मिजोरम

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
मिजोरम
—  राज्य  —

छाप
भारतको नक्स्मा मिजोरम राज्य (रातो भाग)
निर्देशांक (आईजोल): 23°22′N 92°00′E / 23.36, 92.0
देश  भारत
क्षेत्र उत्तरपूर्व भाग
स्थापना २० फेब्रुअरी १९८७
राजधानी आईजोल
सबैभन्दा ठुलो शहर आईजोल
जिल्लाहरू
सरकार
 - गवर्नर कृषण कान्त पाउल [१]
 - मुख्य मन्त्री पु लालथनहव्ला (भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस)
 - सभासद एकसदनीय (४० सिट)
 - संसदीय निर्वाचन क्षेत्र
 - उच्च न्यायलय गौहाटी उच्च न्यायालय
क्षेत्रफल
 - जम्मा २१,०८७ किमी (८,१४१.७ वर्ग मी)
क्षेत्र क्रम २४औ
जनसङ्ख्या (२०११)
 - जम्मा १०९१०१४
 - स्तर २७औ
 - जनघनत्व ५१.७/किमी (१३४/वर्ग मी)
समय क्षेत्र भारतीय मानक समय (युटिसी+०५:३०)
आइएसओ ३१६६ कोड IN-MZ
साक्षरता ९१.५८%[२](तेश्रो)२०११ जनगणना
आधिकारिक भाषा मिजो[३]
वेबसाइट mizoram.gov.in

मिजोरम (अंग्रेजी उच्चारण: /ˌmɪzrəm/) भारतको एउटा उत्तर पूर्वी राज्य हो । सन् २०११ मा यहाँको जनसँख्या लगभग ११ लाख रहेको थियो । मिजोरममा साक्षरताको दर भारतमा तेश्रो सबैभन्दा बढी ९१.५८% रहेको छ । यहाँको राजधानी आईजोल हो ।

इतिहास र नामोत्पत्ति[सम्पादन गर्ने]

यो लेख हिन्दीबाट नेपालीमा अनुवाद गरिएको हो, यसमा कतिपय त्रुटिहरु छन् जसलाई तपाईं सुधार गर्न सक्नु हुन्छ। 

मिजोरम एउटा पर्वतीय प्रदेश हो। फरवरी, १९८७मा यो भारतको २३औं राज्य बन्यो। १९७२मा केन्द्रशासित प्रदेश बननाले पहिलासम्म यो असमको एउटा जिल्ला थियो। १८९१मा ब्रिटिश अधिकारमा जानेका पछि केही वर्षोसम्म उत्तरको लुशाई पर्वतीय क्षेत्र असमका र आधा दक्षिणी भाग बंगालका अधीन रह्यो। १८९८मा दुइटैलाई मिलाएर एउटा जिल्ला बना दिइएको जसको नाम पड़ा-लुशाई हिल्स जिल्ला र यो असमका मुख्य आयुक्तका प्रशासनमा आए। १९७२मा पूर्वोत्तर क्षेत्र पुनर्गठन अधिनियम लागू भएमा मिजोरम केन्द्रशासित प्रदेश बन गया। भारत सरकार र मिजो नेशनल फ्रंटका बीच १९८६मा भए ऐतिहासिक समझौतेका फलस्वरूप २० फरवरी, १९८७लाई यसलाई पूर्ण राज्यको दर्जा दिइएको हो। पूर्व र दक्षिणमा म्यांमार र पश्चिममा बंग्लादेशका बीच स्थित हुनेका कारण भारतका पूर्वोत्तर कोनेमा मिजोरम सामरिक दृष्टिबाट अत्यधिक महत्वपूर्ण राज्य छन्। मिजोरममा प्राकृतिक सौंदर्य छरिएकोछ तथा यस क्षेत्रमा प्रकृतिको विभि्न छटाहरू हेर्नेलाई मिल्दछन्। यो क्षेत्र विभिन्न प्रजातिहरूका प्राणिहरू तथा वनस्पतिहरूबाट संपन्न छन्।

मिजो’ शब्दको उत्प‍त्तिका बारेमा ठीकसित ज्ञात छैन। मिजोरम शब्दको स्थानीय मिजो भाषामा अर्थ छ, पर्वतनिवासीहरूको भूमि। १९औं शताब्दीमा यहाँ ब्रिटिश मिशनरीहरूको प्रभाव फैल्यो र यस समय त अधिकांश मिजो मानिस ईसाई धर्मलाई नैं मान्दछन्। मिजो भाषाको आफ्नो कुनै लिपि छैन। मिशनरीहरूले मिजो भाषा र औपचारिक शिक्षाका लागि रोमन लिपिलाई अपनाए। मिजोरममा शिक्षाको दर तेजीबाट बढिरहेछ। वर्तमानमा यो ८८। ८ प्रतिशत छ, जोकि पूरा देशमा केरलका पछि दोस्रो स्थानमा छ। मिजोरम शिक्षाका क्षेत्रमा सबैभन्दा पहिला स्थानमा आउनका लागि ठूला प्रयास गर्दैछन्।

जनजातिहरू[सम्पादन गर्ने]

मिजोरमको अधिकतर जनसंख्या मिजो मानिसहरूको हो। मिजो स्वयं धेरै अन्य प्रजातिहरूमा बाँड़िएकाछन्जसमा लुशाई मानिसहरूको सँख्या सब्भन्दा अधिक छ जो राज्यको जनसंख्याको दुई तिहाईभन्दा अधिक हो। अन्य प्रमुख प्रजातिहरूमा राल्ते, म्हार, पोईपवाई छन्। गैर मिजो प्रजातिहरूमा सबैभन्दा प्रमुख चकमा प्रजाति हो।

धर्म[सम्पादन गर्ने]

राज्यको लगभग ८५%बाट अधिक जनसंख्या ईसाई छन् र इनमेबाट अधिकतर प्रेसबिटेरियनबैप्टिस्ट हो। राज्यको चकमा प्रजाति थिएरावदा बौद्ध हुन्छन्। राज्यमा हिन्दूहरूमुसलमानहरूको संख्या लगभग नगण्य छ।

राजनीति[सम्पादन गर्ने]


जिल्लाहरू[सम्पादन गर्ने]

मिजोरममा ८ जिल्लाहरू छन्-

कृषि[सम्पादन गर्ने]

मिजोरमका ८० प्रतिशत मानिस कृषि कार्योमा लागोस् छन्। कृषिको मुख्य प्रणाली झूम वा स्थानांतरित कृषि छन्। अनुमानित २१ लाख हेक्टेयर भूमिमा बाट ६। ३० लाख हेक्टेयर भूमि बागवानीका लागि उपलब्ध हो। वर्तमानमा ४१२७। ६ हेक्टेयर क्षेत्रमा नैं विभिन्न फसलहरूको बागवानीको जाँदै छ, जो कि अनुमानित संभावित क्षेत्रको मात्र ६। ५५ प्रतिशत हो। यो दर्शा्दछ कि मिजोरममा बागवानी फसलहरूका फलने-फूलने विस्तृत सम्भावनाहरू छन्। बागवानीको मुख्य फसलहरू फल छन्। यिनमा मैडिरियन सुन्तला, केरा, सादे फल, अङ्गूर, हटकोडा, अनन्‍नास र मेवा आदि सम्मिलित छन्। यसका अतिरिक्त यहाँ एंथुरियम, बर्ड आफ पेराडाइज, आर्किड, चिरासेथिंमम, गुलाब तथा अन्य धेरै मौसमी फूलहरूको खेती हुन्छन्। मसालहरूमा अदुवा, हर्दी, कालो मरिच, खोर्सानी (चिडियाको आंख वाली खोर्सानी) पनि फलाइन्छन्। यहाँका मानिस पाम आयल, जड़ी-बूटिहरू तथा सुगंध भएका पौधाहरूको खेती पनि ठूला पैमानामा गर्न लागेका छन्।

सिंचाई[सम्पादन गर्ने]

मिजोरममा संभावित भूतल सिंचाई क्षेत्र लगभग ७०,००० हेक्टेयर हो। यसमा बाट ४५,००० हेक्टेयर बहाव क्षेत्रमा छ र २५,००० हेक्टेयर ७० पक्की लघु सिंचाई परियोजनाहरू र छः लिफ्ट सिंचाई परियोजनाहरूका पूरा हुनाले प्राप्त गर्न सकिन्छ, जसमा वर्षमा दुई वा तीन फसलहरू लिन सकिन्छ।

उद्योग[सम्पादन गर्ने]

संपूर्ण मिजोरम अधिसूचित पिछड़ा क्षेत्र छ र यसलाई ‘उद्योगविहीन क्षेत्र’का अर्न्तगत वर्गीकृत गरिएको हो। १९८९मा मिजोरम सरकारको औद्योगिक नीतिको घोषणाका पछि पछिल्ला दशकमा यहाँ केहीबाट आधुनिक लघु उद्योगहरूको स्थापाना भएको हो। मिजोरम उद्योगहरूलाई र तेजीबाट बढ़ानका लागि वर्ष २०००मा नयाँ औद्योगिक नीतिको घोषणा गरिएको हो। यिनमा इलेक्ट्रनिक तथा सूचना प्रविधि, बांस तथा इमारती लसूत्रमा आधारित उत्पाद, खाद्य तथा फलहरूको प्रसंस्करण, वस्त्र, हथकरघा तथा हस्तशिल्प सम्मिलित छन्।

औद्योगिक नीतिमा राज्यबाट बाहरका निवेशलाई आकर्षित गर्नका लागि यस्ता सबै ठूला, मध्यम तथा लघु पैमानाका उद्योगहरू, जसमा कि स्थानीय मानिस भागीदारी होउन्,को स्थापनाका लागि साझे उपक्रम लगाने अनुमति दिएको हो। विद्यमान औद्योगिक संपदाहरूका उन्नयनका अतिरि्‍त संरचनात्मक विकास कार्य जस्तै कि लुंआगमुआल, आइजोलमा औद्योगिक प्रोत्साहन संस्थान (आईआईडीसी), निर्यात प्रोत्साहन औद्योगिक पार्क, लहरूगरी, एकीकृत संचनात्‍मक केद्र (आईआईडीसी), पुकपुई, लुंगत्‍तेई तथा खाद्य पार्क, छिंगछिप आदि पूर्ण हुने हो।

चायको वैज्ञानिक ढंगबाट खेती आरंभ गरिएको हो। निर्यातोन्मुखी औद्योगिक इकाइहरू (ईओयूज)को स्थापनालाई बढ़ावा देनका लागि एप्परेल प्रशिक्षण तथा डिजाइन केन्द्र तथा रत्नहरूको कटाई तथा पोलिश गर्ने इकाइयां लगाने योजना हो। कुटीर उद्योगहरूमा हथकरधा तथा स्‍तशिल्पलाई उच्च प्राथमिकता दियो जान्छ तथा यी दोनो क्षेत्र मिजोरम तथा यसका पड़ोसी राज्यहरू मेघालय तथा नागाल्याण्डमा उपभोक्ताहरूको मांगलाई पूरा गर्नका लागि फल-फूल रहेका हुन्।

राज्यको शांतिपूर्ण स्थिति, म्यांमार तथा बंग्लादेशको सीमाहरूका व्यापारका लागि खुलने तथा भारतका सरकारको ‘पूर्वतर्फ देखो नीति’का कारण मिजोरम अब र अधिक समयसम्म देशका दूरस्थ हुने राज्य मात्र छैन बना रह्नेछ। यी सब बातहरूबाट निकट भविष्यमा मिजोरममा औद्योगिकको गतिमा भारी तेजी आएगी।

बिजुली[सम्पादन गर्ने]

तुईरियाल पनबिजली परियोजना (६० मेगावाट)को निर्माण कार्य प्रगतिमा हो। कोलोडाइन पनबिजली परियोजना (५०० मेगावाट)को सर्वेक्षण तथा अन‍वेषण कार्य सी। डब्ल्यू। सी। द्वारा दिंसबर २००५सम्म पूरा गर्न लिइएको हो। यस उपक्रमबाट ५०० मेगावाट बिजलीका उत्पादनका अतिरिक्त क्षेत्रमा जल परिवहनको सुविधाहरू प्राप्त होंगी। मिजोरम सरकारले यस परियोजनालाई सर्वोच्च प्राथमिकता दियो हो। तीन मेगावाट क्षमताको तुईपांगुली तथा काऊतलाबंग राज्य पनबिजली परियोजनाहरूलाई हालमा नैं चालू गरिएको छ जसले राज्यको पनबिजली उत्पादन क्षमतालाई १५ मेगावाट गरिदिए हो। मेशम-II (३ मेगावाट), सेरलुई ‘बी’ (१२ मेगावाट) तथा लामसियाल चालू हुने आशा हो।

परिवहन[सम्पादन गर्ने]

राज्यमा सडकहरू (सडक सीमा संगठन तथा राज्य लोक निर्माण विभाग)को कुल लम्बाई ५,९८२.२५ किलोमीटर रहेको छ । राज्यमा बैराबीमा रेलमार्ग स्थापित गरिएको हो। राज्यको राजधानी आइजोल विमान सेवाबाट जोडिएको छ । परिवहन सुविधालाई अझै राम्रो बनाउनका निमित सरकारले विश्व बैंकका अनुदानको सहायताबाट कुल ३.५ अरब (३५० करोड) रुपयाको लागतबाट मिजोरम राज्य सडक परियोजना आरम्भ गरेको हो । प्रधानमन्त्री ग्रामीण सडक योजनाका अर्न्तगत मिजोरममा ३८४ गाऊँलाई जोडने २,४२१ किमी लामो सडक बनाउने कार्य तीब्र गतिले निर्माण हुने प्रगतिमा रहेको छ ।

पर्व[सम्पादन गर्ने]

मिजो मानिस मूलत: कुन ान छन्। अत: तिनको सारी गतिविधीहरू तथा पर्व पनि वनहरूको कटाई गरेरको जाने झूम खेतीबाट नैं जोडिएका छन्। पर्वका लागि मिजो शब्द ‘कुट’ हो। मिजो मानिसहरूका वि‍भिन्न पर्वहरूमा बाट अचेल केवल तीन मुख्य पर्व ‘चपचार’, ‘मिम कुट’ र ‘थालफवांगकुट’ मनाइन्छन्।

यस अतिरिक्त यहाँको अधिसंख्य जनसंख्या ईसाइ छ, यस लागि क्रिसमसको पर्व पनि यहाँ मनाइन्छ। यहाँ बौद्ध र हिन्दू समुदाहरूका मानिस पनि रहतहरू छ जो आफ्नो-२ पर्वहरूलाई मना्दछन्।

पर्यटन स्थल[सम्पादन गर्ने]

समुद्र तलबाट लगभग ४,००० फुटको उंचाईमा स्थित पर्वतीय नगर आइजोल, मिजोरमको एउटा धार्मिक र सांस्कृतिक केन्द्र हो। म्यांमारको सीमाका निकट चमफाई एउटा सुंदर पर्यटन स्थल हो। तामदिल एउटा प्राकृतिक झील छ जहां मनोहारी वन छन्। यो आइजोलबाट ८० किलोमीटर र पर्यटक स्थल सैतुअलबाट १० किलोमीटरको दूरीमा हो। वानतांग जलप्रपात मिजोरममा सबैभन्दा ऊंचा र अति सुंदर जलप्रपात हो। यो थिएनजोल कस्बेबाट पांच किलोमीटर टाड़ा हो। पर्यटन विभागले राज्यमा सबै बडे कस्बहरूमा पर्यटक आवास गृह तथा अन्य कस्बहरूमा राजमार्ग रेस्त्रां तथा यात्री सराहरूको निर्माण गरेकोछ। जोबौकका निकट जिल्ला पार्कमा अल्पाइन पिकनिक हट तथा बेरो त्लांगमा मनोरंजन केन्द्र पनि बनाए गए छन्।

महत्वपूर्ण तथ्य[सम्पादन गर्ने]

सन्दर्भ सामग्रीहरू[सम्पादन गर्ने]

  1. http://mizoram.nic.in/gov/governor.htm
  2. "Census Population", Census of India, Ministry of Finance India 
  3. Commissioner, Linguistic Minorities, 41st report: July 2002 - June 2003, p. paras 28.4, 28.9, <http://web.archive.org/web/20070224124226/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/23.htm>. Retrieved on १६ जुलाई २००७ 

वाह्य लिङ्कहरू[सम्पादन गर्ने]