१९३३मा गान्धीजीले हरिजन आन्दोलन [११] मा मद्दत गर्नको लागि आत्म शुद्धिकरणको २१ दिन सम्म चलने उपवास गरे। यो नयाँ अभियान दलितहरूले मन पराएका थिएनन् तथापि उनी एक प्रमुख नेता बनिरहे। बीआर अम्बेडकर (B. R. Ambedkar)ले गान्धीजीद्वारा गरिएको हरिजन शब्दको उपयोगको आलोचना गरे। अम्बेडकर र त्यसका सहयोगी दलहरूलाई पनि महसूस भयो कि गान्धीजी दलितहरूको राजनैतिक अधिकारहरूलाई कम आँक्दै छन्। यद्यपि गान्धीजी एक वैश्य परिवारमा जन्मेका भएपनि दलितहरूको लागि आवाज उठाउन सक्छन्। १९३४को गर्मीमा, उनको ज्यान लिन तीन असफल प्रयास भएका थिए। जब कांग्रेस पार्टी चुनाव लड्ने भयो र संघीय योजना अन्तर्गत सत्ता स्वीकार गर्‍यो् तब गान्धीजीले पार्टीको सदस्यता बाट राजिनामा दिने निर्णय लिए। उनी पार्टीको यस कदमबाट असहमत थिएनन् तर यसो गर्दा अहिलेसम्म कम्युनिष्ट, समाजवादीहरू, व्यापार सङ्घहरू, विद्यार्थीहरू, धार्मिक नेताहरू देखि लिएर व्यापार सङ्घहरू लगायतका जे जति आवाज विद्यमान थिए तिनीहरूको माझ पार्टीको सदस्यता मजबूत गर्नमा सजिलो हुनेथियो। यद्यपि गान्धीजी प्रचारद्वारा कोई यस्तो लक्ष्यर सिद्ध गर्न चाहदैनथे जसलाई राज [१२] का साथ अस्थायी रूपमा राजनैतिक व्यवस्थारको रूपमा स्वीकार गरियोस्। गान्धीजी नेहरू प्रेजीडेन्सी र कांग्रेसको लाहौर अधिवेशनसँग नै १९३६मा भारत फर्की आए। यद्यपि गान्धीको पूर्ण इच्छा थियो कि उनी स्वतन्त्रता प्राप्त गर्नमा नै आफ्नो सम्पूर्ण ध्या६न केन्द्रीत गरून्। न कि भारतको भविष्यको बारेमा भएका अड्कलहरूमा। त्यसले कांग्रेसलाई समाजवादको आफ्नो उद्देश्यको रूपमा अपनाउनबाट रोकेन। १९३८मा राष्ट्रपति पदको लागि चुनिएका सुभाष बोससँग गान्धीजीको मतभेद थियो। बोससँगको मतभेदमा गान्धीको मुख्य विन्दू बोसको लोकतन्त्रमा प्रतिबद्धताको कमी तथा अहिंसामा विश्वासको कमी थियो। बोसले गान्धीजीको आलोचनाको बावजूद पनि दोस्रो पटक जीत हासिल गरे तर कांग्रेसलाई त्यस समय छोड दिए जब सबै भारतीय नेताहरूले गान्धी [१३] जी द्वारा लागू गरिएका सबै सिद्धान्तहरूको परित्याग गरियो।

द्वितीय विश्व युद्ध र भारत छोडो

महादेव देसाई(Mahadev Desai)अप्रिल ७ १९३९मा बिरला सदनमा वायसराय (viceroy)बाट प्राप्त एक पत्र पढ्दै।

द्वितीय विश्व युद्ध १९३९मा जब छेडियो नाजी जर्मनी (Nazi Germany) आक्रमण पोल्याण्ड सुरूमा गान्धीजीले अङ्ग्रेजको प्रयासहरूको अहिंसात्मक नैतिक सहयोगको पक्ष लिए तर दोस्रो कांग्रेसको नेताहरूले युद्धमा जनताको प्रतिनिधिहरूको परामर्श नलिई यसमा एकतर्फी रूपमा सामेल गरेको विरोध गरे। कांग्रेसको सबै चयनित सदस्यहरूले सामूहिक रूपमा [१४] आफ्नो पदबाट राजिनामा दिए। लामो चर्चा पछाडी, गान्धीले घोषणा गरे कि जब स्वयं भारतको स्वतन्त्रता बाट इंकार गरिएको छ तब लोकतांत्रिक स्वतन्त्रताको लागि बाहिरबाट लड्ने माथि भारत कुनै पनि युद्धको लागि तयार बन्ने छैन। जबजब युद्ध बढ्दै गयो गान्धीजीले स्वतन्त्रताको लागि आफ्नो माग अङ्ग्रेजलाईभारत छोड (Quit India)नामक एक विधेयक दिएर तीव्र बनाए। यो गान्धी तथा कांग्रेस पार्टीको सर्वाधिक स्पष्ट विद्रोह थियो जो भारतीय सीमा [१५] बाट अङ्ग्रेजलाई लखेट्न लक्षित थियो।

मा गान्धीजीको दोस्रो नम्बरमा बसेका जवाहरलाल नेहरूको पार्टीका केही सदस्यहरू तथा केही अन्य राजनैतिक भारतीय दलहरूले आलोचना गरे जो अङ्ग्रेजको पक्ष तथा विपक्ष दुबैमा नै विश्वास राख्दथे। केहीलाई लाग्दथ्यो कि आफ्नो जीवन कालमा अथवा मृत्युको संघर्षमा अङ्ग्रेजको विरोध गर्न एक नश्वर कार्य हो जबकि केही मान्दथे कि गान्धीजी पर्याप्त कोशिश गरेका छैनन्। भारत छोड यस संघर्षको सर्वाधिक शक्तिशाली आन्दोलन बन्यो जसमा व्यापक हिंसा र गिरफ्तारी भयो। [१६] प्रहरीको गोलिबाट हजारौंको संख्यानमा स्वतन्त्रता सेनानी या त मारिए या घाइते भए र सयौं अथवा हजारौं सेनानी गिरफ्तार गरिए। गान्धी र उनका समर्थकहरूले भारतलाई स्वतन्त्रता नदिएसम्म लडाईं नछोड्ने स्पष्ट गरे। उनले भने कि चारै तर्फ अराजकताको आदेश " " असली अराजकता भन्दा पनि खराब हो। "उनले सबै कांग्रेसीहरू र भारतीयहरूलाई अहिंसा (ahimsa), र गर या मर ( " डु अर डाई" ) द्वारा अंतिम स्वतन्त्रताको लागि पनि अनुशासन कायम राख्न भने।

गान्धीको हस्तलिपि साबरमती आश्रम

मा संरक्षित छ]]

गान्धीजी र कांग्रेस कार्यकारणी समितिको सबै सदस्यहरूलाई अंग्रेज द्वारा मुबंईमा ९ अगस्टन (August ९)१९४२मा गिरफ्तार गरियो। गान्धीजीलाई पुणेको आंगा खां महल (Aga Khan Palace)मा दुई वर्ष सम्म बन्दी बनाएर राखियो। यही समय गान्धीजीको निजी जीवनमा दुई गहीरो आघात लाग्यो। उनका ५० वर्ष पुराना सचिव महादेव देसाई (Mahadev Desai)६ दिन पछि नै हृदयाघात बाट परलोक भए। गान्धीजी १८ महिना जेलमा रहेपछि २२ फेब्रुअरी १९४४मा उनकी पत्नी कस्तूरबा गान्धीको देहान्त भयो। यसको छ हप्ता पछि गान्धीजीले पनि भयंकर मलेरियाको शिकार हुनु पर्‍यो|। उनको खराब स्वास्थ्यक र जरूरी उपचारको कारण ६ मे (६ May) १९४४को युद्धको समाप्ति भन्दा पहिले नै उनलाई रिहा गरियो। राज उनलाई जेलमा स्वास छोड्दै गरेको देख्न चाहँदैनथे जसबाट देशको क्रोध बढोस्। यद्यपि भारत छोड आन्दोलनलाई आफ्नो उद्देश्यमा आशिंक सफलता नै मिल्यो तर आन्दोलनको निष्ठुसर दमनले १९४३को अन्त्य सम्म भारतलाई संगठित गर्‍योम। युद्धको अन्त्यमा, ब्रिटिशले स्पष्ट संकेत हुन्छ कि सत्ताको हस्तान्तरण गरेर उनलाई भारतीयहरूको हातमा सुम्पिनेछ। यस समय गान्धीजीले आन्दोलन बन्द गरे जसमा कांग्रेसी नेताहरू सहित लगभग एक लाख राजनैतिक बन्दीहरूलाई रिहा गरियो।

स्वतन्त्रता र भारतको विभाजन

गान्धीजीले १९४६मा कांग्रेसको ब्रिटिश क्याविनेट मिशन (British Cabinet Mission)को प्रस्ताव अस्वीकार गर्ने परामर्श दिए किन भनें उनलाई मुस्लिम बाहुलता प्रान्तको लागि प्रस्तावित समूहीकरण प्रति उनको गहन सन्देह थियो यसकारण गान्धीजीले प्रकरणलाई एक विभाजनको पूर्वाभ्यासको रूपमा देखे। यद्यपि केही समय गान्धीजीसँग कांग्रेस द्वारा मतभेदको घटना बाट यो पनि एक घटना बनेको (यद्यपि त्यसका नेत्त्वको कारण होइन) तर नेहरू र पटेल जान्दथे कि यदि कांग्रेस यस योजनाको अनुमोदन गरेन भनें सरकारको नियन्त्रण मुस्लिम लीगमा जान्छ। १९४८को बीच लगभग ५००० भन्दा पनि धेरै मानिसहरूको हिंसाको क्रममा मारिए। गान्धीजी कुनै पनि यस्तो योजनाको बिरूद्ध थिए जो भारतलाई दुई अलग अलग देशमा विभाजित गरोस्। भारतमा रहने धेरै हिन्दूहरू र सिख एवं मुस्लिमहरूको भारी बहुमत देशलाई विभाजन गर्ने पक्षमा थियो। यसको अतिरिक्त मुहम्मद अली जिन्ना, मुस्लिम लीगको नेता ले, पश्चिम पंजाब, सिंध, उत्तर पश्चिम सिमान्त प्रान्तईस्ट बंगाल (East Bengal)मा व्यापक सहयोगको परिचय दिए। व्यापक स्तरमा फैलिने हिन्दू मुस्लिम लडाईं रोक्नको लागि नै कांग्रेस नेताहरूले विभाजनको यस योजनामा मञ्जुरी दिएका थिए। कांग्रेस नेता जान्दथे कि गान्धीजी बिभाजनको विरोध गर्नेछन् र उनको सहमति बिना कांग्रेसको लागि अगाडी बढ्न असम्भव थियो। पार्टीमा गान्धीजीको सहयोग र सम्पूर्ण भारतमा उनको स्थिति मजबूत थियो। गान्धीजीको नजीकका सहयोगीहरूले बिभाजनलाई एक सर्वोत्तम उपायको रूपमा स्वीकार गरे र सरदार पटेलले गान्धीजीलाई सम्झाउने प्रयास पनि गरे कि नागरिक अशान्ति युद्धलाईरोक्ने यही एक उपाय हो। गान्धीले वाध्य भई यसमा अनुमति दिए।

उनले उत्तर भारत साथ-साथ बंगालमा पनि मुस्लिम र हिन्दू समुदायका नेताहरूबीचको कडा रवैयालाई शान्त गर्नको लागि गहन विचार विमर्श गरे। १९४७ को (Indo-Pakistani War of १९४७)भारत-पाकिस्तान युद्धको बावजूद उनलाई त्यस समय परेशान गरियो जब सरकारले पाकिस्तानको विभाजन परिषद द्वारा बनाइएको सम्झौता अनुसार ५५ (Rs.) करोड रू० (crore)नदिने निर्णय लिएको थियो। सरदार पटेल जस्तै नेताहरूलाई डर थियो कि पाकिस्तान यस धनलाई भारतको बिरूद्ध युद्ध छेडनमा उपयोग गर्न सक्छ। जब यो माग उठ्न लाग्यो कि सबै मुसलमानहरूलाई पाकिस्तान पठाइयोस् तर मुसलमानहरू र हिन्दू नेताहरूले यस माथि असन्तोष व्यक्त् गरे र एक अर्को [१७] सँग सम्झौता गर्न रोक्ने कार्यले गान्धीजीलाई गहिरो चोट पुग्यो। उनले दिल्लीमा आफ्नो पहिलो आमरण अनशन आरम्भ गरे जसमा सबै साम्प्रदायिक हिंसा तत्काल समाप्त गर्न र पाकिस्तानलाई ५५ करोड रूपैयाँ भुक्तान गर्नको लागि माग गरेका थिए। गान्धीजीलाई पाकिस्तानमा अस्थिरता र असुरक्षा बाट भारत प्रति उसको घृणा बढ्नेछ तथा सीमामा हिंसा फैलिनेछ भन्ने डर थियो। उनलाई अर्को पनि डर थियो कि हिन्दू र मुस्लिम आफ्नो शत्रुता फेरि कायम राख्नेछन् र नागरिक युद्ध हुने आशंका बन्न सक्छ। यो रकम पाकिस्तानलाई भुक्तान गर्नुपर्नेमा उनी अडीग रहे। हिन्दू मुस्लिम र सिक्ख समुदायका नेताहरूले उनलाई विश्वाईस दिलाए कि उनी हिंसा भूलेर शान्ति ल्याउनेछन्। यी समुदाहरूमा राष्ट्रिय स्वयंसेवक संघहिन्दू महासभा (Hindu Mahasabha) सामेल थिए। यस प्रकार गान्धीजीले सुन्तलाको जूस [१८] पिएर आफ्नो अनशन तोडिदिए।

हत्या

राज घाट (Raj Ghat):आगा खान प्यालेसमा गान्धीको अस्थिहरू ( पुणे, भारत ) .

मेनचेस्टर गार्जियन, १८ फेब्रुअरी, १९४८,मा गल्लीहरू बाट हिँड्दै गरेको देखिएको थियो। ३० जनवरी, १९४८, गान्धीको त्यस समय गोली हानेर हत्या गरियो जब उनी नयाँ दिल्ली (New Delhi)को बिडला भवन (बिरला हाउस (Birla House))को मैदानमा राती टहल्दै थिए। गान्धीको हत्यारा नाथूराम गौडसे (Nathuram Godse)एक पागल मान्छे थिए जसको कट्टरपन्थी हिन्दू महासभा (Hindu Mahasabha)को साथ सम्बन्ध थियो जसले गान्धीजीलाई पाकिस्तान [१९] लाईपैसा भुक्तान गर्ने मुद्दामा भारतलाई कमजोर बनाउनको जिम्मेवार ठहर्यागएको थियो। गोडसे र त्यस घटनामा उनको सह षड्यन्त्रकारी नारायण आप्टे (Narayan Apte)लाईपछि अदालतमा मुद्दा चलाएर सजाय सुनाइयो तथा १५ नोभेम्बर१९४९मा उनीहरूलाई फांसी दिइयो। ) राजधाट (Rāj Ghāt), नयाँ दिल्ली (New Delhi),मा गान्धीजीको स्मारक ( या समाधि"मा देवनागरीमा हे राम " लेखियो। राम या, वह ( ( IAST | राम) )), जसको अनुवाद " हे परमेश्वर" मान्न सकिन्छ। जनमानसमा चर्चा छ कि जब गान्धीजीलाई गोली हानियो तब उनको मुखबाट निक्लेको अन्तिम शब्द थियो ‘हे राम’। यद्यपि यस कथनमा विवाद पनि उठेको छ। [२०]जवाहरलाल नेहरूले रेडियोको माध्यमबाट राष्ट्रलाई सम्बोधन गरे : Friends and comrades, the light has gone out of our lives, and there is darkness everywhere, and I do not quite know what to tell you or how to say it. Our beloved leader, Bapu as we called him, the father of the nation, is no more. Perhaps I am wrong to say that; nevertheless, we will not see him again, as we have seen him for these many years, we will not run to him for advice or seek solace from him, and that is a terrible blow, not only for me, but for millions and millions in this country.[२१] }}

गान्धीजीको शवको खरानी (‘’’अस्थि’’’) उनको सेवाहरूको सम्झना गराउनको लागि सम्पूर्ण भारतमा लगियो। जसको अधिकांश इलाहाबादको संगम (Sangam at Allahabad)मा १२ फेब्रुअरी १९४८का दिन जलमा विसर्जित गरियो।[२२] पवित्र रूपमा राखियो। १९९७ मा, तुषार गान्धी (Tushar Gandhi)ले बैंकमा नपाएको एक अस्थि-कलश र केही सामाग्री अदालतको माध्यम बाट,इलाहाबाद संगम (Sangam at Allahabad)।[२२][२३] नामक स्थानमा लगेर जलमा विसर्जित गरे। ३० जनवरी२००८मा दुबईमा बस्ने एक व्यापारी द्वारा गान्धीजीको खरानी एक अन्य अस्थि-कलश मुंबई संग्रहालय [२२] मा पठाए पश्चात् उनलाई गिरगाम चौपाटी (Girgaum Chowpatty) नामक स्थानमा जलमा विसर्जित गरियो। एक अर्को अस्थि कलश आगा खान (Aga Khan) जो पुणे[२२] मा छ, ( जहाँबाट उनलाई १९४२ माकैद गर्नको लागि गरिएको थियो १९४४ ) त्यहाँ समाप्त भयो र दोस्रो आत्मबोध फेलोशिप ताल मन्दिर (Self-Realization Fellowship Lake Shrine)मा लस एंजिल्स[२४] मा राखिएको छ। यस परिवारलाई यो पवित्र खरानी राजनैतिक उद्देश्यको लागि दुरूपयोग गर्न सकिन्छ भन्ने थाहा छ। तर उनीहरू यहाँ बाट हटाउन पनि चाहँदैनन्। किन भनें यसबाट मन्दिर[२२] मा तोडफोड हुने खतरा पैदा हुन सक्दछ।

गान्धीको सिद्धान्त

ढाँचा:गान्धीको सिद्धान्त

लेखन

गान्धीजी एक सफल लेखक थिए। दशकौं सम्म उनले अनेक पत्रपत्रिकाहरूको सम्पादन गरेका थिए जसमा [[हरिजन|गुजराती]] (Harijan), हिन्दीअङ्ग्रेजीमा [[इन्डियन ओपिनियन|हरिजन]] (Indian Opinion), इन्डियन ओपिनियन ( जब उनी दक्षिण अफ्रिकामा थिए) र अङ्ग्रेजीमा (Young India)यङ्ग इण्डिया, र जब उनी भारतमा फिर्ता आए तब उनले नवजीवन नामक मासिक पत्रिका निकाले। पछि नवजीवनको प्रकाशन हिन्दीमा पनि भयो।[२५] यसको अलावा उनले लगभग हरदिन व्यक्ति र समाचार पत्रहरूलाई पत्र लेखे

गान्धीले केही किताबहरू पनि लेखे आफ्नो आत्म कथा सँग, एक आत्मकथा या सत्यसँग मेरो प्रयोग (An Autobiography or My Experiments with Truth), दक्षिण अफ्रिकामा सत्याग्रह, त्यहाँको संघर्षको बारेमा, हिन्द स्वराज या इन्डियन होम रुल (Hind Swaraj or Indian Home Rule), राजनैतिक प्रचार पत्रिका, र जोन रस्किन (John Ruskin)को अन्टू दिस लास्ट (Unto This Last)को गुजरातीमा व्याख्या गरेका छन्। [२६]अन्तिम निवन्ध उनको अर्थशास्त्र सँग सम्बधित कार्यक्रम भन्न सकिन्छ। उनले शाकाहार, भोजन र स्वास्थ्य, धर्म, सामाजिक सुधारको बारेमा पनि विस्तार सँग लेखेका छन्। गान्धी आमरूपमा गुजरातीमा लेख्ने गर्दथे र आफ्नो किताबलाई हिन्दी र अङ्ग्रेजीमा पनि अनुवाद गर्दथे। गान्धीका सबै लेखन कार्य महात्मा गान्धीको सञ्चित लेख नाम बाट १९६०मा भारत सरकार द्वारा प्रकाशित गरिएको छ। यो लेखन लगभग ५० हजार पन्नामा समाविष्ट छ र करीव सय खण्डमा प्रकाशित भएको छ। सन् २०००मा गान्धीको सबै लेखन कार्य संशोधित संस्करण विवादको घेरामा आयो किन भनें गान्धीका अनुयायीहरूले सरकार माथि राजनैतिक उद्देश्यको लागि परिवर्तन सामेल गरेको आरोप लगाए।[२७]

गान्धीका बारेमा पुस्तकहरू

कयौं जीवनी लेखकहरूले गान्धीको जीवन वर्णनको कार्य लिएका छन्। त्यसमध्ये दुई कार्य अलग छन्; डीजी तेंदुलकर आफ्नो महात्मासँग। मोहनदास करमचन्द गान्धीको जीवन आठ खण्डमा छ र महात्मा गान्धीसँग प्यारेलाल (Pyarelal) र सुशीला नायर (Sushila Nayar) १० खण्डमा छन्। कर्नल जी बी अमेरिकी सेनाको सिंहले भनेको आफ्नो तथ्यात्मक अनुसन्धान पुस्तक गान्धी: बेहायिंड द मास्क अफ डिविनिटी ( Gandhi: Behind the Mask of Divinity)को मूल भाषण र लेखनको लागि उनले आफ्नो २० वर्ष[२८] लामो समय लगाए।

अनुयायीहरू र प्रभाव

विश्वका महत्वपूर्ण नेता र राजनैतिक गतिविधिहरू गान्धी बाट प्रभावित थिए यो अमेरिकाको नागरिक अधिकार आन्दोलन (civil rights movement)को नेताहरूमा मार्टिन लूथर किङ (Martin Luther King) र जेम्स लाव्सन (James Lawson) गान्धीको लेखन र उनैको सिद्धान्तबाट निकै आकर्षित भएका थिए।[२९] विरोधी-रंगभेद कार्यकर्ता र दक्षिण अफ्रिकाका पूर्व राष्ट्रपति नेल्सन मण्डेला, गान्धीजी बाट प्रेरित थिए।[३०] र अरू मानिसहरू खान अब्दुल गफ्फेर खान (Khan Abdul Ghaffar Khan),[३१]स्टीव बिको (Steve Biko), र आङ सू की (Aung San Suu Kyi) हो.[३२]

गान्धीको जीवन तथा उपदेशले कतिपय मानिसहरूलाई प्रेरित गर्दछन्। जो गान्धीलाई आफ्नो गुरु मान्दछ या जो गान्धीको विचारको प्रसार गर्नमा आफ्नो जीवन समर्पित गर्दछ। यूरोपका, रोमेन रोल्लांड पहिलो व्यक्ति थिए जसले १९२४मा आफ्नो किताब महात्मा गान्धीमा गान्धीजी माथि चर्चा गरेका थिए र ब्राजीलको अराजकतावादी (anarchist) र नारीवादी मारिया लासर्दा दे मौरा (Maria Lacerda de Moura)ले आफ्नो कार्य शान्तिवादमा गान्धीको बारेमा लेखेकी छिन्। १९३१मा उल्लेखनीय भौतिक विज्ञानी अलबर्ट आइंस्टाइन, गान्धीसँग पत्राचार गर्दथिन् र पत्र पत्रिकाहरूमा उनलाई "आगामी पिँढीहरूको आदर्श" भनिन्।[३३]लांजा देल वस्तो (Lanza del Vasto) महात्मा गान्धीसँग बस्ने अभिप्रायले सन् १९३६मा भारत आए; र पछि गान्धी दर्शन फैलाउनको लागि उनी यूरोप फिर्ता आए र १९४८मा उनले कम्युनिटी अफ द आर्क (Community of the Ark)को स्थापना गरे।( गान्धीको आश्रमबाट प्रभावित भएर)मदेलिने स्लेड (Madeleine Slade) (मीराबेन) ब्रिटिश जल सेनापतिकी छोरी थिइन् उनले आफ्नो तरूण जीवनको धेरैजसो समय गान्धीको भक्तको रूपमा भारतमा बिताइन्।

यसको अतिरिक्त, ब्रिटिश संगीतकार जोन लेनन (John Lennon)ले अहिंसा माथि आफ्नो विचार व्यक्त गर्दा गान्धीको उदाहरण दिए।[३४] २००७मा केन्स लिहरूस अन्तर्राष्ट्रिय विज्ञापन महोत्सव (Cannes Lions International Advertising Festival), अमेरिकाका पूर्व उपराष्ट्रपति र पर्यावरणविद अल गोरले उनी माथि गान्धीको प्रभाव रहेको बताए।[३५]

पैतृक सम्पति

सय वर्षीय महात्मा गान्धीको मूर्ति व्यापारिक क्षेत्रको केन्द्रीय स्थान पिएतेर्मारित्ज्बुर्ग (Pietermaritzburg), दक्षिण अफ्रिकामा छ।

२ अक्टोबर (२ October) गान्धीको जन्मदिन हो यसकारण गान्धी जयन्ती (Gandhi Jayanti)को अवसरमा भारतमा राष्ट्रिय अवकाश (national holiday in India) हुन्छ १५ जून २००७मा "सयुंक्त राष्ट्र महा सभा (United Nations General Assembly)"मा एक प्रस्तावको घोषणा गरियो कि २ अक्टोबर (2 October)लाई "अन्तर्राष्ट्रिय अहिंसा दिवस (International Day of Non-Violence)"को रूपमा मनाइनेछ। [३६]

महात्मा भन्ने शब्द संस्कृत बाट लिइएएको हो जसमा महाको अर्थ महानआत्मको अर्थ आत्मा हुन्छ। धेरैजसो सूत्रहरूको अनुसार जस्तै दत्ता र रोबिन्सनको रबिन्द्रनाथ टेगोर: संकलनमा उल्लेख छ कि रबिन्द्रनाथ टेगोरले सबैभन्दा पहिले गान्धीलाई महात्माको संज्ञा दिएका थिए।[३७] अन्य सूत्रहरूको अनुसार नौतामलाल भगवानजी मेहता (Nautamlal Bhagavanji Mehta)ले २१ जनवरी १९१५मा उनलाई यो संज्ञा दिएका थिए।[३८] यद्यपि गान्धीले आफ्नो आत्मकथामा भनेका छन् कि उनलाई कहिल्यै लागेन कि उनी यस सम्मानको योग्य छन्।[३९] मानपत्रका अनुसार, गान्धीलाई उनको न्याय र सत्यको सराहनीय बलिदानको लागि महात्मा नाम दिइएको हो।[४०]

१९३०मा टाइम (Time) पत्रिकाले महात्मा गान्धी लाईवर्षको पुरूष (Man of the Year)को नाम दिएI १९९९मा गान्धी अलबर्ट आइंस्टाइन जसलाई शताब्दीको पुरूष (Person of the Century) नाम दिइयो र गान्धी द्वितीय स्थानमा थिए। टाइम पत्रिकाले दलाई लामा (The Dalai Lama), लेच सा (Lech Wałęsa), डा मार्टिन लूथर किङ, जूनियर (Dr. Martin Luther King, Jr.), सेसर शाउनीज (Cesar Chavez), आङ सान सू की (Aung San Suu Kyi), बेनिग्नो अकुइनो जूनियर (Benigno Aquino, Jr.), डेसमण्ड टूटू (Desmond Tutu) र नेल्सन मण्डेलालाईगान्धीको पुत्रको रूपमा चित्रित गरे र उनको अहिंसाको आद्यात्मिक उतराधिकारी.[४१] भारत सरकारले हरेक वर्ष उल्लेखनीय सामाजिक कार्यकर्ताहरू, विश्वका नेताहरू र नागरिक हरूलाई महात्मा गान्धी शान्ति पुरस्कार (Mahatma Gandhi Peace Prize) बाट पुरस्कृत गर्ने गर्दछ। नेल्सन मण्डेला, दक्षिण अफ्रिकाको नेता जो कि जातीय मतभेद र पार्थक्यको उन्मूलनमा संघर्षरत रहे, यस पुरस्कारको लागि एक प्रवासी भारतीयको रूपमा प्रबल दावेदार हुन्।

१९९६ मा, भारत सरकारले महात्मा गान्धीको शृङ्खलाको नोट (rupee)को मुद्रणको १,५,१०,२०, ५०,१००,५०० र १००० का नोट ल्यायो। आज जति पनि नोट प्रयोगमा छन् त्यसमा महात्मा गान्धीका तस्वीर छन्। १९६९मा संयुक्त अधिराज्यले हुलाक टिकटको एक शृङ्खला महात्मा गान्धीको शतबार्षिक जयन्तीको उपलक्ष्यमा जारी गरे।

नयाँ दिल्लीमा गान्धी स्मृति (New Delhi)मा सहादत स्तम्भले त्यस स्थानलाईचिन्हित गर्दछ जहाँ उनको हत्या भएको थियो।

संयुक्त अधिराज्यमा गान्धी जी का यस्ता अनेक प्रतिमाहरू खास स्थानहरूमा छन् जस्तै लण्डन विश्वविद्यालय कलेज (Tavistock Square)को छेऊ ताभिस्तोक चोक,लण्डन (University College London) जहाँ उनले कानूनको शिक्षा प्राप्त गरे। संयुक्त अधिराज्यमा जनवरी ३०का दिन “राष्ट्रिय गान्धी स्मृति दिवस” मनाउने गरिन्छ। संयुक्त राज्यमा, गान्धीको प्रतिमाहरू न्यूयोर्क शहर (Union Square)मा यूनियन स्क्वायरको बाहिर र एटलान्टा (Martin Luther King, Jr. National Historic Site)मा मार्टिन लूथर किङ जूनियर राष्ट्रिय ऐतिहासिक स्थलवाशिंगटन डी सीमा भारतीय दूतावासको नजीक मेसासुशेट्स मार्गमा छ। (Washington, D. C.), भारतीय दूतावासको नजीक पितर्मरित्ज्बर्ग (Pietermaritzburg), दक्षिण अफ्रिका, जहाँ १८९३मा गान्धीको प्रथम-श्रेणी बाट निकालिएको थियो त्यहाँ उनको स्मृतिमा एक प्रतिमा स्थापित गरिएको छ। गान्धीको प्रतिमाहरू मदाम टुसौड (Madame Tussaud's)को मोम संग्रहालय, लण्डन मा, न्यू यार्क र विश्वको अनेक शहरहरूमा स्थापित छन्।

महात्मा गान्धी १९३७ देखि १९४८को बीचमा पाँच पटक शान्तिको नोबेल पुरस्कार (Nobel Peace Prize) का लागि मनोनित भए जसमा अमेरिकन फ्रेंड्स सर्विस कमिटी द्वारा दिइएको नामाङ्कन पनि सामेल छ। (American Friends Service Committee).[४२] तर यो पुरस्कार गान्धीलाई कहिल्यै पनि प्राप्त भएन। दशकौं पश्चात् नोबेल समितिले आफ्नो यस भूल प्रति खेद भएको सार्वजानिक रूपमा घोषित गर्‍योप। र उनीहरूले यो पनि स्वीकार गरे कि पुरस्कार नदिनको कारण विभाजित राष्ट्रिय विचार थिए। महात्मा गान्धीलाई यो पुरस्कार १९४८मा दिए लागिएको थियो तर उनको हत्याको कारण यसलाई रोकियो। त्यस वर्ष दुई नयाँ राष्ट्र भारतपाकिस्तानबीचमा युद्ध छेडिनु पनि एक जटिल कारण थियो।[४३] गान्धीको मृत्यु वर्ष १९४८मा पुरस्कार यस कारणबाट दिइएन कि कोई जीवित योग्य उम्मेदवार थिएनन्। जब १९८९मा दलाई लामा (Dalai Lama)लाईपुरष्कृत गरिँदा समितिका अध्यक्षले भने "यो महात्मा गान्धीको यादमा श्रद्धाञ्जलीको नै हिस्सा हो।"[४४]

राज घाट (Rajghat), नई-दिल्ली (New Delhi), भारतमा, त्यस स्थानलाई चिन्हित गर्दछ जहाँ १९४८मा गान्धीको दाह-संस्कार भएको थियो

भारत सरकारले १९७१मा बिरला भवन ( या बिरला हाउस ), नयाँ दिल्ली अधिग्रहण गर्‍यो जहाँ ३०जन्वरी, १९४८मा गान्धीको हत्या गरिएको थियो र यो १९७३मा गान्धी स्मृतिको रूपमा जनताको लागि खोलियो। यो त्यस कोठाको संरक्षण भएको छ जहाँ गान्धीले आफ्नो अन्तिमको चार महिना बिताए र त्यो मैदान पनि जहाँ राती टहलनका लागि गएकै बेला उनको हत्या गरियो। एक शहीद स्तम्भ अब त्यस स्थानलाई चिन्हित गर्दछ जहाँ उनको हत्या गरिएको थियो।

प्रति वर्ष ३० जनवरी का दिन महात्मा गान्धीको पुण्यतिथिमा कतिपय देशको स्कूलहरूमा अहिंसा र शान्तिको दिन (School Day of Non-violence and Peace) ( DENIP (DENIP) ) मनाइन्छ जसको स्थापना १९६४ स्पेनमा भएको थियो। दक्षिणी गोलार्द्धको क्यालेण्डर प्रयोग हुने ३० मार्चमा यो दिवस मनाइन्छ।

आदर्श र आलोचनाहरू

गान्धीको कठोर अहिंसा (ahimsa)को नतीजा शान्तिवाद (pacifism) हो, जुन राजनैतिक क्षेत्रबाट आलोचनाको एक मूल आधार बन्यो।

विभाजनको संकल्पना

नियमको रूपमा गान्धी विभाजन (partition)को अवधारणाको बिरूद्ध थिए किन भनें यो उनको धार्मिक एकताको दृष्टिकोणको प्रतिकूल थियो।[४५]अक्टोबर १९४६मा [[हरिजन]] (Harijan)मा उनले भारत (६ October)को विभाजन पाकिस्तान बनाउनको लागि भन्ने बारेमा लेखे:

(पाकिस्तानको माग) मुस्लीम लीग द्वारा प्रस्तुत गरिएको गैर-इस्लामी हो र म यसलाई पापयुक्त भन्न हिच्किचाउँदिन इस्लाम मानव जातिको भाईचारा र एकताको लागि हो, न कि मानव परिवारको एकतालाई अवरोध गर्नको लागि। यस कारण भारत युद्धको दुई समुहमा विभाजित होस् भन्ने चाहनेहरू भारत र इस्लाम दुबैका शत्रु हुन्। उनीरू मलाई टुक्रैटुक्रा पारेर काट्न सक्दछन् तर मलाई त्यस चीजको लागि राजी गर्न सक्दैनन् जसलाई म गलत सम्झन्छु। [...] हामीले आस छोडनु हुँदैन, यसको बावजूद कि ख्याली कुरा भैरहेको छ कि मुसलमानहरूलाई आफ्नो प्रेमको कैदमा अबलाम्बित गर्नुपर्दछ। [४६]

ज्याक होमर गान्धीको जिन्नासँग पाकिस्तानको विषयलाई लिएर भएको एक लामो पत्राचारमा ध्यान दिँदै भन्दछन्- "हालाँकि गान्धी वैयक्तिक रूपमा विभाजनको बिरूद्ध थिए, उनले सहमतिको सुझाव दिए जसको अनुसार कांग्रेस र मुस्लिम लीग अस्थायी सरकारले निम्न सम्झौता गर्दागर्दै आफ्नो स्वतन्त्रता प्राप्त गरे जसको पछि विभाजनको प्रश्नको फैसला ती जिल्लाहरूको जनमत द्वारा हुनेछ जहाँ मुसलमानहरूको संख्या ज्यादा छ।"[४७].

भारतको विभाजनको विषयलाई लिएर यो दोहोरो स्थिति राख्नुले गान्धीले यसबाट हिन्दुहरू र मुसलमानहरू दुबै तर्फबाट आलोचनाको आयाम खोलि दिए। मुहम्मद अली जिन्ना तथा समकालीन पाकिस्तानीहरूले गान्धीको मुसलमान राजनैतिक हकलाई कम आँकेको भनी आलोचना गरे।विनायक दामोदर सावरकार र उनका सहयोगीहरूले गान्धीको आलोचना गरे र आरोप लगाए कि उनी राजनैतिक रूपमा मुसलमानहरूलाई मनाउनेमा लागे र हिन्दुहरू माथि भैरहेको अत्याचार प्रति उनी लापरवाह बन्दै पाकिस्तान निर्माणको लागि स्वीकृति दिए (सार्वजानिक रूपमा उनले यो घोषित गरेका थिए कि विभाजन भन्दापहिले मेरो शरीरलाई दुई भागमामा काटिदिनू।)[४८] यो आज पनि राजनैतिक रूपबाट विवादस्पद छ, जस्तो कि पाकिस्तानी-अमेरिकी इतिहासकार आयेशा जलाल (Ayesha Jalal) यो तर्क दिन्छिन् कि विभाजनको कारण गान्धी र कांग्रेस मुस्लिम लीगसँग सत्ता बाँड्न इच्छुक थिएनन्, अरू मुसलन हिन्दू राष्ट्रवादी (Hindu nationalist) राजनेता प्रवीण तोगडिया (Pravin Togadia) पनि गान्धीको यस विषयलाई लिएर नेतृत्वको आलोचना गर्दछन्, यो पनि इंगित गर्दछन् कि उनको अत्यधिक कमजोरीको कारणबाट भारतको विभाजन भयो।

गान्धीले १९३०को अन्त्य-अन्त्यमा विभाजन (partition)को लिएर इजरायइलको निर्माणको लागि प्यालेस्टाइननको विभाजन प्रति पनि आफ्नो अरुचि जनाएका थिए (partition of Palestine to create Israel). २६ अक्टोबर १९३८ (26 October)मा उनले [[१९३८|हरिजनमा भने थिए]]:

मलाई कतिपय पत्र प्राप्त भएका छन् जसमा मसँग जर्मनीमा यहूदिहरूको उत्पीडन र अरब-यहूदिहरूको बारेमा मेरो बिचार के छ (persecution of the Jews in Germany) भनेर सोधियो। यस्तो होइन कि यस कठिन प्रश्नमा आफ्नो विचार म बिना झन्झट दिन सक्दछु। मेरो सहानुभूति यहुदिहरूसँग छ। म उनीहरूसँग दक्षिण अफ्रिका बाट नै नजदीकी रूप बाट परिचित छु। केही त जीवन भरको लागि मेरो साथी बनेका छन्। यी मित्रहरूद्वारा नै मलाई लामो समयदेखि भैरहेको उत्पीडनको बारेमा जानकारी मिल्यो। उनीहरू माथिको मेरो सहानुभूति मलाई न्यायको आवश्यकता बाट विवेकशून्य गर्दैन। त्यसैले यहूदिहरूको लागि एक राष्ट्रको कामनाले मलाई उतिसारो आकर्षित गर्दैन। जसको मंजूरी बाईबलमा दिइयो र जुन जिद्दी बाट उनीहरू आफ्नो फिर्तीमा प्यालेस्टाइनलाई चाहन थालेका छन्। किन उनी, पृथ्वीका अरू मानिसहरू सँग प्रेम गर्दैनन्, त्यस देशलाई आफ्नो घर बनाउँदैनन् जहाँ उनको जन्म भयो र जहाँ उनले जीविकोपार्जन गरे। प्यालेस्टाइन अरबहरूको हो, ठीक उसैगरी जसरी इङल्याण्ड अंग्रेजको र फ्रान्स फ्रान्सेलीहरूको। यहूदिहरूको अरबहरू माथि अधिरोपित गर्न अनुचित र अमानवीय हो जो केही पनि आज प्यालेस्टाइनमा भैरहेको छ त्यसलाई कुनै पनि आचार संहिता बाट सही साबित गर्न सकिन्न।[४९][५०]

हिंसक प्रतिरोधको अस्वीकृति

जो मानिसहरू हिंसाको माध्यमले स्वतन्त्रता हासिल गर्न चाहन्थे गान्धी तिनको आलोचनाको कारण पनि थोरै राजनैतिक आगोको लपेटमा पनि परे भगत सिंह, सुखदेव, उदम सिंह, राजगुरुलाई सुनाइएको बिरूद्ध विचार केही दलहरूमा उनको आलोचनाको कारण बन्यो।[५१][५२]

यस आलोचनाको लागि गान्धीले भने,"एक यस्तो समय थियो जब मानिसहरू मलाई सुन्ने गर्थे कि अंग्रेजहरू सँग बिना हतियार कसरी लड्न सकिन्छ किन भनें त्यतिबेला हतियार थिएनन्। तर आज मलाई भने ज्ञात हुन्छ कि मेरो अहिंसा कुनै कामको छैन किन भनें यसबाट हिन्दू-मुसलमानहरूको भिडन्त रोक्न सकिन्न यसकारण आत्मरक्षाको लागि सशस्त्र हुन पर्दछ।"[५३]

उनले आफ्नो बहस कतिपय लेखहरूमा गरे, जसको होमर जैक्सको द गान्धी रीडर: एक श्रोत उनको लेखन र जीवन को १९३८मा जब पहिलो पटक "यहूदीवाद र सेमेटीसम विरोधी" लेखियो, गान्धीले १९३०मा भएको जर्मनीमा यहूदिहरू माथि भएको उत्पीडन (persecution of the Jews in Germany)को सत्याग्रह (Satyagraha)को अन्तर्गत बताए उनले जर्मनीमा यहूदिहरू द्वारा सहनुपरेका कठिनाइहरूको लागि अहिंसाको तरीकाको प्रयोग गर्नको लागि यो भनेका थिए।

यदि म एक यहूदी हुन्थें र जर्मनीमा जन्मेको हुन्थें र आफ्नो जीविकोपार्जन वहीं बाट गरिरहेको हुन्थें भने जर्मनीलाई नै आफ्नो घर मान्ने थिएँ। यसको वावजूद कि कोई सभ्य जर्मन मलाई धम्क्याउँछ। या उसले मलाई गोली हान्छ या कुनै अँध्यारो कारागारमा फ्याँकिदिन्छ। म तडीपार र मतभेदी आचरणको अधीनमा हुनबाट इंकार गर्नेछु र यसको लागि म यहूदी भाइहरूको प्रतीक्षा गर्दिनँ। उनीहरू आउन् र मेरो वैधानिक प्रैत्रोधमा मसँग जोडियुन्, बरू मलाई आत्मविश्वास होला कि अन्तिममा सबै मेरा उदहारण मान्नको लागि बाध्य हुनेछन्। यहाँ जो सुझाव दिइएको छ यदि एक पनि यहूदी स्वीकार गर्छन् भने उनको स्थिति जो आज छ त्यसभन्दा खराब हुने छैन। र यदि दिइएको पीडा उनी स्वेच्छापूर्वक सहन्छन् भने त्यसले उनीहरूलाई भित्री शक्ति र आनंद प्रदान गर्नेछ, र हिटलरको सुविचारित हिंसा पनि यहूदिहरूको एक साधारण नर संहारको रूपमा निष्कर्षित हो तथा यो त्यसका अत्याचारहरूको घोषणाको बिरूद्ध पहिलो जवाफ हुनेछ। यदि यहूदिहरूको दिमाग स्वेच्छयापूर्वक पीडा सहनको लागि तयार छ भने, मेरो कल्पना हुन्छ कि संहारको दिन पनि धन्यवाद ज्ञापन र आनन्दको दिनमा बदलिनेछ। [५४]

गान्धीको यी वक्तव्यहरूको कारण प्रसस्त आलोचना भयो जसको जवाफ उनले "यहूदिहरू माथि प्रश्न" लेखमा दिए साथमा उनका मित्रहरूले यहूदिहरूलाई गरिएको मेरो अपीलको आलोचनामा समाचार पत्रका दुई कटिङ पठाएका थिए। आलोचनाहरूले यो संकेत गर्छ कि जो यहूदिहरूको बिरूद्ध भएको अन्यायको उपाय बताइयो, त्यो बिल्कुल नयाँ होइन। ...मेरो केवल यो निवेदन छ कि यदि हृदयबाट हिंसा त्याग्ने हो भने त्यो अभ्यासबाट एक शक्ति सृजित गर्नेछ जो ठूलो त्यागको कारणबाट बनेको होस्।[५५] उनले आलोचनाहरूको उत्तर "यहूदी मित्रहरूलाई जवाफ"[५६] र "यहूदी र प्यालेस्टाइन"[५७] मा दिए। यहूदिहरूलाई आसन्न आहुतिलाई लिएर गान्धीको बयानले कतिपय टीकाकारहरूको आलोचना आकर्षित गरे।[५८]मार्टिन बूबर (Martin Buber), जोकी स्वयं यहूदी राज्यको एक विरोधी हुन्ले गान्धीलाई २४ फेब्रुअरी, १९३९मा एक तीक्ष्ण आलोचनात्मक पत्र लेखे। बूबरले दृढतासँग भने कि अङ्ग्रेजद्वारा भारतीय मानिसहरूसँग जो व्यवहार गरिएको थियो त्यही नाजिहरू द्वारा यहूदिहरूसँग गरिएको व्यवहार भन्दा भिन्न छ, यसको अलावा जब भारतीय उत्पीडनको शिकार थिए, गान्धीले केही अवसरमा बलको प्रयोगको समर्थन गरे।[५९]

गान्धीले १९३०मा जर्मनीमा यहूदिहरू (persecution of the Jews in Germany)को उत्पीडनलाई सत्याग्रह (Satyagraha)को भित्र नै सन्दर्भित हो भने। नोभेम्बर १९३८मा उपरावित यहूदिहरूको नाजी उत्पीडनको लागि उनले अहिंसाको उपाय सुझाए:

आभास हुन्छ कि यहूदिहरूको जर्मन उत्पीडन इतिहासमा कोई सामानान्तर होइन। पुरानो जमानाको तानाशाह कहिल्यै यति पागल थिएनन् जति हिटलर भए र यसलाई उनी धार्मिक उत्साहसँग गर्दछन् कि उनी एक यस्ता अनन्य धर्म र जंगी राष्ट्रको प्रस्तुत गरिरहेका छन् जसको नाममा कोई पनि अमानवीयता मानवीयताको नियम बन्दछ जसलाई अहिले र भविष्यमा पुरस्कृत गरिनेछ। ज्ञात छ कि एक पागल परन्तु निडर युवा द्वारा गरिएको अपराध सम्पूर्ण जाति माथि अविश्वसनीय उग्रता साथ पर्नेछ। यदि कहिल्यै कोई न्यायसंगत युद्ध मानवताको नाममा त एक पुरा कामको प्रति जर्मनीको ढीट उत्पीडनको बिरूद्ध युद्धलाई पूर्ण रूप बाट उचित भन्न सकिँदो हो। तर म कुनै युद्धमा विश्वास राख्दिनँ। यसलाई युद्धको नाफा-नोक्सानको बारेमा चर्चा मेरो अधिकार क्षेत्रमा होइन। परन्तु जर्मनी द्वारा यहूदिहरू माथि गरिएको यस तरहको अपराध बिरूद्ध युद्ध गर्न सकिन्न र जर्मनीसँग गठबन्धन पनि गर्न सकिन्न यो कसरी हुनसक्छ कि यस्ता देशको बीच गठबन्धन होस् जस बाट एक न्याय र प्रजातन्त्रको आश गरिन्छ र दोस्रो जसलाई दुबैको शत्रु घोषित गरिएको छ?"[६०][६१]

दक्षिण अफ्रिकाको प्रारम्भिक लेख

गान्धीको दक्षिण अफ्रिकालाई लिएर शुरुआती लेख निकै विवादस्पद छ ७ मार्च, १९०८ मा, गान्धीले इन्डियन ओपिनियन (Indian Opinion)मा दक्षिण अफ्रिकामा उनको कारागार जीवनको बारेमा लेखे "काफिर शासनमा नै असभ्य हो - कैदीको रूपमा उनीहरू कष्टदायक, फोहोरी र लगभग पशुहरूको तरह रहन्छन्।"[६२] १९०३मा अप्रवासको विषयलाई लिएर गान्धीले टिप्पणी गरे कि "म मान्दछु कि जति उनी आफ्नो जातिको शुद्धता माथि विश्वास गर्दछन् उति हामी पनि ....... मानौं कि दक्षिण अफ्रिकामा जो गोरो जाति छ उनी नै श्रेष्ट जाति हुनु पर्दछ।"[६३] दक्षिण अफ्रिकामा आफ्नो समयको क्रममा गान्धीले बार-बार भारतीयहरूलाई अश्वेतसँग सामाजिक वर्गीकरणलाई लिएर विरोध गरे, जसको बारेमा उनी वर्णन गर्दछन् कि " निसंदेह पूर्ण रूप बाट काफिर बाट श्रेष्ठ हुनुहोस्।“ [६४] यो ध्यान दिन योग्य छ कि गान्धीको समयमा काफिरलाई वर्तमान मा (a different connotation)प्रयोग भैरहेको अर्थ भन्दा एक अलग अर्थ थिए (its present-day usage). गान्धीका यी कथनले उनलाई केही मानिसहरू द्वारा नसलवादी भएको आरोपको लगाउने मौका दिएका छन्।[६५]

इतिहासका दुई प्रोफेसर सुरेन्द्र भाना र गुलाम वाहेद, जो दक्षिण अफ्रिकाको इतिहासमा जानकारी राख्दछन्,ले आफ्नो मूलग्रन्थ द मेकिङ अफ अ पोलिटिकल रिफोर्मर : गान्धी यी साऊथ अफ्रिका, १८९३ - १९१४मा यस विवादको जाँच गरेका छन्। (नयाँ दिल्ली:मनोहर,२००५).[६६] अध्याय एकको केन्द्र मा,"गान्धी, औपनिवेशिक स्थितिमा जन्मे अफ्रीकी र भारतीय" जो कि "श्वेत आधिपत्य"मा अफ्रीकी र भारतीय समुदाहरूको सम्बन्धमा छ तथा ती नीतिहरूमा जुनको कारण बाट विभाजन भयो(र उनी तर्क दिन्छन् कि यी समुदाहरूको बीच संघर्ष लाजिमी किसिमको हो) यस सम्बन्धको बारेमा उनी भन्दछन्, "युवा गान्धी १८९०मा उन विभाजीय विचार बाट प्रभावित थिए जो कि त्यस समय प्रबल थियो।"[६७] साथ साथ उनी यो पनि भन्दछन्, "गान्धीको जेलको अनुभवले उनलाई ती मानिसहरूको स्थिति प्रति अधीक संवेदनशील बनाइ दिएको थियो। ..अगाडी गान्धी दृढ भएका थिए; उनी अफ्रीकीहरू प्रति आफ्नो अभिव्यक्तिमा पूर्वाग्रह लिएर एकदमै कम निर्णायक भए, र वृहत स्तरमा समान कारणको बिन्दुहरू देख्न लागेका थिए। जोहान्सबर्ग जेलमा उनको नकारात्मक दृष्टिकोणमा ढीट अफ्रीकी कैदी थिए न कि साधारण अफ्रीकी।"[६८]

दक्षिण अफ्रिकाको पूर्व राष्ट्रपति (President of South Africa) नेल्सन मण्डेला गान्धीका अनुयायी हुन्,[६९] २००३मा गान्धीका आलोचकहरू द्वारा प्रतिमाको अनावरण रोक्ने कोशिशको बावजूद उनले उनलाई जोहान्सबर्ग (Johannesburg)मा अनावृत गरे।[६५] भाना र वाहेदले अनावरण कार्यक्रमको आसपास भएका घटनाहरू माथि द मेकिङ अफ अ पोलिटिकल रिफोर्मार : गान्धी यी साऊथ अफ्रिका, १९१३-१९१४मा टिप्पणी गरे। अनुभाग " दक्षिण अफ्रिकाको लागि गान्धीको विरासत"मा उनी लेख्छन् " गान्धीले दक्षिण अफ्रिकाको सक्रिय कार्यकर्ताहरूलाईआगामी पींढिहरूमा श्वेत अधिपत्य समाप्त गर्नको लागि प्रेरित गरे। यो विरासत उनलाई नेल्सन मण्डेला सँग जोड्दछ। जुन कम गान्धीले शुरू गरेका थिए उनलाई मण्डेलाले पूरा गरे।"[७०] उनी भन्छन् ती विवादको हवाला दिँदै जो गान्धीको प्रतिमाको अनावरणको क्रममा उठेका थिए।[७१] गान्धी प्रति यी दुई दृष्टिकोणको प्रतिक्रिया स्वरूप, भाना र वाहेद तर्क दिन्छन् : उनी मानिसहरूलाई दक्षिण अफ्रिकामा रंगभेद पश्चात आफ्नो राजनैतिक उद्देश्यको लागि गान्धीलाई सही ठहर्यानउन चाहन्छन्। उनी उनको बारेमा कतिपय तथ्यलाई नजर अन्दाज गर्दागर्दै कारनमा केही ज्यादा मद्दत गर्दैनन् र जो उनलाई केवल एक नस्लवादी भन्छन् उनी पनि गलत बयानीको लागि त्यति नै दोषी हुन्/विकृतिको उति नै दोषी हुन्। "[७२]

राज्य विरोधी

गान्धी राज विरोधी (anti statist) त्यस रूपमा थिए जहाँ उनको दृष्टिकोण त्यस भारतको हो जो कि कुनै सरकारको अधीन नहोस्।[७३] उनको विचार थियो कि एक देशमा सच्चा स्वशासन (self rule)को अर्थ हुन्छ कि प्रत्यक व्यक्ति आफैं माथि शासन गर्दछ तथा कोई यस्तो राज्य छैन जो मानिसहरू माथि कानून लागु गर्न सकोस्।[७४][७५] केही मौका माथि उनले स्वयंको एक दार्शनिक अराजकतावादी भनेका छन् (philosophical anarchist).[७६] उनको अर्थमा एक स्वतन्त्र भारतको अस्तित्व ती हजारौं साना साना आत्मनिर्भर समुदायहरू बाट बन्छ (संभवतः टालस्टोयको विचार) जो अरूको अडचन नबनी आफैं माथि राज्य गर्दछन्। यसको यो मतलब थिएन कि ब्रिटिशद्वारा स्थापित प्रशाशनिक ढांचाको भारतीहरूलाईस्थानान्तरित गरिदिन जसको लागि उनले भने कि हिन्दूस्तानलाई इंगलिस्तान बनाउनु छ।“ [७७] ब्रिटिश ढंगको संसदीय तन्त्र माथि कोई विश्वास नहुनाको कारण उनी भारतमा स्वतन्त्रता पश्चात् कांग्रेस पार्टीलाई भंग गरेर प्रत्यक्ष लोकतन्त्र (direct democracy) प्रणालीको [७८] स्थापित गर्न चाहन्थे।[७९]

चित्र ग्यालरी

यो पनि हेर्नुहोस्

सन्दर्भ

  1. Gandhi, Rajmohan (2006), pg 1-3.
  2. Gangrade (2004), pp 154-155.
  3. गान्धी नामक दस्ताउनीज बाट अवतरित महात्मा गान्धीको संग्रहित कृतिहरू भोल्यूम ५ दस्ताउनीज # दैवत्यको मुखैटेको पछाडी पेज १०६
  4. http://www.gandhism.net/sergeantmajorgandhi.php सर्जेन्ट मेजर गान्धी
  5. महात्मा गान्धीका संग्रहित रचनाहरू भोल्यूम ५ पेज ४१०
  6. आरगान्धी, पटेल : एक जीवन, पी.८२ .
  7. आरगान्धी, पटेल : एक जीवन, पी.८९ .
  8. आरगान्धी, पटेल : एक जीवन, पी.१०५ .
  9. आरगान्धी, पटेल : एक जीवन, पी.१३१ .
  10. आरगान्धी, पटेल : एक जीवन, पी.१७२ .
  11. आरगान्धी, पटेल : एक जीवन, पीपी .२३० -३२ .
  12. आरगान्धी, पटेल : एक जीवन, पी.२४६ .
  13. आरगान्धी, पटेल : एक जीवन, पीपी .२७७ - ८१ .
  14. आरगान्धी, पटेल : एक जीवन, पीपी .२८३ - ८६ .
  15. आरगान्धी, पटेल : एक जीवन, पी.३०९ .
  16. आरगान्धी, पटेल : एक जीवन, पी.३१८ .
  17. आरगान्धी, पटेल : एक जीवन, पी.४६२ .
  18. आरगान्धी, पटेल : एक जीवन, पीपी .४६४ - ६६ .
  19. आरगान्धी, पटेल : एक जीवन, पी.४७२ .
  20. विनय लाल।' हे राम ' : गान्धीको अन्तिम शब्दहरूको राजनीति ह्यूमेन ८, संख्या. १ ( जनवरी २००१ ): पीपी३४ - ३८ .
  21. Nehru's address on Gandhi's death. Retrieved on १५ March २००७.
  22. २२.० २२.१ २२.२ २२.३ २२.४ "गान्धीजीको खरानी समुद्रमा आराम गर्नको लागि भनेर राखियो " The Guardian (The Guardian), १६ जनवरी २००८
  23. गान्धीजीको खरानी ३० जनवरी १९९७मा सिनसिनाती चौकी (The Cincinnati Post)मा छरिदिएका थिए। कारण कसैलाई थाहा थिएन खरानीको एक भाग नयाँ दिल्ली (New Delhi)को दक्षिणपूर्वमा एक सुरक्षित डिपोजिट बाकस (safe deposit box)मा कटक, को निकट समुद्र तटमा राखिएको थियो। तुषार गान्धी (Tushar Gandhi)ले १९५५मा अखबारहरू द्वारा गान्धीजीको खरानी बैंकमा राखिएको छ भन्ने समाचार प्रकाशित गरी हिरासतमा लिनका लागि अदालतको दरवाजा खटखटाए।
  24. वि.एन द्वारा अद्वितीय सञ्चारक नारायणन जीवन सकारात्मकता सँग, अक्टोबर-डिसेम्बर २००२
  25. कोम्मेमोरातिंग मार्टिन लुथेर किङ जूनियर. राजा माथि गान्धीको प्रभाव
  26. नेल्सन मण्डेला, एक पवित्र योद्धा: दक्षिण अफ्रिकाको मुक्तिदाता भारतको मुक्तिदाता को मौलिक कार्यहरू हेर्नुहोस्। टाइम मैगजीन, ३ जनवरी, २०००.
  27. पाकिस्तानी शान्तिवादको समर्थक अब्दुल गफ्फार खान एक शान्तिवादी तथा खुला विचारका थिए
  28. एक वैकल्पिक गान्धी
  29. गान्धीको बारेमा आइन्स्टाइन
  30. अमर लेनन rollingstone.com बाट लिइएको २० मे (May 20), 2007मा पुनः प्राप्त गरिएको
  31. गान्धीगिरी र ग्रीन लिओन, अल गोरले केन्सको विश्वास जीते exchange४media.com बाट लिएको हो २३ जून २००७मा पुनः प्राप्त गरिएको
  32. दत्ता, कृष्ण र एंड्र्यू रोबिन्सन, रबिन्द्रनाथ टेगोर: एक संकलन, p.२
  33. एम्.के.गान्धी: एक आत्मकथा.२१ मार्च २००६को पुनः प्राप्त गरिएको
  34. मोहनदास कसरी र कहिले प्रलेखन। गान्धी आफ्नो नामको अनुरूप नै "महात्मा" बने २१ मार्च २००६मा पुनः प्राप्त गरिएको
  35. 9171,993026,00.एच. टी.एम. एल गान्धीका सन्तान टाइम (पत्रिका) (Time (magazine)).२१ अप्रिल २००७मा पुनः प्राप्त गरिएको
  36. AFSCको पूर्व नोबेल नाआमाकन.
  37. अमित बरुआ "गान्धीलाई नोबेल पुरस्कार नदिइनु ठूलो भूल थियो".द हिन्दू (The Hindu),२००६. १७ अक्टोबर (17 October) २००६मा पुनः प्राप्त गरिएको
  38. ओयेविंद टोंनेस्सों महात्मा गान्धी, बिर्सिएका सम्मानित व्यक्ति नोबेल-ई-संग्रहालय शान्ति सम्पादक/सम्पादन, १९९८-२०००।२१ मार्च २००६मा पुनः प्राप्त गरिएको
  39. The एसेन्सियल गान्धीमा पुनः प्रकाशित : उनको जीवन, कार्यहरू, र विचारको संग्रह लुईस फिशर, २००२ (पुनर्मुद्रित संस्करण) पीपी.१०६-१०८
  40. The एसेन्सियल गान्धीमा पुनः प्रकाशित भयो : उनको जीवन, कार्यहरू, र विचारको संग्रह. लूईस फिशर, २००२(पुनर्मुद्रित संस्करण) पी.३०८-९
  41. ज्याक, होमर।गान्धीको पाठक,p 418
  42. बी.बी.सी समाचारमा "महात्मा गान्धीको जीवन र मृत्यु", हेर्नुहोस् अनुभाग "स्वतन्त्रता र विभाजन. "
  43. द एसेन्सियल गान्धीमा पुनः प्रकाशित : उनको जीवन, कार्यहरू, र विचारको संग्रह. लुईस फिशर,२००२ (पुनर्मुद्रित संस्करण)२८६-२८८
  44. एस.ऐ.एन.ई.टी-एमजी संग्रह-सेप्टेम्बर २००१ (#३०३)
  45. भगत सिंह माथि महात्मा गान्धी
  46. गान्धी र एन.बी.एस.पी ;- 'महात्मा' या दोषयुक्त प्रतिभावान?.
  47. द एसेन्सियल गान्धीमा पुनः प्रकाशित: उनको जीवन, कार्यहरू, र विचारको संग्रह: लुईस फिशर, २००२(पुनर्मुद्रित संस्करण) पी.३११
  48. ज्याक, होमर. गान्धीको पाठक, पी पी ३१९-२०
  49. ज्याक होमर. गान्धीको पाठक,पी ३२२
  50. ज्याक होमर .गान्धीको पाठक, पी पी ३२३-४
  51. ज्याक होमर , गान्धीको पाठक , पी पी ३२४-६
  52. डेविड लुईस स्केफर गान्धीले क्या गरे? .'२८ अप्रिल २००३को राष्ट्रिय समीक्षा २१ मार्च २००६, रिचर्ड ग्रेनिएर द्वारा पुनः प्राप्त गरिएको."द गान्धी नोबडी नोस".कमेंटरी पत्रिका (Commentary Magazine). मार्च १९८३ .२१ मार्च २००६मा पुनः समीक्षा गरिएको
  53. हर्त्ज्बर्ग, आर्थर यहूदी विचार पी.ऐ : यहूदी समाजको प्रकाशन, १९९७, पीपी.४६३-४६४; गार्डन हेम, पनि हेर्नुहोस् "अध्यात्मिक साम्राज्यवादको अस्वीकृति:गान्धीको बूबरको पत्रहरूको परावर्तन ."सार्वभौमिक अध्यनको पत्रिका, २२ जून, १९९९.
  54. ज्याक, होमर. गान्धीको पाठक, हरिजन,२६ नोभेम्बर १९३८, पीपी. ३१७-३१८
  55. मोहनदास.के गान्धी २६ नोभेम्बर १९३८ मा प्रकाशित हरिजन मा युद्ध र हिंसाको प्रति एक अहिंसात्मक दृष्टिकोण.
  56. ६५.० ६५.१ रोरी कैरोल, "गान्धीको नस्लवादी भने गया जस्तै नै जोहान्सबर्गमा उनलाई स्वतन्त्रता सेनानीको सम्मान दिइयो", द गार्डीयन, अक्टोबर १७ (October 17), २००३.
  57. एक राजनैतिक सुधारकको सृजन: दक्षिण अफ्रिकामा गान्धी, १८९३-१९१४
  58. द मेकिङ अफ अ पोलिटिकल रिफोर्मार : गान्धी यी साऊथ अफ्रिका,१८९३-१९१४. सुरेन्द्र भाना र गुलाम वाहेद,२००५.
  59. द मेकिङ अफ अ पोलिटिकल रिफोर्मार : गान्धी यी साऊथ अफ्रिका, १८९३-१९१४. सुरेन्द्र भाना र गुलाम वाहेद, २००५:पृष्ठ ४५.
  60. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Mandela-.E0.A5.A8.E0.A5.A6.E0.A5.A6.E0.A5.A6
  61. द मेकिङ अफ अ पोलिटिकल रिफोर्मार : गान्धी यी साऊथ अफ्रिका, १८९३ - १९१४. सुरेन्द्र भाना र गुलाम वाहेद, पृ १४९.
  62. द मेकिङ अफ अ पोलिटिकल रिफोर्मार : गान्धी यी साऊथ अफ्रिका, १८९३-१९१४. सुरेन्द्र भाना र गुलाम वाहेद, २००५: पीपी. १५०-१.
  63. एक राजनैतिक सुधारकको निर्माण: दक्षिण अफ्रिकामा गान्धी, १८९३-१९१४. सुरेन्द्र भाना र गुलाम वाहेद, २००५: पृ. १५१.
  64. जेसुदासन, ईग्नेसिअस स्वतन्त्रताको लागि गान्धीको धर्मग्रन्थ गुजरात साहित्य प्रकाशन: आनंद इण्डिया, १९८७, पीपी २३६-२३७
  65. मूर्ती, श्रीनिवास महात्मा गान्धी र लियो टालस्टायको पत्र लङ बीच प्रकाशन : लङ बीच, १९८७ पीपी १३
  66. मूर्ति, श्रीनिवास महात्मा गान्धी र लियो टालस्टायको पत्र लङ बीच प्रकाशन : लङ बीच, १९८७, पीपी १८९.
  67. गान्धी माथि र उनी द्वारा आलेख को, ७ जून, २००८मा पुनः समीक्षा गरिएको
  68. छैटौं अध्याय, हिन्द स्वराज, मोहनदास करमचन्द द्वारा .गान्धी
  69. भट्टाचार्य, बुद्धदेव गान्धीको राजनैतिक दर्शनको विकास कलकत्ता पुस्तक घर: कलकत्ता, १९६९, पीपी ४७९
  70. छैटौं अध्याय, हिन्द स्वराज, मोहनदास करमचन्द द्वारागान्धी

थप अध्ययनको लागि

  • भाना, सुरेन्द्र र गुलाम वाहेद.द मेकिङ अफ अ पोलिटिकल रिफोर्मार : गान्धी यी साऊथ अफ्रिका, १८९३-१९१४. नयाँ दिल्ली: मनोहर, २००५
  • बोन्दुरन्त्त, जुआअन वी. हिंसाको जीत: गान्धीवादी दर्शनको संघर्ष. प्रिन्सटन यूपी, १९९८ आईएसबीएन ०-६९१-०२२८१-X
  • चेर्नस, ईरा. अमेरिकी अहिंसा: विचारको इतिहास, सातौं अध्याय .आईएसबीएन १-५७०७५-५४७-७
  • चड्ढा, योगेश .गान्धी: एक जीवन .आईएसबीएन ०-४७१-३५०६२-१
  • डेलटन, डेनिस (ईडी) .महात्मा गान्धी: चुनिन्दा राजनैतिक लेख इण्डियानापोलिस/क्याम्ब्रिज : हैकट प्रकशन कम्पनी (Hackett Publishing Company), १९९६ आईएसबीएन ०-८७२२०-३३०-१
  • गान्धी, महात्मा .महात्मा गान्धीका सञ्चित लेख .नयाँ दिल्ली: प्रकाशन विभाग, सूचना एवम प्रसारण मन्त्रालय, भारत सरकार, १९९४.
  • इश्वरण, एकनाथ (Eswaran, Eknath).गान्धी एक मनुष्य .आईएसबीएन ०-९१५१३२-९६-६
  • फिशर, लुईस .द एसेनसियल गान्धी : उनको जीवन, कार्यहरू, र विचारको संग्रह . प्राचीन: न्यूयोर्क, २००२. (पुनर्मुद्रित संस्करण), आईएसबीएन १-४०००-३०५०-१
  • गान्धी, एम.के. गान्धीका पाठक: उनको जीवन र लेखनको एक श्रोत पुस्तक होमर ज्याक(ईडी) ग्रोव प्रेस, न्यू योर्क, १९५६
  • गान्धी, राजमोहन .पटेल: एक जीवन नवजीवन प्रकाशन घर, १९९० आईएसबीएन ८१-७२२९-१३८-८
  • हन्ट, जेम्स डी. लण्डनमा गान्धी . नयाँ दिल्ली: प्रोमिला एवं कम्पनी, प्रकाशक, १९७८
  • मान्न, बर्नहार्ड, महात्मा गान्धी र पाउलो फरेरीको शैक्षणिक अवधारणा. क्लौबें, बी,मा (ईडी) राजनैतिक समाजीकरण एव शिक्षामा अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययन बीडी. ८.हैम्बर्ग १९९६.आईएसबीएन ३-९२६९५२-९७-०
  • रूहे, पीटर. गान्धी: एक छाया चित्र जीवनी .आईएसबीएन ०-७१४८-९२७९-३
  • शार्प, जीन. गान्धी एक राजनैतिक नीतिज्ञको रूप मा, आफ्नो मूल्यहरू र राजनैतिक निवन्धहरूसँग. बोस्टन: एक्सटेन्डिङ्ग होराइजन पुस्तकहरू, १९७९.
  • सोफ्री, गियान्नी. गान्धी र भारत: केन्द्रमा एक शताब्दी (१९९५) आईएसबीएन १-९००६२४-१२-५
  • गौरडन, हैम.आध्यात्मिक साम्राज्यवादबाट अस्वीकृति: गान्धीका बूबरको पत्रहरूको झलक।'सार्वभौमिक अध्ययनको पत्रिका, २२ जून १९९९.
  • गान्धी, एम.के "दक्षिण अफ्रिकामा सत्याग्रह"

बाहिरी लिङ्क

|