मुम्बई

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: अन्वेषण, खोज्नुहोस्
बम्बई
मुम्बई
माथि भन्दा दक्षिणावर्त: कफे परेड, राजाबाई घण्टाघर, ताजमहल होटल, नरीमन प्वाइन्ट एवं गेटवे अफ इण्डिया
माथि भन्दा दक्षिणावर्त: कफे परेड, राजाबाई घण्टाघर, ताजमहल होटल, नरीमन प्वाइन्ट एवं गेटवे अफ इण्डिया
समय मंडल: आईएसटी (यूटीसी+५:३०)
देश  भारत
राज्य महाराष्ट्र
जिल्ला मुम्बई सहर
मुम्बई उपनगर
नगर निगम आयुक्त जैराज फाटक
महापौर शोभा रावल
जनसंख्या
• घनत्व
• महानगर		 १३,९२२,१२५ (1st) (2008)
• २१,८८० /कि.मी.२ (५६,६६९ /वर्ग मी.)
• २०,८७०,७६४ (1st) (2008)
क्षेत्रफल
• ऊंचाई (AMSL)		 ६०३.४ कि.मी² (२३३ वर्ग मील)
• ८ m (२६ ft)
विभिन्न कोड
आधिकारिक वेबसाईट : www.mcgm.gov.in
वृहत मुम्बई नगरपालिकाको छाप

Coordinates: 18°58′30″N 72°49′33″E / 18.97500°N 72.82583°E / 18.97500; 72.82583

मुम्बई

मुम्बई भारतको सबैभन्दा ठूलो महानगर हो र संसारको सबैभन्दा ठूलो महानगरमध्ये एक हो। मुम्बई भारतको पश्चिमी किनारमा स्थित छ र महाराष्ट्र राज्यको राजधानी हो। यो सहर एक द्वीपमा स्थित छ। मुम्बई भारतको आर्थिक राजधानी पनि भनिन्छ। १९९५मा मुम्बईको नाम बोम्बेबाट बदलिएर मुम्बई गरियो।

मुम्बई चलचित्र उद्योग "बलीवुड"को नामबाट विश्व प्रसिद्ध छ।

बम्बईलाई पहिला पहिला मुम्बई नामबाट नै जानिन्थो। यो नाम देवी मुम्बादेवीको नामबाट रखीएको हो भनेर मानिन्छ, जसको पूजा यहाँ शताब्दियौबाट हुदै आएको छ। १६औ शताब्दिमा पोर्च्यूगीसहरूले मुम्बईलाई बोम बहिआ नाम दिए। जब अङ्ग्रेजले यस सहरलाई कब्जा गरे त्यसपछि उनिहरूनले मुम्बईको नाम फेरेर बोम्बे बनाई दिए। हिन्दी भाषामा यस सहरलाई बम्बई नामबाट नै जानीने गरिन्छ, जबकि अङ्ग्रेजमा यसको नाम बोम्बेबाट फेरेर मुम्बई गरिएको छ।

बम्बई पहिला सात साना टापुहरूले बनेको थियो। बम्बई सम्राट अशोकको साम्राज्यको भाग थियो। १५३४मा पोर्च्यूगीसले गुजरात का राजा बहादुर शाहले बम्बईलाई कब्जा गरे। १६६१ सम्म यो टापु पोर्च्यूगीसमा अधिनमा रह्यो। १६६१मा यो टापु केथरीन डे ब्रगान्जा लाईइन्ग्लेन्डको चार्ल्स द्वीतीयले बिबाहमा दाईजोको रूपमा दीइयो। चार्ल्सले १६६८मा यसलाई ईस्ट इन्डिया कम्पनी लाई भाडामा दिए। यि टापुहरूको भाडा एक बर्षको दस पाउन्ड थियो। ईस्ट इन्डिया कम्पनीले यहाँ माथि आफ्नो बन्दरगाह स्थापित गर्‍यो। १६६१ र १६७५को बीचको १४ बर्षहरूमा बम्बईको जनसंख्या १०,००० बाट बढेर ६०,००० भयो। १६८७मा ईस्ट इन्डिया कम्पनीले अपने मुख्यालय सूरत बाट सारेर बम्बईमा स्थापित गरे। बम्बईको सात साना टापुलाई जोडेर एक गर्ने काम १८१७मा शरु भयो र १८४५मा पूरा भयो। १८५३मा भारतको पहिलो रेल सेवा बम्बई र थानाको बीच शुरु भयो। १८५७ सम्म बम्बई सहर ईस्ट इन्डिया कम्पनीको अधिनमा रह्यो, यसपछि यसको कब्जा अङ्ग्रेज शासकको अधिनमा गयो।

भारतको पश्चिमी किनारमा स्थित मुम्बई (पूर्व नाम बम्बई), भारतीय राज्य महाराष्ट्रको राजधानी हो। यसको अनुमानित जनसंख्या ३ करोड २९ लाख छ जुन देशको सबैभन्दा घनाबस्ती भएको नगरी हो।[१] मुम्बई लावाबाट बनेका सात साना-साना द्वीपहरू द्वारा भएको छ। यसलाई पुल द्वारा प्रमुख भू-खंड सँग जोडिएको छ। मुम्बई बन्दरगाह भारतवर्षको सर्वश्रेष्ठ सामुद्रिक बन्दरगाह हो। मुम्बईको किनार छिया-छिया परेको छ जसको कारण यसको बन्दरगाह प्राकृतिक एवं सुरक्षित छ। यूरोप, अमेरिका, अफ्रीका आदि पश्चिमी देशहरूबाट जलमार्ग या वायुमार्ग हुँदै आउने जहाज यात्री र पर्यटक सर्वप्रथम मुम्बई नै आइपुग्छन् यसैले मुम्बईको भारतको प्रवेशद्वार भनिन्छ।

मुम्बई भारतको सबैभन्दा वृहत् वाणिज्य केन्द्र हो। जसको भारतको कूल गार्हस्थ उत्पादनमा ५%को हिस्सा छ।[२] यो सम्पूर्ण भारतको औद्योगिक उत्पादनको २५% , नौवहन व्यापारको ४०%, एवं भारतीय अर्थ व्यवस्थामा पूंजी लेनदेनको ७०% हिस्सेदार छ।[३] मुम्बई विश्वको सर्वोच्च दस वाणिज्य केन्द्रहरू मध्ये एक हो। [४] भारतको अधिकांश बैंक एवं खरीद बिक्री कार्यालयको प्रमुख कार्यालय एवं धेरै महत्वपूर्ण आर्थिक संस्थान जस्तै भारतीय रिजर्व बैंक, बम्बई स्टक एक्स्चेञ्ज, नेशनल स्टओक एक्स्चेञ्ज एवं अनेक भारतीय कम्पनिहरूको निगमित मुख्यालय तथा बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरू मुम्बईमा अवस्थित छन्। यसैले यसलाई भारतको आर्थिक राजधानी पनि भन्छन्। नगरमा भारतको हिन्दी चलचित्र एवं टेलिभिजन उद्योग पनि छ, जुन बलीवुड नामले प्रसिद्ध छ। मुम्बईको व्यवसायिक अवसरहरू, तथा उच्च जीवन स्तरले पुरा भारतवर्ष भरीका मानिसहरूलाई आकर्षित गर्छ, जसको कारण यो नगर विभिन्न समाजहरू तथा संस्कृतिहरूको मिश्रण बन्न गएको छ। मुम्बई बन्दरगाहबाट भारतको लगभग आधा समुद्री माल सामानको आवागमन हुने गर्दछ।[५]

विषयसूची

उद्गम [सम्पादन गर्ने]

"मुम्बई" नाम दुइ शब्दहरू मिलेर बनेको छ, मुम्बा वा महा-अंबा  – हिन्दू देवी दुर्गाको रूप, जसको नाम मुम्बा देवी हो  – र आई, "आमा" मराठीमा भन्छन्। [६] पूर्व नाम बंम्बे वा बम्बईको उद्गम सोह्रौं शताब्दी देखि आएको छ, यो सहरलाई समय समयमा विभिन्न नामले पुकारिन्थ्यो, जब पोर्चुगिज हरू सबैभन्दा पहिले यहाँ आइपुगेका थिए अन्ततः बम्बेको रूपमा यो ठाउँको नाम लेखे। यो नाम अझै पनि पोर्चुगिज प्रयोगमा छ। सत्रौं शताब्दी मा, ब्रिटिश हरूले यहाँ कब्जा जमाएपछि, यसको पहिलेको नामलाई अंग्रेजीकरण गर्यो, जुन बम्बे बन्यो। तर मराठीहरू यसलाई मुम्बई या मंबई तथा हिन्दी भाषी यसलाई बम्बई नै भनिरहे। [७][८] यसको नाम आधिकारिक रूपमा सन् 1995मा मुम्बई बन्यो।

बम्बे नाम मूलतः पोर्चुगिज शब्दबाट बनेको हो जसको अर्थ हुन्छ "राम्रो खाडी" (गुड बे)[९] यो यस तथ्यमा आधारित छ, पोर्चुगिजमा बमको अर्थ राम्रो, तथा अंग्रेजी शब्द बेको निकटवर्ती पोर्चुगिज शब्द हो बैआ। सामान्य पोर्चुगिजमा गुड बे (राम्रो खाडी)को रूप हो: बोआ बहिया, जुन गलत शब्द बोम बहियाको शुद्ध रूप हो।

अन्य सूत्रहरूको पोर्चुगिज शब्द बम्बैमको लागि, भिन्न मूल छ। José Pedro Machado's Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa ("एटायमोलजी एवं ओनोमैस्टिक्सको पोर्चुगिज शब्दकोष") बताइन्छ, कि यस स्थानलाई १५१६ देखि प्रथम पोर्चुगिज सन्दर्भ, बेनमजम्बु या तेन-माइयाम्बु,[१०] माइआम्बु या "MAIAMBU"' मुंबा देवी बाट निस्केको भन्ने लाग्छ। यो त्यहि मुंबा देवी हुन्, जसको नाममा मराठीहरू मुम्बई नाम लिन्छन्। त्यहि शताब्दीमा मोम्बाइयेनको वर्तनी बदलियो (१५२५)[११] र त्यो मोंबैएम बनाइयो(१५६३)[१२] र अन्ततः सोह्रौं शताब्दीमा बोम्बैएम उठ्यो, जस्तो गैस्पर कोर्रेइयाले लेंडास द इण्डिया ("लीजेंड्स अफ इण्डिया")मा लेखिएको छ। [१३] [१४]

इतिहास [सम्पादन गर्ने]

हाजी अली दरगाह जुन सन 1431मा बनेको थियो, जब मुम्बई इस्लामी शासनको अधीनमा थियो। [१५]
मुख्य लेख: मुम्बईको इतिहास

कान्दिवलीको नजीक उत्तरी मुम्बईमा पाइएको प्राचीन अवशेषले यो द्वीप समूह पाषाण युग देखि बसेको संकेत गर्छ। मानव आबादीको लिखित प्रमाण २५० ई.पू सम्म पाइन्छन्, जब यसलाई हैप्टानेसिया भनेर जानिन्थ्यो। तेश्रो शताब्दी इ.पू.मा यो द्वीपसमूह मौर्य साम्राज्यको अङ्ग बन्यो जब बौद्ध सम्राट अशोक महानको शासन थियो। केही प्ररम्भिक शताब्दिहरूमा मुम्बईको नियन्त्रण सातवाहन साम्राज्य तथा इंडो-साइथियन वैस्टर्न सैट्रैपको बीच विवादित छ। त्यस पछि हिन्दू सिल्हारा वंशका राजाहरूले यहाँ १३४३ सम्म राज्य गरे त्यसपछि गुजरातको राजाले यहाँ अधिकार गरे। ऐलीफेण्टा गुफा तथा बालकेश्वर मन्दिरमा यस कालको केही पुरातन नमुना पाइन्छन्।

१५३४ मा, पोर्चुगिजले गुजरातको बहादुर शाहले यो द्वीप समूह हात पारे। त्यस पछि चार्ल्स द्वितीय, इङ्गल्याण्डलाई दाइजो स्वरूप दिए।[१६] चार्ल्सको विवाह क्याथरिन डे बर्गैन्जा सँग भएको थियो। यो द्वीपसमूह १६६८ मा, ब्रिटिश ईस्ट इण्डिया कम्पनीलाई मात्र दस पाउण्ड प्रति वर्षको दरमा ठेक्कामा दिए। कम्पनीको द्वीपको पूर्वी किनारमा गहिरो हार्बर भेटियो, जुन उपमहाद्वीपमा प्रथम बन्दरगाह स्थापन गर्नको लागि अत्योत्तम थियो। यहाँको जनसंख्या १६६१मा दस हजार थियो, जुन १६७५मा बढेर साठी हजार भयो। १६८७मा ईस्ट इण्डिया कम्पनीले आफ्नो मुख्यालय सूरत बाट सारेर यहाँ मुम्बईमा स्थापित गरे र अंततः नगर बंबई प्रेसीडेन्सीको मुख्यालय बन्यो।

गेटवे अफ इण्डिया २ डिसेम्बर,१९११मा भारतमा सम्राट जर्ज पाचौं तथा महारानी मेरीको आगमनमा स्वागत गर्नाका लागी बनाइयो, जुन ४ डिसेम्बर, १९२४को पूरा भयो।

सन १८१७ पछि, नगरलाई वृहत मात्रामा सिविल कार्यहरू द्वारा पुनरूद्वार गरियो। यसमा सबै द्वीपहरू लाई एकै द्वीपमा जोड्ने मुख्य योजना थियो। यस परियोजनाको हर्नबाय वेल्लार्ड भनियो जुन १८४५मा पुरा भयो, तथा पूरा ४३८bsp;कि.मी.² जमीन तयार भयो। सन १८५३ मा, भारतको प्रथम यात्री रेलवे लाइन स्थापित भयो, जसले मुम्बईलाई ठाणे सँग जोड्दथ्यो। अमेरिकी नागर युद्धको क्रममा, यो नगर विश्वको प्रमुख सूती व्यवसाय बजार बन्यो जसबाट यसको अर्थ व्यवस्था मजबूत भयो, साथै नगरको स्तर धेरै गुणा उठ्यो।

१८६९मा स्वेज नहर खुलेपछि यो अरब सागरको सबै भन्दा ठूलो बन्दरगाह बन्यो। [१७] अर्को तीस वर्षमा नगर एक प्रमुख नागरिक केन्द्रको रूपमा विकसित भयो। यो विकास संरचनाको विकास एवं विभिन्न संस्थानहरूको निर्माण द्वारा परिपूर्ण भयो। १९०६ सम्म नगरको जनसंख्या दस लाख बिलियनको हाराहारी भएको थियो। अब यो भारतको तत्कालीन राजधानी कलकत्ता पछि भारतमा, दोश्रो सबै भन्दा ठूलो सहर थियो। बम्बई प्रेसीडेन्सीको राजधानीको रूपमा, यो भारतीय स्वतन्त्रता संग्रामको आधार बनिरह्यो। मुम्बईमा यस संग्रामको प्रमुख घटना १९४२मा महात्मा गान्धी द्वारा छेडिएको भारत छोडो आन्दोलन थियो। १९४७मा भारतीय स्वतंत्रतापछि यो बम्बे राज्यको राजधानी बन्यो। १९५०मा उत्तरी भाग स्थित सैल्सेट द्वीपको भागहरू लाई मिलाउँदै, यो नगर अहिलेको सीमाहरू सम्म पुग्यो।

१९५५ पछि जब बम्बे राज्यलाई पुनर्व्यवस्थित गरियो, र भाषाको आधारमा यसलाई महाराष्ट्र र गुजरात राज्यहरूमा बाँडियो, एक माग उठ्यो, कि नगरलाई एक स्वायत्त नगर-राज्यको दर्जा दिइयोस्। हुनत संयुक्त महाराष्ट्र समितिको आन्दोलनमा यसको भरपूर विरोध भयो, तथा मुम्बईलाई महाराष्ट्रको राजधानी बनाए पछि जोर दिइएको। यिनी विरोध चल्दाचल्दै, १०५ मानिस प्रहरीको गोली लागी मारिए पनि, र अन्ततः १ मे, १९६०मा महाराष्ट्र राज्य स्थापित भयो, जसको राजधानी मुम्बई बनाइयो।

फ्लोरा फाउन्टेनको पुन: नामकरण हुतात्मा चौक गरियो जुन संयुक्त महाराष्ट्र आन्दोलनका शहीदहरूको स्मारक बन्यो

१९७०को दशकको अन्त सम्म, यहाँको निर्माणमा एक वृद्धि भयो, जसले यहाँ आउने प्रवासीहरूको संख्या पनि निकै माथि पुग्यो। यसपछि मुम्बईले कलकत्तालाई जनसंख्यामा पछाडि पार्दै प्रथम स्थान प्राप्त गर्यो। यस अंतःप्रवाहले स्थानीय मराठीहरूभित्र आफ्नो संस्कृति, व्यवसाय, भाषा गुम्ने आशंकित एक चिन्ता जगायो जसले गर्दा [१८] बाला साहेब ठाकरे द्वारा शिव सेना पार्टी बनाइयो, जुन मराठीहरूको हितको रक्षा गर्ने उदेश्यले बनेको थियो। [१९] नगरको धर्म-निरपेक्ष सूत्र १९९२-९३ बम्बै दंगाको कारण छिन्न-भिन्न भयो, जसमा ठूलो मात्रामा जन धनको नोक्सान भयो। यसको केही महीना पछि १२ मार्च,१९९३मा १९९३को बम्बई बम विष्फोट शृङ्खलाले नगरलाई आतंकीत पार्यो। मुम्बईमा सयौं मानिसहरू मारिए। १९९५मा नगरको पुन: नामकरण मुम्बईको रूपमा भयो। यो शिवसेना सरकारको ब्रिटिशकालीन नामहरूलाई ऐतिहासिक तथा स्थानीय आधारमा पुन: नामकरण गर्ने नीति अनुसार भयो। यहाँ हालको वर्षमा पनि इस्लामी उग्रवादी द्वारा आतंकवादी हमला भए। २००६मा यहाँ ट्रेन विस्फोट भयो, जसमा दुइ सय भन्दा बढी मानिसहरू मारिए। धेरै बम मुम्बईको लोकल ट्रेनहरूमा विष्फोट भए।[२०]

हेर्नुहोस: मुम्बईको घटनाहरूको समय रेखा

भूगोल [सम्पादन गर्ने]

चित्र:Mumbaicity.districts.png
यो महानगर मुम्बई सहर, मुम्बई उपनगर जिल्लाहरू एवं नवी मुम्बई तथा ठाणे सहरहरू लाई मिलाएर बनेको छ।
मुख्य लेख: मुम्बईको भूगोल

मुम्बई सहर भारतको पश्चिमी किनारमा कोंकण तटीय क्षेत्रमा उल्हास नदीको मुखमा स्थित छ। यसमा सैलसेट द्वीपको आंशिक भाग र शेष भाग ठाणे जिल्लामा पर्छन्। अधिकांश नगर समुन्द्री सतह देखि थोरै मात्र अग्लो छ, जसको औसत उचाई १० m (३३ ft) देखि १५ m (४९ ft)को बीच छ। उत्तरी मुम्बईको क्षेत्र अलि अग्लो छ, जसको सर्वोच्च स्थान ४५० m (१,४७६ ft)मा अवस्थित छ।[२१] नगरको कुल क्षेत्रफल ६०३ कि.मी² (२३३ sq mi) छ।

सञ्जय गान्धी राष्ट्रिय पार्क नगरको नजीक कै स्थित छ। यस पार्कमा चितुवा इत्यादि पशु अझै पनि पाईन्छन्,[२२][२३] जबकि जातिहरूको विलुप्तीकरण तथा नगरमा आवासको समस्या छ।

भाटसा बाँध वाहेक, ६ मुख्य पोखरीहरू नगरलाई खानेपानी आपूर्ति गर्दछन्: विहार पोखरी, वैतर्णा, अपर वैतर्णा, तुलसी, तंस तथा पोवई। तुलसी एवं विहार पोखरी बोरिवली राष्ट्रिय पार्कमा सहरको नगरपालिका सीमाभित्र अवस्थित छन्। पोवई पोखरीले केवल औद्योगिक पानी आपुर्ति गरिन्छ। तीनवटा साना नदिहरू दहिसर, पोइसर एवं ओहिवाडा (या ओशीवाडा) पार्कको भित्रबाट देखि निस्कन्छन्, जबकि मीठी नदी, तुलसी पोखरीबाट निस्कन्छ, र विहार तथा पोवई पोखरीहरूको बढेको पानीले लिन्छ। नगरको तटरेखा धेरै बढी निवेशिकाहरू (संकरी खाडियों)ले भरिएको छ। सेलसेट द्वीपको पूर्वी तर्फ दलदल इलाका छ, जुन जैविक विविधताले परिपूर्ण छ। पश्चिमी छेऊ ठूलो तर बढी बालुवा र ढुङ्ग्यानयुक्त छ।

मुम्बई अरब सागर सँग समीपताको खारण शहरी क्षेत्रमा मुख्यतः बलौटे माटो नै पाइन्छ। उपनगरीय क्षेत्रहरूमा माटो बढीजसो अल्युवियल एवं ढेलेदार छ। यस क्षेत्रको तलको पत्थर बेसाल्ट तथा त्यसको क्षारीय तथा अम्लीय परिवर्तन हो। यी अन्तिम क्रेटेशियस एवं आरंभिक इयोसीन कालका हुन्। मुम्बई सीज्मिक एक्टिव(भूकम्प सक्रिय) जोन हो।[२४] जसको कारण यस क्षेत्रमा तीन सक्रिय फल्ट लाइनहरू छन्। यस क्षेत्रलाई तृतीय श्रेणीमा वर्गीकृत गरिएको छ, जसको अर्थ हुन्छ, कि रिक्टर स्केलमा 6.5 तीव्रताको भूकम्प आउन सक्छन्।

जलवायु [सम्पादन गर्ने]

मुम्बईमा औसत तापमान एवं वर्षण (प्रैसिपिटेशन)को सारणी
मुख्य लेख: मुम्बईको जलवायु

उष्णकटिबंधीय क्षेत्रमा अरब सागरको नजीक स्थित मुम्बईको जलवायुमा दुइ मुख्य ऋतुहरू छन: शुष्क एवं आर्द्र ऋतु। आर्द्र ऋतु मार्च एवं अक्टोबरको बीच आउँछ। यसको मुख्य लक्षण हो उच्च आर्द्रता तथा तापमन लगभग ३० °C (८६ °F) भन्दा पनि बढी। जून देखि सेप्टेम्बरको बीच मनसुन वर्षाहरू नगर भिगोतीं छन्, जसबाट मुम्बईको वार्षिक वर्षा स्तर २,२०० millimetres (८६.६ in) सम्म पुगइन्छ। बढीतम अंकित वार्षिक वर्षा १९५४मा ३,४५२ millimetres (१३५.९ in) थियो।[२५] मुम्बईमा दर्ज एक दिनमा सर्वोच्च वर्षा ९४४ millimetres (३७.१७ in) २६ जुलाई,२००५को हुयी थियो। [२६] नोभेम्बर देखि फेब्रुअरी सम्म शुष्क मौसम रहन्छ, जसमा मध्यम आर्द्रता स्तर बन्यो रहन्छ, तथा हल्का गर्मी देखि हल्का चिसो मौसम रहन्छ। जनवरी देखि फेब्रुअरी सम्म हल्का ठंड पडती छ, जुन यहाँ आने वाला ठंडी उत्तरी हावाहरूको कारण हुन्छ।

मुम्बईको वार्षिक तापमान उच्चतम ३८ °C (१०० °F) देखि न्यूनतम ११ °C (५२ °F)तक रहन्छ। अब सम्मको रेकर्ड सर्वोच्च तापमान ४३.३ °C (१०९.९ °F) तथा २२ जनवरी,१९६२को नयूनतम ७.४ °C (४५.३ °F) रहयो। [२७]। हुनत ७.४ °C (४५.३ °F) यहाँको मौसम विभागको दुइ मध्ये एक स्टेशन द्वारा अंकित न्यूनतम तापमान कन्हेरी गुफाको नजीक नगरको सीमाहरूको भित्र स्थित स्टेशन द्वारा न्यूनतम तापमान ८ फेब्रुअरी,२००८को ६.५ °C (४३.७ °F) अंकित गरियो। [२८]

अर्थ-व्यवस्था [सम्पादन गर्ने]

मुख्य लेख: मुम्बईको अर्थ व्यवस्था
कफे परेड मुम्बईको महत्वपूर्ण व्यवसायिक केन्द्र हो, जहां विश्व व्यापार केन्द्र स्थित छ, तथा अन्य धेरै महत्वपूर्ण आर्थिक संस्थान पनि छन्।
बंबई स्टक एक्स्चेञ्ज एशियाको धेरै पुरानो स्टक एक्स्चेञ्ज हो

मुम्बई भारतको सबै भन्दा ठूलो नगरी छ। यो देशको एक महत्वपूर्ण आर्थिक केन्द्र पनि हो, जुन सबै फैक्ट्री रोजगारहरूको १०%, सबै आयकर संग्रहको ४०%, सबै सीमा शुल्कको ६०%, केन्द्रीय राजस्वको २०% तथा भारतको विदेश व्यापार एवं ढाँचा:INRConvert निगमित करहरूबाट योगदान दिन्छ। [२९] मुम्बईको प्रति-व्यक्ति आय ढाँचा:INRConvert छ, जुन राष्ट्रिय औसत आयको लगभग तीन गुणा हो। [३०] भारतको धेरै ठूलो उद्योग (भारतीय स्टेट बैंक, टाटा ग्रूप, गोदरेज एवं रिलायंस सहित) तथा चार फर्च्यून ग्लोबल 500 कम्पनीहरू पनि मुम्बईमा स्थित छन्। धेरै विदेशी बैंक तथा संस्थानहरूको पनि शाखाहरू यहाँको विश्व व्यापार केन्द्र क्षेत्रमा स्थित छन्। [३१] सन १९८० सम्म, मुम्बई आफ्नो कपडा उद्योग तथा पत्तनको कारण संपन्नता अर्जित गर्दथ्यो, तर स्थानीय अर्थ-व्यवस्था त्यस बेला देखि अहिलेसम्म धेरै गुणा सुधार भएको छ, जसमा अब अभियांत्रिकी, रत्न व्यवसाय, हैल्थ-केयर एवं सूचना प्रविधि पनि सम्मिलित छन्। मुम्बईमा नै भाभा आण्विक अनुसंधान केन्द्र पनि स्थित छ। यहीं भारतको अधिकांश विशिष्ट प्राविधिक उद्योग स्थित छन्, जसको नजीकै आधुनिक औद्योगिक आधार संरचना सँग नै अपार मात्रामा कुशल मानव संसाधन पनि छन्। आर्थिक कम्पनीहरूको उदाउदो तारा, ऐयरोस्पेस, ओप्टिकल ईन्जिनियरिङ्, सबै प्रकारको कम्प्यूटर एवं इलेक्ट्रनिक उपकरण, जलपोत उद्योग तथा पुनर्नवीनीकृत ऊर्जा स्रोत तथा शक्ति-उद्योग यहाँ आफ्नो अलग स्थान राखछन।

नगरको कार्यक्षेत्रको एक ठुलो भाग केन्द्र एवं राज्य सरकारी कर्मचारी बन्योछन। मुम्बईमा एक ठूलो मात्रामा कुशल तथा अकुशल तथा अर्ध-कुशल श्रमिकोंको शक्ति छ, जुन प्राथमिकता देखि आफ्नो जीवन यापन टैक्सी-चालक, फेरीवाले, यांत्रिक तथा अन्य ब्लू कलर कार्यहरू देखि गर्छन। बन्दरगाह तथा जहाजरानी उद्योग पनि प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रूपले धेरै कर्मचारीहरू लाई रोजगार दिइन्छ। नगरको धारावी क्षेत्रमा, यहाँको फोहोर पुनर्चक्रण उद्योग स्थापित छ। यस जिल्लामा अनुमानित १५,००० एक-कमरा कारखानाहरू छन्।[३२]

मीडिया उद्योग पनि यहाँको एक ठुलो नियोक्ता हो। भारतको प्रमुख टेलिभिजन तथा उपग्रह तंत्रजाल (नेटवर्क), तथा मुख्य प्रकाशन गृह यहींबाट चल्द छन्। हिन्दी चलचित्र उद्योगको केन्द्र पनि यहीं स्थित छ, जसबाट प्रति वर्ष विश्वको सर्वाधिक चलचित्रहरू रिलीज हुन्छ। बलीवुड शब्द बंम्बे तथा हलीवुडको मिलाएर निर्मित छ। मराठी टेलिभिजन एवं मराठी चलचित्र उद्योग पनि मुम्बईमा नै स्थित छ।

शेष भारत जस्तै, यसको वाणिज्य राजधानी मुम्बईले पनि १९९१को सरकारी उदारीकरण नीतिको चल्दाचल्दै आर्थिक उछाल(सहसावृद्धि)को देखेको छ। यससँग नै १९९०को मध्य दशकमा सूचना प्रविधि, निर्यात, सेवाहरू तथा बी पी ओ उद्योगहरूमा पनि उत्थान देखेको छ। मुम्बईको मध्यम-वर्गीय नागरिक जहां यस उछालबाट सर्वाधिक प्रभावित भएको छ त्यही त्यो यसको प्रतिक्रिया स्वरूप उपभोक्ता उछालको कर्ता पनि छ। यिनी मानिसहरूको माथिावर्ती गतिशीलताले उपभोक्ताहरूको जीवन स्तर तथा व्यय क्षमताको पनि उछाला छ। मुम्बईको वित्तीय बहावको आधारमा मास्टरकार्ड वर्ल्डवाइडको एक सर्वेक्षण में; विश्वको दस सर्वोच्च वाणिज्य केन्द्रहरू मध्ये एक गनाइएको छ। [४]

नगर प्रशासन [सम्पादन गर्ने]

मुख्य लेख: बृहन्मुम्बई नगरमहापालिका

मुम्बईमा दुइ पृथक क्षेत्र हों: नगर एवं उपनगर, यही महाराष्ट्रको दुइ जिल्ला पनि बन्योछन। शहरी क्षेत्रको प्रायः द्वीप नगर या आइलैण्ड सिटी भनिन्छ।[३३] नगरको प्रशासन बृहन्मुम्बई नगर निगम (बी एम सी) (पूर्व बंबई नगर निगम)को अधीन छ, जसको कार्यपालक अधिकार नगर निगम आयुक्त, राज्य सरकार द्वारा नियुक्त एक आई ए एस अधिकारीको दिइएको छन्। निगममा 227 पार्षद छन्, जुन 24 नगर निगम वार्डहरूको प्रतिनिधित्व गर्छन, पाँच नामांकित पार्षद तथा एक महापौर छन्। निगम नागरिक सुविधाहरू एवं सहरको अवसंरचना आवश्यकताहरूको लागि प्रभारी छ। एक सहायक निगम आयुक्त प्रत्येक वार्डको प्रशासन हेर्छ। पार्षदोंको निर्वाचनको लागी, लगभग सबै राजनीतिक पार्टियां आफ्नो प्रत्याशि खडे करतीं छन्। मुम्बई महानगरीय क्षेत्रमा 7 नगर निगम तथा 13 नगर परिषद छन्। बी एम सीको वाहेक, यहाँ ठाणे, कल्याण-डोंभीवली, नवी मुम्बई, मीरा भयंदर, भिवंडी-निजामपुर एवं उल्हासनगरको नगरमहापालिकाहरू तथा नगरपालिकाहरू छन्।[३४]

बंबई उच्च अदालतको अधिकारक्षेत्र महाराष्ट्र, गोवा, दमन एवं दीव तथा दादरा एवं नागर हवेलीमा छ।

ग्रेटर मुम्बईमा महाराष्ट्रको दुइ जिल्ला बनते छन्, प्रत्येकको एक जिल्लाध्यक्ष छ। जिल्लाध्यक्ष जिल्लाको सम्पत्ति लेख, केन्द्र सरकारको राजस्व संग्रहणको लागि उत्तरदायी हुन्छ। इससँग नै त्यो सहरमा हुने निर्वाचनहरूमा पनि नजर राखिन्छ।

मुम्बई प्रहरीको अध्यक्ष प्रहरी आयुक्त हुन्छ, जुन आई पी एस अधिकारी हुन्छ। मुम्बई प्रहरी राज्य गृह मंत्रालयको अधीन आउँछ। नगर सात प्रहरी जोन तथा सत्रह यातायात प्रहरी जोनमा बाडिएको छ, जस मध्ये प्रत्येकको एक प्रहरी उपायुक्त हुन्छ। यातायात प्रहरी मुम्बई प्रहरीको अधीन एक स्वायत्त संस्था हो। [३५] मुम्बई अग्निशमन दल विभागको अध्यक्ष एक मुख्य फायर अधिकारी हुन्छ, जसको अधीन चार उप मुख्य फायर अधिकारी तथा छः मंडलीय अधिकारी हुन्छन्।

मुम्बईमा नै बंबई उच्च अदालत स्थित छ, जसको अधिकारक्षेत्रमा महाराष्ट्र, गोआ राज्य एवं दमन एवं दीव तथा दादरा एवं नागर हवेलीको केन्द्र शासित प्रदेश पनि आउछन्। मुम्बईमा दुइ निम्न अदालत पनि छन्, स्मल कजेज कोर्ट –नागरिक मामिलाका लागी, तथा विशेष टाडा (टेररिस्ट एण्ड डिस्रप्टिव एक्टिविटीज) अदालत –जहां आतंकवादी तथा फैलाने वालाहरू तथा विध्वंसक प्रवृत्ति तथा गतिविधिहरूमा समातिएका मानिसहरूलाई मुद्दा चलान्छ।

सहरमा लोक सभाको छः तथा महाराष्ट्र विधान सभाको चौंतीस सीटें छन्। मुम्बईको महापौर शुभा रावल छिन, नगर निगम आयुक्त हुन जयराज फाटाक एवं शेर्रिफ हुन इन्दु साहनी।

यातायात [सम्पादन गर्ने]

छत्रपति शिवाजी टर्मिनस, मध्य रेलवेको मुख्यालय हो, तथा युनेस्को विश्व धरोहर स्थल हो
मुख्य लेख: मुम्बईमा लिक यातायात

मुम्बईको अधिकांश निवासी आफ्नो निवसस्थल तथा कार्याक्षेत्रको बीच आवागमनको लागि कोल यातायातमा निर्भर छन्। मुम्बईको यातायातमा मुम्बई उपनगरीय रेलवे, बी ई एस टी (बेस्ट)को बसें, टैक्सी ओटोरिक्शा, फेरी सेवा आउदछ। यो सहर भारतीय रेलको दुइ मंडलहरूको मुख्यालय हो: मध्य रेलवे (सेन्ट्रल रेलवे), जसको मुख्यालय छत्रपति शिवाजी टर्मिनस हो, एवं पश्चिम रेलवे, जसको मुख्यालय चर्चगेटको नजीक स्थित छ। नगर यातायातको मेरुदण्ड हो मुम्बई उपनगरीय रेल, जुन तीन भिन्न नेटवर्कहरूबाट बनेको छ, जसको रूट सहरको लम्बाईमा उत्तर -दक्षिण दिशामा दौडन्छ। मुम्बई मैट्रो, एक भूमिगत एवं उत्थित स्तरीय रेलवे प्रणाली, जुन अहिले निर्माणाधीन छ, वर्सोवा देखि अंध्यारोको भएर घाटकोपर सम्म प्रथम चरणमा 2009 सम्म चालू हुनेछ।

मुम्बई भारतको अन्य भागहरू देखि भारतीय रेल द्वारा व्यवस्थित ढंग देखि जोडिएको छ। रेलहरू छत्रपति शिवाजी टर्मिनस, दादर, लोकमान्य तिलक टर्मिनस, मुम्बई सेन्ट्रल, बांद्रा टर्मिनस एवं अंध्यारोको देखि आरंभ वा समाप्त हुन्छ। मुम्बई उपनगरीय रेल प्रणाली ६.३ मिलियन यात्रीहरू लाई प्रतिदिन ल्याउने लैजाने गर्छ।[३६]

बी ई एस टी बस

बी ई एस टी द्वारा चालित बस, लगभग नगरको प्रत्येक भागलाई यातायात उपलब्ध गराउदछ। साथै नवी मुम्बई एवं ठाणेको पनि भाग सम्म जान्छ। बसहरू सानो देखि मध्यम दूरी सम्मको भमणको लागि प्रयोगनीय छन्, जबकि रेलहरू लामो दूरीको लागि सस्तो यातायात उपलब्ध गराउद छन्। बेस्टको अधीन लगभग 3,408 बसहरू चल्छन,[३७] जुन प्रतिदिन लगभग 4.5 मिलियन यात्रीहरू लाई 340 बस-रूटमा ल्याउने लैजाने गर्छन। यसको बेडेमा सिंगल-डेकर, डबल-डेकर, वेस्टीब्यूल, लो-फ्लोर, डिसेबल्ड फ्रेंड्ली, वातानुकूलित एवं हाल नैमा जुडीं यूरो-तीन सम्मत सी एन जी चालित बसहरू सम्मिलित छन्। महाराष्ट्र राज्य सडक परिवहन निगम (एम एस आर टी सी)को अन्तसहरीय यातायात सेवा हो, जसले मुम्बईलाई राज्य तथा अन्य राज्यहरूको सहरहरूसँग जोडदछ। मुम्बई दर्शन सेवाद्वारा पर्यटक यहाँको स्थानीय पर्यटन स्थलहरूको एक दिवसीय भमण गर्न सक्छन्।

कालो तथा पहेलो, मीटर-युक्त टैसी सेवा पुरा सहरमा उपलब्ध छ। मुम्बईको उपनगरीय क्षेत्रहरूमा ओटोरिक्शा उपलब्ध छन्, जुन सी एन जी चालित छन्, तथा भाडमा चल्द छन्। यो तिन पाङ्ग्रे सवारी जान आउन उपयुक्त साधन हो। यो भाडाको यातायातको सबै भन्दा सस्तो जरिया हो, तथा यिनीहरूमा तीन यात्रुहरू बस्न सक्छन।

छत्रपति शिवाजी अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल दक्षिण एशियाको सबैभन्दा व्यस्त विमानस्थल हो।[३८]

मुम्बईको छत्रपति शिवाजी अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल (पूर्व सहर अन्तर्राष्ट्रिय विमानक्षेत्र) दक्षिण एशियाको सबैभन्दा व्यस्त विमानस्थल हो।[३८] जूहू विमानस्थल भारतको प्रथम विमानस्थल हो, जसमा फ्लाइंग क्लब तथा एक छलीपोर्ट पनि छन्। प्रस्तावित नवी मुम्बई अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल, जुन कोपरा-पन्वेल क्षेत्रमा बनाएको छ, यसलाई सरकारको मन्जूरी प्राप्त भई सकेको छ, पूरा भए पछि, वर्तमान विमानस्थलको भार एकदम हद सम्म कम गर्ने छ। मुम्बईमा देशको २५% अन्तर्देशीय तथा ३८% अन्तर्राष्ट्रिय यात्री यातायात सम्पन्न हुन्छ। आफ्नो भौगोलिक स्थितिको कारण, मुम्बईमा विश्वको सर्वश्रेष्ठ प्राकृतिक बन्दरगाह उपलब्ध छन्। यहाँ बाट नै देशको यात्री तथा कार्गोको ५०% आवागमन हुन्छ।[५] यो भारतीय नौसेनाको एक महत्वपूर्ण बेस पनि हो, किनकी यहाँ पश्चिमी नौसैनिक कमान पनि स्थित छ। [३९] फैरी पनि द्वीपहरू आदिको लागि उपलब्ध छन्, जुन द्वीपहरू तथा तटीय स्थलहरूमा जानेको एक सस्तो जरिया हुन।

सेवाहरू [सम्पादन गर्ने]

बीएमसी मुख्यालय
हेर्नुहोस: मुम्बईको जलस्रोत

बी एम सी सहरलाई पेय पानी आपूर्ति गर्दछ। यस जलको अधिकांश भाग तुलसी एवं विहार पोखरीले तथा केही अन्य उत्तरी पोखरीहरू देखि आउछ। यो पानी भाण्डुप एशियाको सबै भन्दा ठूलो जल-शोधन संयन्त्रमा शोधित गरेर आपूर्तिको लागि उपलब्ध गराउइन्छ। भारतको प्रथम भूमिगत पानी-सुरंग पनि मुम्बईमा नै बनने भएको छ।[४०] बी एम सी नै सहरको सडक स्याहार सम्भार र फोहोर मैला वयवस्थापन पनि हेर्छ। प्रतिदिन सहरको लगभग ७८०० मीट्रिक टन फोहोर उत्तर-पूर्वी क्षेत्रमा मुलुंड, उत्तर-पश्चिममा गोराई र पूर्वमा देवनारमा डम्प गरिन्छ। सीवेज ट्रीटमेंट वर्ली र बांद्रामा गरेर सागरमा निष्कासित गरिन्छ।

मुम्बई सहरमा विद्युत आपूर्ति बेस्ट, रिलायंस एनर्जी, टाटा पावर र महावितरण (महाराष्ट्र राज्य विद्युत वितरण कम्पनी लि.) गर्छन। यहाँको अधिकांश आपूर्ति जल-विद्युत र नाभिकीय शक्तिले हुन्छ। सहरको विद्युत खपत उत्पादन क्षमताको पछाडदै गहिरहेको छ। सहरको सबै भन्दा ठुलो टेलीफोन सेवा प्रदायक एम टी एन एल छ। यसको २००० सम्म लेण्डलाइन र सेल्युलर सेवामा एकाधिकार थियो। आज यहाँ मोबाइल सेवा प्रदायकहरूमा एयरटेल, वोडाफोन, एम टी एन एल, बी पी एल, रिलायंस कम्युनिकेशंस र टाटा इंडिकम छन्। सहरमा जी एस एम र सी डी एम ए सेवाहरू, दुवै नै उपलब्ध छन्। एम टी एन एल एवं टाटा यहाँ ब्रडबैंड सेवा पनि उपलब्ध गराउछन।

जनसंख्या [सम्पादन गर्ने]

हेर्नुहोस: मुम्बईको जनसांख्यिकी र मुम्बई सांख्यिकी
Skyscrapers under construction dotted by maller buildings and trees. A beach is in front of them
Since the 1970s, Mumbai has witnessed a construction boom and a significant influx of migrants, making it India's largest city

२००१को जनगणना अनुसार मुम्बईको जनसंख्या ११,९१४,३९८ थियो।[४२] वर्ल्ड गैजेटियर द्वारा २००८मा गरिएको गणना कार्यक्रमको अनुसार मुम्बईको जनसंख्या १३,६६२,८८५ थियो।[४३] त्यतिखेर मुम्बई महानगरीय क्षेत्रको जनसंख्या २१,३४७,४१२ थियो।[४४] यहाँको जनसंख्या घनत्व २२,००० व्यक्ति प्रति वर्ग किलोमीटर थियो। २००१को जनगणना अनुसार बी.एम.सीको प्रशासनाधीन ग्रेटर मुम्बई क्षेत्रको साक्षरता दर ७७.४५% थियो,[४५] जुन राष्ट्रिय औसत ६४.८% भन्दा बढी थियो।[४६] यहाँको लिंग अनुपात ७७४ स्त्रिहरू प्रति १००० पुरुष द्वीपीय क्षेत्र मा, ८२६ उपनगरीय क्षेत्र र ८११ ग्रेटर मुम्बई मा,[४५] जुन आकडा सबै राष्ट्रिय औसत अनुपात ९३३ देखि तल छन्।[४७] यो निम्नतर लिंग अनुपात ठूलो संख्यामा रोजगारका लागी आएका प्रवासी पुरुषहरूको कारण हो, जुन आफ्नो परिवारको आफ्नो मूल स्थानमा नै छोडेर आउछन्।[४८]

मुम्बईमा ६७.३९% हिन्दू, १८.५६% मुस्लिम, ३.९९% जैन र ३.७२% ईसाई मानिसहरू छन। यिनीहरूमा शेष जनता सिख र पारसीहरूको छ।[४९][५०] मुम्बईमा धेरै पुरानो, मुस्लिम संप्रदायमा दाउदी बोहरे, खोजहरू र कोंकणी मुस्लिम छन्। [५१] स्थानीय ईसाइहरूमा ईस्ट इंडियन कैथोलिक्स छन्, जसको धर्मांतरण पोर्चुगलिहरूले १६ औं शताब्दीमा गरेका थिए।[५२] सहरको जनसंख्याको एक सानो अंश इज्राइली बेने यहूदी र पारसीयहरूको पनि छ, जो लगभग १६०० वर्ष पूर्व यहाँ फारसको खाडी वा यमन देखी आएका थिए।[५३]

मुम्बईमा भारतको कुनै पनि महानगरको अपेक्षा सबै भन्दा बढी बहुभाषिहरूको संख्या छ। महाराष्ट्र राज्यको आधिकारिक सरकारी भाषा मराठी हो। अन्य बोलीने भाषाहरूमा हिन्दी, र अंग्रेजी हुन।[५४] एक सर्वसाधारणको बोलचालको निम्न-स्तरीय भाषा हो बंबइया हिन्दी जसमा अधिकांश शब्द र व्याकरण त हिन्दीको नै छ, तर यस वाहेक मराठी र अंग्रेजीको शब्द पनि छन्। यस वाहेक केही शब्द यही अविष्कृत छन्। मुम्बईका मानिसहरू आफूलाई मुम्बईकर या मुंबैयाइट्स भन्न रूचाउँछन्। उच्चस्तरीय व्यावसायमा संलग्न मानिसहरूद्वारा अंग्रेजीलाई प्राथमिकता दिन्छन।

मुम्बईमा पनि तीव्र गतिले सहरीकरणको अग्रसर विकसित देशहरूको सहरहरूद्वारा देखी जारही प्रधान सहरीकरण समस्याको सामना गर्न पड रहेको छ। यिनीहरूमा गरीबी, बेरोजगारी, बिग्रदो जन-स्वास्थ्य र अशिक्षा/असाक्षरता प्रमुख छन्। यहाँको भूमिको मूल्य यति ऊच्च भएको छ, कि मानिसहरूलाई निम्नस्तरीय क्षेत्रहरूमा आफ्नो व्यवसाय स्थलबाट धेरै टाढा बस्नु पर्दछ। यस कारण सडकहरूमा यातायात जाम, र सर्वजनिक-सवारी आदिमा अत्यधिक भीड बढदै नै गहिरहेको छ। मुम्बईको कुल जनसंख्याको लगभग ६०% अंश फोहोर बस्ति र झुपडीहरूमा बस्छन। [५५] धारावी, एशियाको दोश्रो सबै भन्दा ठूलो स्लम-बस्त्ती[५६] मध्य मुम्बईमा स्थित छ, जसमा ८ लाख मानिसहरू बस्छन। [५७] यो स्लम पनि मुम्बईको पर्यटक आकर्षण बन्दै जाँदैछ।[५८][५९][६०] मुम्बईमा प्रवारियोंको संख्या १९९१-२००१मा ११.२ लाख थियो, जुन मुम्बईको जनसंख्यामा कुल बृध्दीको ५४.८% हो।[६१] २००७मा मुम्बईको अपराध दर (भारतीय दंड संहिताको अन्तर्गत दर्ता भएको अपराध) १८६.२ प्रति १ लाख व्यक्ति थियो, जुन राष्ट्रिय औसत १७५.१ भन्दा केही नै बढी छ, तर भारतको दस लाख भन्दा बढी जनसंख्या भएको सहर सूचीको अन्य सहरहरूको औसत दर ३१२.३ देखि धेरै तल छ। [६२] सहरको मुख्य जेल अर्थर रोड जेल छ।

संस्कृति [सम्पादन गर्ने]

मुख्य लेख: मुम्बईको संस्कृति
बंबई एशियाटिक सोसाइटी सहरको धेरै पुरानो पुर्तकालयहरू मध्ये एक हो।

मुम्बईको संस्कृति परम्परागत उत्सव, खानपान, संगीत, नृत्य र रंगमंचको सम्मिश्रण छ। यस सहरमा विश्वको अन्य राजधानीहरूको अपेक्षा बहुभाषी र बभयोयामी जीवनशैली देख्न पाईन्छ, जसमा विस्तृत खानपान, मनोरंजन र रात्रिको रौनक पनि शामिल छ। [६३] मुम्बईको इतिहासमा यो मुख्यतः एक प्रमुख व्यापारिक केन्द्र रहेको छ। यस खारण विभिन्न क्षेत्रहरूको मानिसहरू यहाँ आई रहे, जसबाट धेरै संस्कृतियां, धर्म, आदि यहाँ एकसाथ मिलजुल गरेर बस्छन।[५०]

मुम्बई भारतीय चलचित्रको जन्मस्थान हो। [६४]—दादा साहेब फाल्केले यहाँ मूक चलचित्र द्वारा यस उद्योगको स्थापना गरेको थियो। यसको पछी नै यहाँ मराठी चलचित्रको पनि श्रीगणेश भएको थियो। तब आरंभिक बीसऔं शताब्दीमा यहाँ सबै भन्दा पुरानो चलचित्र प्रसारित भएको थियो।[६५] मुम्बईमा ठूलो संख्यामा सिनेमा हल पनि छन्, जहा हिन्दी, मराठी र अंग्रेजी चलचित्रहरू देखाउछन। विश्वमा सबै भन्दा ठुलो IMAX डोम रंगमंच पनि मुम्बईमा वडालामा नै स्थित छ।[६६] मुम्बई अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र उत्सव[६७] र फिल्मफेयर पुरस्कारको वितरण कार्यक्रम सभा मुंबाईमा नै आयोजित हुन्छ।[६८] हुनत मुम्बईको ब्रिटिश कालमा स्थापित अधिकांश रंगमंच समूह १९५० पछि भंग भै सकेका छन, फेरि पनि मुम्बईमा एक समृद्ध रंगमंच संस्कृति विकसित भएको छ। यो मराठी र अंग्रेजी, तिनै भाषाहरूको वाहेक अन्य क्षेत्रीय भाषाहरूमा पनि विकसित छ।[६९][७०]

यहाँ कला-प्रेमिहरूको कमी पनि छैन। अनेक निजी व्यावसायिक एवं सरकारी कला-दीर्घाहरू खुला भएका छन्। यिनीहरूमा जहांगीर कला दीर्घा र राष्ट्रिय आधुनिक कला दीर्घा प्रमुख छन्। १८३३मा बनेको बंबई एशियाटिक सोसाइटीमा सहरको धेरै पुरानो पुस्तकालय स्थित छ। [७१] छत्रपति शिवाजी महाराज वास्तु संग्रहालय (पूर्व प्रिंस अफ वेल्स म्यूजियम) दक्षिण मुम्बईको प्रसिद्ध संग्रहालय हो, जहां भारतीय इतिहासको अनेक संग्रह सुरक्षित छन्। [७२] मुम्बईको चिडियाखानाको नाम जीजामाता पार्क छ (पूर्व नाम: विक्टोरिया गार्डन्स), जसमा एक हराभरा पार्क पनि छ।[७३] नगरको साहित्यमा संपन्नताको अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा ख्याति त्यसबेला मिल्यो जब सल्मान रश्दी र अरविंद अडिगको बुकर सम्मान पाइएको थिए। [७४] यहीको निवासी रुडयार्ड किपलिंगलाई १९०७मा नोबल पुरस्कार पनि प्राप्त भएको थियो। [७५] मराठी साहित्य पनि समयको गतिको साथ साथ आधुनिक भई सकेको छ। यो मुम्बईको लेखकहरू जस्तै मोहन आप्टे, अनंत काणेकर र बाल गंगाधर तिलकको कार्यहरूमा सदा दृष्टिगोचर रहेको छ। यसलाई वार्षिक साहित्य अकादमी पुरस्कार देखि अरु प्रोत्साहन प्राप्त भएको छ। [७६]

एलीफेंटाको गुफा विश्व पुरातात्विक स्थल घोषित छन्।

मुम्बई सहरको भवनहरूमा झलक्ता स्थापत्य गोथिक, इंडो रेनेनिक, आर्ट डेको र अन्य समकालीन स्थापत्य शैलियहरूको संगम छ। [७७] ब्रिटिश कालको अधिकांश भवनहरू, जस्तै विक्टोरिया टर्मिनस र बंबई विश्वविद्यालय, गोथिक शैलीमा निर्मित छन्। [७८] यिनको वास्तु घटकहरूमा यूरोपीय प्रभाव प्रष्ट देखीन्छ, जस्तै जर्मन गेबल, डच शैलीको छत, स्विस शैलीमा काष्ठ कला, रोमन मेहराब साथै परंपरागत भारतीय घटक पनि देखीन्छ। [७९] केही इंडो सेरेनिक शैलीको भवनहरू पनि छन्, जस्तै गेटवे अफ इण्डिया। [८०] आर्ट डेको शैलीको निर्माण मैरीन ड्राइव र ओवल मैदानको किनारा देखीन्छ। [८१] मुम्बईमा मायामी पछि विश्वमा सबै भन्दा बढी आर्ट डेको शैलीको भवनहरू पाईन्छ। [८२] नयाँ उपनगरीय क्षेत्रहरूमा आधुनिक भवनहरू बढी देखीन्छ। मुम्बईमा अहिलेसम्म भारतमा सबै भन्दा बढी गगनचुम्बी भवनहरू छन्। यिनीहरूमा ९५६ बनेका छन्, र २७२ निर्माणाधीन छन्।(२००९को अनुसार) [८३] १९९५मा स्थापित, मुम्बई पुरातत्व संरक्षण समिति (एम.एच.सी.सी) सहरमा स्थित पुरातत्व स्थलहरूको संरक्षणको ध्यान राख्दछ। [७७] मुम्बईमा दुइ यूनेस्को विश्व पुरातत्व स्थल छन – छत्रपति शिवाजी टर्मिनस र एलीफेंटाको गुफा [८४] सहरको प्रसिद्ध पर्यटन स्थलहरूमा नरीमन प्वाइन्ट, गिरगौम चौपाटी, जूहू बीच र मैरीन ड्राइव आउछन्। एसेल वर्ल्ड यहाँको थीम पार्क छ, जुन गोरई बीचको नजीक स्थित छ।[८५] यहा एशियाको सबै भन्दा ठुलो थीम वाटर पार्क, वटर किंगडम पनि छ।[८६]

मुम्बईको निवासी भारतीय पर्व मनाउनु साथ-साथ अन्य पर्व पनि मनाउ छन्। दिवाली, होली, ईद, क्रिसमस, नवरात्रि, दशहरा, दुर्गा पूजा, महाशिवरात्रि, मुहर्रम आदि प्रमुख पर्व हुन। यि वाहेक गणेश चतुर्थी र जन्माष्टमी केही बढी धूम-धामको सँग मनाईन्छ।[८७] गणेश-उत्सवमा सहरको ठाँउ ठाउमा धेरै विशाल एवं भव्य पंडाल लगाईन्छ, जसमा भगवान गणपतिको विशाल मूर्तिहरूको स्थापना गरिन्छ। यो मूर्तिहरू दस दिन पछि अनंत चौदसको दिन सागरमा विसर्जित गरिन्छ। जन्माष्टमीको दिन सबै टोल समितिहरू द्वारा धेरै अग्लो स्थानमा दहीको मटका बाँधिन्छ। यसलाई टोलको केटाकेटी र युवाहरू मिलेर जुक्ती लागाएर फोडछन्। काला घोडा कला उत्सव कलाको एक प्रदर्शनी हुन्छ, जसमा विभिन्न कला-क्षेत्रहरू जस्तै संगीत, नृत्य, रंगमंच र चलचित्र आदिको क्षेत्रले कार्यहरूको प्रदर्शन हुन्छ। [८८] हप्ता भरी लामो बांद्रा उत्सव स्थानीय मानिसहरूद्वारा मनाइन्छ। [८९] बाणागंगा उत्सव दुई-दिवसीय वार्षिक संगीत उत्सव हुन्छ, जुन जनवरी महिनामा आयोजित हुन्छ। यो उत्सव महाराष्ट्र पर्यटन विकास निगम (एम.टी.डी.सी) द्वारा ऐतिहाशिक बाणगंगा सरोवरको नजीक आयोजित गरिन्छ। [९०] एलीफेंटा उत्सव—प्रत्येक फेब्रुअरी महिनामा एलीफेंटा द्वीपमा आयोजित गरिन्छ। यो भारतीय शास्त्रीय संगीत एवं शास्त्रीय नृत्यको कार्यक्रमले धेरै भारतीय र विदेशी पर्यटक आकर्षित गर्दछ। [९१] सहर र प्रदेशको खास सार्वजनिक विदा १ मेमा महाराष्ट्र दिवसको रूपमा महाराष्ट्र राज्यको गठनको १ मे, १९६०को वर्षिक उत्सव मनाउनको लागि हुन्छ। [९२][९३]

मुम्बईको भगिनि सहर समझौता निम्न सहरहरू सँग छ:[९४]

सञ्चार माध्यम [सम्पादन गर्ने]

हेर्नुहोस: मुम्बईको रेडियो स्टेशनहरूको सूची
मुम्बईमा नै हिन्दी चलचित्र उद्योग- बलीवुड बसेको छ।

मुम्बईमा धेरै समाचार-पत्र, प्रकाशन गृह, टेलिभिजन र रेडियो स्टेशन छ। यसमा मराठी पत्रमा नवकाल, महाराष्ट्र टाइम्स, लोकसत्ता, लोकमत, सकाल आदि प्रमुख छन्। मुम्बईमा प्रमुख अंग्रेजी अखबारहरूमा टाइम्स अफ इण्डिया, मिड डे, हिन्दुस्तान टाइम्स, डेली न्यूज अनालिसिस एवं इंडियन एक्स्प्रेस आउछन्।[९९] मुम्बईमा नै एशियाको सबै भन्दा पुरानो समाचार-पत्र बम्बे समाचार पनि निस्कन्छ। [१००] बम्बे दर्पण प्रथम मराठी समाचार-पत्र थियो, जसलाई बालशास्त्री जाम्भेकरले १८३२मा आरंभ गरेका थिए। [१०१]

यहाँ धेरै जसो भारतीय एवं अन्तर्राष्ट्रिय टीवी चैनल्स उपलब्ध छन्। यो महानगर धेरै देखि अन्तर्राष्ट्रिय संचार माध्यम र मुद्रक एवं प्रकाशकहरूको केन्द्र पनि छ। राष्ट्रिय टेलीवीजर प्रसारक टेलिभिजन, दुइ टेरेस्ट्रियल च्यानल प्रसारित गर्दछ,[१०२] र तीन मुख्य केबल नेटवर्क अन्य सबै च्यानल उपलब्ध गराउछन। [१०३] केबल च्यानलहरूको विस्तृत सूचीमा ईएसपीएन, स्टार स्पोर्ट्स, जी मराठी, ईटीवी मराठी, डीडी सह्याद्री, मी मराठी, जी टाकीज, जी टीवी, स्टार प्लस, सोनी टीवी र नयाँ च्यानल जस्तै स्टार मांझा आइ धेरै मराठी तथा अन्य भाषाहरूको च्यानल शामिल छन्। मुम्बईको लागि पूर्ण समर्पित च्यानलहरूमा सहारा समय मुम्बई आदि च्यानल हो। यि वाहेक डी.टी.एच प्रणाली आफ्नो उच्च लागतको कारण अझै बढी परिमाण हैन बन्यो पाउए छ। [१०४] प्रमुख डीटीएच सेवा प्रदाताहरूमा डिश टीवी, बिग टीवी, टाटा स्काई र सन टीवी छन्। [१०५] मुम्बईमा बाह्र रेडियो च्यानल छन, जस मध्ये नौ एफ एम एवं तीन अल इण्डिया रेडियोको स्टेशन छ जुन ए एम प्रसारण गर्छन। [१०६] मुम्बईमा व्यवसायीक रेडियो प्रसारण प्रदाता पनि उपलब्ध छन्, जसमा वर्ल्ड स्पेस, सायरस तथा एक्स एम प्रमुख छन्। [१०७]

बलीवुड, हिन्दी चलचित्र उद्योग पनि मुम्बईमा नै स्थित छ। यस उद्योगमा प्रतिवर्शः १५०-२०० चलचित्रहरू बन्छन्। [१०८] बलीवुडको नाम अमेरिकी चलचित्र उद्योगको सहर हलीवुडको अगाडी बंबईको ब लगाएर निकला भएको छ। [१०९] २१ औं शताब्दीले बलीवुडको सागरपारी प्रसिद्धिको नयाँ आयोम देखेको छ। यस कारण चलचित्र निर्माणको गुण स्तरियता, सिनेमैटोग्राफी आदिमा नयाँ ऊंचाई देखीएको छं।[११०] गोरेगाँउ र फिल सिटी स्थित स्टूडियोमा नै अधिकांश चलचित्रहरूको शूटिंग हुदछ। [१११] मराठी चलचित्र उद्योग पनि मुम्बईमा नै स्थित छ।[११२]

शिक्षा [सम्पादन गर्ने]

हेर्नुहोस: मुम्बईमा शिक्षा
राजाबाई घण्टाघर, मुम्बई विश्वविद्यालयको नजीक

मुम्बईको विद्यालय या त नगरपालिका विद्यालय हुन्छन्,[११३] या निजी विद्यालय हुन्छन्, जुन कुनै न्यास या व्यक्ति द्वारा चलाईएको हुन्छन्। यिनीहरू मध्ये केही निजी विद्यालयहरूलाई सरकारी सहायता पनि प्राप्त हुन्छ।[११४] यो विद्यालय महाराष्ट्र स्टेट बोर्ड, अखिल भारतीय काउंसिल अफ इंडियन स्कूल सर्टिफिकेट एग्जामिनेशंस (आई.सी.एस.ई) या सीबीएसी बोर्ड द्वारा संबद्ध हुन्छन्। [११५] यहाँ मराठी वा अंग्रेजी शिक्षाको माध्यम हुन्छ।[११६] सरकारी सार्वजनिक विद्यालयहरूमा वित्तीय अभावको चल्दा चल्दै धेरै कमियां हुन्छं, तर गरीब मानिसहरूका यही सहारा हो, किनकी उनिहरू महँगा निजी विद्यालयको भार वहन गर्न सक्दैनन। [११७]

१०+२+३/४ योजनाको अंतर्गत, विद्यार्थी दस वर्षको विद्यालय समाप्त गरेर दुइ वर्ष कनिष्ठ कालिज (एघारौ औं बढी बाह्रऔं कक्षा)मा भर्ती हुन्छन्। यहाँ उनलाई तीन क्षेत्रहरू मध्ये एक चुन्नु पर्छ: कला, विज्ञान या वाणिज्य।[११८] यस पछी उसले सामान्यतया एक ३-वर्षीय स्नातक पाठ्यक्रम आफ्नो चुनेको क्षेत्रमा गरेर ना हुन्छ, जस्तै विधि, अभियांत्रिकी या चिकित्सा इत्यादि। [११९] सहरको अधिकांश महाविद्यालय मुम्बई विश्वविद्यालय सँग आम्बद्ध छन्, जुन स्नातहरूलाई संख्यानुसार विश्वको सबै भन्दा ठूलो विश्वविद्यालयहरू मध्ये एक हो। [१२०] भारतीय प्रविधि संस्थान (बंबई),[१२१] वीरमाता जीजाबाई प्रविधि संस्थान (वी.जे.टी.आई),[१२२] र युनिवर्सिटी इंस्टीट्यूट अफ केमिकल टेक्नोलजी (यू.आई.सी.टी),[१२३] भारतको प्रधान अभियांत्रिकी र प्रविधि संस्थानहरूमा आउछन्, र [[एस एन डी टी महिला विश्वविद्यालय मुम्बईको स्वायत्त विश्वविद्यालय हो। [१२४] मुम्बईमा जमनालाल बजाज प्रबंधन शिक्षा संस्थान, एस पी जैन प्रबंधन एवं अनुसन्धान संस्थान एवं धेरै देखि अन्य प्रबंधन महाविद्यालय छन्। [१२५] मुम्बई स्थित गवर्नमेंट ल कालिज तथा सिडनहैम कालिज, भारतको पुरानो क्रमशः विधि एवं वाणिज्य महाविद्यालय हुन। [१२६][१२७] सर जे जे स्कूल अफ आर्ट्स मुम्बईको पुरानो कला महाविद्यालय हो। [१२८]

मुम्बईमा दुइ प्रमुख अनुसंधान संस्थान पनि छ: टाटा इंस्टीट्यूट अफ फंडामेंटल रिसर्च (टी.आई.एफ.आर), तथा भाभा आण्विक अनुसंधान केन्द्र (बी.ए.आर.सी).[१२९] भाभा संस्थान नै सी आएको आर यू एस, ४० मेगावाट नाभिकीय भट्टी चलाइन्छ, जुन यसको ट्रंबे स्थित संस्थानमा स्थापित छ। [१३०]

खेलकुद [सम्पादन गर्ने]

ब्रेबोर्न रंगशाला, सहरको सबै भन्दा पुरानो क्रिकेट रंगशालाहरू मध्ये एक छ

क्रिकेट सहर र देशको सबै भन्दा मन परेको खेलहरू मध्ये एक हो।.[१३१] महानगरमा मैदानको कमी हुद हुदै गलियहरूको क्रिकेट सबै भन्दा प्रचलित छ। मुम्बईमा नै भारतीय क्रिकेट नियन्त्रण बोर्ड (बीसीसीआई) स्थित छ। [१३२] मुम्बई क्रिकेट टीम रणजी ट्रफीमा सहरको प्रतिनिधित्व गर्छ। यसलाई अहिले सम्म ३८ उपाधि पाइएको छ, जुन कुनै पनि टीमलाई प्राप्त हुने खिताबों भन्दा बढी छ। [१३३] सहरको एउटा अझै अर्को टीम मुम्बई इंडियंस पनि छ, जुन इंडियन प्रीमियर लीगमा सहरको टीम हो। सहरमा दुइ अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट मैदान छन- वान्खेडे रंगशाला र ब्रेबोर्न रंगशाला [१३४] सहरमा आयोजित भएका सबै भन्दा ठूलो क्रिकेट कार्यक्रममा आईसीसी चैम्पियंस ट्रफीको २००६को फाइनल थियो। यो ब्रेबोर्न रंगशालामा भएको थियो। [१३५] मुम्बई भन्दा प्रसिद्ध क्रिकेट खेलाडीहरूमा विश्व-प्रसिद्ध सचिन तेन्दुलकर[१३६] र सुनील गावस्कर छन्।[१३७]

क्रिकेटको प्रसिध्दी चल्दै जादा हकी केही तल दबिएको छ। [१३८] मुम्बईको मराठा वारियर्स प्रीमियर हाकी लीगमा सहरको टीम हो। [१३९] प्रत्येक फेब्रुअरीमा मुम्बईमा डर्बी रेस घोडा दौड हुन्छ। यो महालक्ष्मी रेसकोर्समा आयोजित गरिन्छ। मैक-डवल्स डर्बी पनि टर्फ क्लबमा फेब्रुअरीमा महिनामा नै आयोजित गरिन्छ। [१४०] फार्मूला वन कार रेसको प्रेमी पनि यहाँ बढन बित्तिकै जाँदैछन्,[१४१] २००८ मा, फोर्स इण्डिया (एफ १) टीम कार मुम्बईमा अनावृत भएको थियो। [१४२] मार्च २००४मा यहाँ मुम्बई ग्रैंड प्रिक्स एफ १ पावरबोट रेसको विश्व प्रतियोगिताको भाग आयोजित भएको थियो। [१४३]

चित्र ग्यालरी [सम्पादन गर्ने]


यो पनि हेर्नुहोस [सम्पादन गर्ने]

ढाँचा:मुम्बई विषय ढाँचा:मुम्बईको दर्शनीय स्थल ढाँचा:भारतीय मेट्रोपलिटन सहरढाँचा:महाराष्ट्रढाँचा:महाराष्ट्रको जिल्ला

हेर्ने • वार्ता • संपादन
भारतको राज्य र केन्द्र शासित प्रदेशका राजधानिहरू
राज्यको राजधानीहरू
संघक्षेत्रहरूका राजधानीहरू

ढाँचा:भारतको मिलियन+ नगर

ढाँचा:मुम्बई शहरी क्षेत्र ढाँचा:पोर्चुगिज सुदूर सम्राज्य

सन्दर्भ सामग्री [सम्पादन गर्ने]

  1. ↑ विश्व गैजेटियर अनुमान 2008-01-01
  2. ↑ "मुम्बई अर्बन इन्फ्रास्ट्रक्चर परियोजना" 
  3. ↑ "नवी मुम्बई अन्तर्राष्ट्रिय विमानक्षेत्र" (JPG) 
  4. ↑ ४.० ४.१ "Mumbai among world's top 10 financial flow hubs", 2007-06-18 
  5. ↑ ५.० ५.१ मनोरमा ईयरबुक 2006, कोट्टायम, भारत: मलयाला मनोरमा, 2006, ISBN 8189004077 
  6. ↑ Sheppard, Samuel T (1917), Bombay Place-Names and Street-Names:An excursion into the by-ways of the history of Bombay City, Bombay, India: The Times Press, pp. pp 104–105, ढाँचा:ASIN 
  7. ↑ Sujata Patel & Jim Masselos, ed. (2003), "Bombay and Mumbai: Identities, Politics and Populism", Bombay and Mumbai. The City in Transition, Delhi, India: The Oxford University Press, pp. pg 4, ISBN 0195677110 
  8. ↑ Mehta, Suketu (2004), Maximum City: MUMBAI Lost and Found, Delhi, India: Penguin, pp. pg 130, ISBN 0144001594 
  9. ↑ "Cities Guide: Mumbai" 
  10. ↑ Barbosa, Duarte (1516), Livro Em Que Dá Relação Do Que Viu E Ouviu No Oriente 
  11. ↑ Documents from the "Tombo do Estado da Índia" (currently the Historical Archives of Goa or Goa Purabhilekha)
  12. ↑ Orta, Garcia da (1891), Colóquios Dos Simples E Drogas Da Índia 
  13. ↑ Correia, Gaspar (1858), Lendas da Índia 
  14. ↑ Machado, José Pedro, Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa, pp. pp. 265-266 
  15. ↑ "हाजी अली सेट टू गो, एण्ड राइज अगेन", मुम्बई मिरर, 2008-08-07. Retrieved on 2008-08-17.
  16. ↑ "UK Government Foreign and Commonwealth Office", 2007-06-28 
  17. ↑ डोस्सल, मरियम (1991), इम्पेरियल डिजाइन्स एण्ड इण्डियन रियलिटीज -द प्लानिंग अफ बम्बे सिटी 1845–1875, दिल्ली: अक्स्फोर्ड युनिवर्सिटी प्रेस 
  18. ↑ Raj Thackeray has a point
  19. ↑ Ashraf, Syed Firdaus (2004-04-23), "Know your party", Elections 2004 Rediff Special, Rediff News 
  20. ↑ "Special Report: Mumbai Train Attacks", BBC, 2006-09-30. Retrieved on 2008-08-13.
  21. ↑ Krishnadas Warrior, "Kanheri, Lungs of Mumbai" 
  22. ↑ A cat rouses Thane colony
  23. ↑ Killer Cats by Bijal Trivedi - National Geographic Channel
  24. ↑ "The Seismic Environment of Mumbai" 
  25. ↑ "Mumbai Plan" 
  26. ↑ "Three drown as heavy rain lashes Mumbai for the 3rd day", Daily News and Analysis, 2006-07-03.
  27. ↑ हर्रेरा, मैक्सीमिलियैनो, "अत्यंत तापमान" 
  28. ↑ "सिटि कंटिन्यूज टू होवर यिनी 8-9 डिग्री C रेंज", टाइम्स अफ इण्डिया, 2008-02-10.
  29. ↑ मनोरमा ईयर बुक, मलयाला मनोरमा, 2003, p. pp 678, ISBN ISBN 81-900461-8-7 
  30. ↑ "महाराष्ट्र — ट्रीविया" 
  31. ↑ "Welcome To World Trade Centre, Mumbai" 
  32. ↑ वेस्ट नट, वांट नट यिनी द £700m स्लम, द गार्जिरन, 4 मार्च,2007
  33. ↑ "MMRDA परियोजनाहरू" 
  34. ↑ "प्रेजेंटेशन अफ मुम्बई टआंस्फर्मेशन प्रोसेस" 
  35. ↑ "मुम्बई प्रहरी : तपाईंको विश्वासको अभिरक्षक" 
  36. ↑ "ओवर्व्यू अफ एग्जिस्टिंग मुम्बई सबर्बन रेलवे" 
  37. ↑ "कम्पोजीशन अफ बस फ्लीट" 
  38. ↑ ३८.० ३८.१ ट्रैवल बिज मनीटर :: मुम्बई एयर्पोर्ट गेट्स रेडी फर न्यू इन्निंग्स
  39. ↑ Manorama Yearbook 2003, कोट्टायम, भारत: मलयाला मनोरमा, 2003, pp. pp 524, ISBN 8189004077 
  40. ↑ "Country's first water tunnel to come up in Mumbai" 
  41. ↑ Population and Employement profile of Mumbai Metropolitan Region, p. 6
  42. ↑ Population and Employement profile of Mumbai Metropolitan Region, p. 13
  43. ↑ "India: largest cities and towns and statistics of their population" 
  44. ↑ "India: metropolitan areas" 
  45. ↑ ४५.० ४५.१ Population and Employement profile of Mumbai Metropolitan Region, p. 12
  46. ↑ "Number of Literates & Literacy Rate", Census Data 2001: India at a Glance, Registrar General & Census Commissioner, India 
  47. ↑ "Sex Ratio", Census Data 2001: India at a Glance, Registrar General & Census Commissioner, India 
  48. ↑ "Parsis top literacy, sex-ratio charts in city", 'द टाइम्स अफ इण्डिया', 2004-09-08. Retrieved on 2009-07-02.
  49. ↑ "Census GIS Household", Census of India, Office of the Registrar General 
  50. ↑ ५०.० ५०.१ Da Cunha 1993, p. 348
  51. ↑ Bates 2003, p. 266
  52. ↑ "How does a pressure cooker work?", 'The Indian Express', 1999-07-07. Retrieved on 2009-06-12.
  53. ↑ Strizower 1971, p. 15
  54. ↑ Hoiberg & Ramchandani 2000, p. 36
  55. ↑ "Slum Cities: A Shifting World", CBC News, Canadian Broadcasting Corporation, 2006-05-07. Retrieved on 2008-08-16.
  56. ↑ Jacobson, Marc (May 2007), "Dharavi: Mumbai's Shadow City", National Geographic, National Geographic Society 
  57. ↑ Davis 2006, p. 31
  58. ↑ Mallet, Victor (2009-02-06), "A walking tour around the slums of Mumbai", Financial Times 
  59. ↑ Goswami, Samyabrata Ray (2006-07-24), "Amid the skyscrapers, slum tourism" 
  60. ↑ "'Slumdog Millionaire' boosts Mumbai's 'slum tourism' industry", The Indian Express, ExpressIndia, 2009-01-22 
  61. ↑ "Highlights of Economic Survey of Maharashtra 2005-06" (PDF), p. 2 
  62. ↑ National Crime Records Bureau (2007), "Crime in India-2007" (PDF), p. 2 
  63. ↑ "प्रिंसिपल सिटीज", महाराष्ट्र सरकार. Retrieved on 2009-07-07.
  64. ↑ "Beginners' Bollywood", 2005-09-28 
  65. ↑ Vilanilam 2005, p. 130
  66. ↑ Huda 2004, p. 203
  67. ↑ Nagarajan, Saraswathy. "Matchbox journeys", The Hindu, 2006-09-10. Retrieved on 2009-06-11.
  68. ↑ "Filmfare Awards gets new sponsor", IndiaTimes Movies, 'द टाइम्स अफ इण्डिया', 2006-01-11. Retrieved on 2008-09-11.
  69. ↑ Chaudhuri 2005, pp. 4-6
  70. ↑ Gilder, Rosamond (October 1957), "The New Theatre in India: An Impression", Educational Theatre Journal (Washington, DC: Johns Hopkins University Press) 9(3): 201–204, ISSN 0192-2882 
  71. ↑ David 1995, p. 232
  72. ↑ "Chhatrapati Shivaji Maharaj Vastu Sangrahalaya" 
  73. ↑ Sharma, Archana. "Jijamata Udyan: A zoo without a view", 'The Times of India', 2003-10-13. Retrieved on 2009-05-13.
  74. ↑ South India 2007, p. 66
  75. ↑ "The Nobel Prize in Literature 1907", Nobel Foundation. Retrieved on 2009-07-07.
  76. ↑ "Sahitya Akademi: awards and fellowships", 1999 
  77. ↑ ७७.० ७७.१ Bavadam, Lyla (June 22 - July 5, 2002), "Mumbai, past in present", Frontline 19(13), <http://www.hinduonnet.com/fline/fl1913/19130670.htm>. Retrieved on ७ जुलाई २००९ 
  78. ↑ "Rainswept glory", The Hindu, 2004-07-24. Retrieved on 2009-07-07.
  79. ↑ "Bombay’s British Architecute - The Gothic and the Ethnic" 
  80. ↑ "Mumbai's entrance -the 'Gateway' to be more tourist-friendly", The Hindu, 2007-03-04. Retrieved on 2009-07-07.
  81. ↑ Bavadam, Lyla (April 11-24, 2009), "Forgotten classics", Frontline 26(08), <http://www.hinduonnet.com/fline/fl2608/stories/20090424260806600.htm>. Retrieved on ७ जुलाई २००९ 
  82. ↑ "Mumbai’s latest endangered species: its art deco heritage", January 4, 2009 
  83. ↑ "टल बिल्डिंग्स अफ मुम्बई" 
  84. ↑ "India: World heritage sites centre" 
  85. ↑ "About Essel World" 
  86. ↑ O'Brien 2003, p. 143
  87. ↑ India 2007, p. 770
  88. ↑ "काला घोडा आर्ट्स फेस्टिवल" 
  89. ↑ Shah, Shika. "Bandra's spirit captured in cakes, tattoos", MiD DAY, 2008-09-17. Retrieved on 2008-09-27.
  90. ↑ "The Banganga Festival" 
  91. ↑ "The Elephanta Festival" 
  92. ↑ "Mumbai celebrates Maharashtra Day", 'The Times of India', 2009-05-01. Retrieved on 2009-07-06.
  93. ↑ Krishnan, Ananth. "‘Vote at Eight’ campaign", 'The Hindu', 2009-03-24. Retrieved on 2009-07-06.
  94. ↑ "Official Website of Municipal Corporation of Greater Mumbai" 
  95. ↑ "Yokohama of the World" 
  96. ↑ "Eight Cities/Six Ports: Yokohama's Sister Cities/Sister Ports" 
  97. ↑ "Sister Cities of Los Angeles" 
  98. ↑ "“Stuttgart Meets Mumbai”: 40th Anniversary Celebrations of the Sister City Relationship" 
  99. ↑ Bansal, Shuchi & Mathai, Palakunnathu G. (2005-04-06), "Mumbai's media Mahabharat" 
  100. ↑ Rao, Subha J.. "Learn with newspapers", The Hindu, 2004-10-16. Retrieved on 2009-05-14.
  101. ↑ Naregal, Veena. "Privatising emancipation (A Book Review)", Language, Politics, Elites, and the Public Sphere, 'The Hindu', 2002-02-05. Retrieved on 2007-12-24.
  102. ↑ "DD Mumbai bid to boost revenue", Business Line, 'द हिन्दू', 2000-07-01. Retrieved on 2009-06-10.
  103. ↑ "IN-fighting among cable operators", 'The Indian Express', 1999-07-26. Retrieved on 2009-06-10.
  104. ↑ "What is CAS? What is DTH?", Rediff News, Rediff, 2006-09-05 
  105. ↑ "Tata Sky on Insat 4A", LyngSat 
  106. ↑ "Radio stations in Maharashtra, India" 
  107. ↑ D.S., Madhumathi. "WorldSpace sees big gains in the long run", Business Line, 'The Hindu', 2001-12-29. Retrieved on 2009-06-10.
  108. ↑ Ganti 2004, p. 3
  109. ↑ Lundgren, Kari. "Bollywood Trawls London for Talent as Students Balk at Banking", Bloomberg, 2008-11-26. Retrieved on 2009-05-26.
  110. ↑ "Bollywood filmmakers experimenting with new genre of films", The Economic Times, 'The Times of India', 2008-07-17. Retrieved on 2009-06-10.
  111. ↑ Deshpande, Haima. "Mumbai's Film City may be home to world cinema", 'The Indian Express', 2001-03-05. Retrieved on 2009-05-14.
  112. ↑ Gupta 2006, p. 70
  113. ↑ "City has 43 one-teacher schools", MiD DAY, MiD-Day Infomedia, 2006-09-24. Retrieved on 2009-06-09.
  114. ↑ Altbach 1968, p. 30
  115. ↑ Mukherji, Anahita. "Education board tells schools to get state recognition", 'The Times of India', 2009-04-02. Retrieved on 2009-06-09.
  116. ↑ "Now, schools can teach in 2 languages", 'The Times of India', 2006-05-05. Retrieved on 2009-06-09.
  117. ↑ Kak, Subhash (2004-07-13), "Saving India through Its Schools", Rediff News, Rediff 
  118. ↑ "Are you cut out for Arts, Science or Commerce?", Rediff News, रीडिफ, 2008-06-19. Retrieved on 2009-06-09.
  119. ↑ Sharma, Archana. "When it comes to courses, MU dishes up a big buffet", 'The Times of India', 2004-06-04. Retrieved on 2009-06-09.
  120. ↑ "History" 
  121. ↑ "IIT flights return home", 'Daily News and Analysis (DNA)', 2006-12-22. Retrieved on 2009-06-09.
  122. ↑ "About the Institute" 
  123. ↑ "Admission process for autonomous engg colleges to start today", Indian Express Group, 2008-06-11. Retrieved on 2009-06-09.
  124. ↑ "About University" 
  125. ↑ Bansal, Rashmi. "Is the 'IIM' brand invincible?", Rediff News, Rediff, 2004-11-08. Retrieved on 2009-06-09.
  126. ↑ "Sydenham College: Our Profile" 
  127. ↑ "About The Government Law College" 
  128. ↑ Martyris, Nina. "JJ School seeks help from new friends", The Times of India, 2002-10-06. Retrieved on 2009-05-13.
  129. ↑ "University ties up with renowned institutes", 'Daily News and Analysis (DNA)', 2006-11-24. Retrieved on 2009-06-09.
  130. ↑ "CIRUS reactor" 
  131. ↑ Frommer's India 2008, p. 97
  132. ↑ "About BCCI" 
  133. ↑ Makarand, Waingankar. "Attacking pattern of play has delivered", 'The Hindu', 2009-01-18. Retrieved on 2009-06-08.
  134. ↑ Seth, Ramesh. "Brabourne — the stadium with a difference", 'The Hindu', 2006-12-01. Retrieved on 2009-06-08.
  135. ↑ "Aussies claim elusive trophy" 
  136. ↑ Srivastava, Sanjeev. "Tendulkar serves it up", BBC News, BBC, 2002-11-05. Retrieved on 2009-06-08.
  137. ↑ Murali, Kanta (August-September 2002), "Gavaskar: India's Greatest Crickter", Frontline (The Hindu) 19(18), <http://www.hinduonnet.com/fline/fl1918/19180820.htm>. Retrieved on २५ अप्रिल २००९ 
  138. ↑ India 2005, p. 73
  139. ↑ "Stage set for Premier Hockey League", Rediff News, Rediff, 2004-11-17. Retrieved on 2009-06-09.
  140. ↑ Pal, Abir. "Mallya, Diageo fight for McDowell Derby", 'The Times of India', 2007-01-17. Retrieved on 2009-06-08.
  141. ↑ Pinto, Ashwin. "ESS plans marketing blitz around F1", Indiantelevision.com, 2005-03-05. Retrieved on 2009-04-26.
  142. ↑ "Motor racing-Force India F1 team to launch 2008 car in Mumbai", Thomson Reuters, Reuters UK, 2008-01-25. Retrieved on 2008-01-27.
  143. ↑ Jore, Dharmendra. "Formula 1 powerboating swooshes into Mumbai, tourism hope for city", Mumbai Newsline, The Indian Express, 2004-11-14. Retrieved on 2009-05-14.

बाह्य सूत्र [सम्पादन गर्ने]

विकिमीडिया कमन्समा अरु धेरै सामाग्रीहरू छन्: Mumbai।मुम्बई

ढाँचा:बंधुप्रकल्प ढाँचा:इंडिक पाठ्य

Flag of India.svg
 भारत प्रवेशद्वार

थप अध्ययन [सम्पादन गर्ने]

  • Agarwal, Jagdish; Bombay — Mumbai: A Picture Book (1998) — Wilco Publishing House, ISBN 81-87288-35-3.
  • BusinessWeek; August 12, 2005; "China and India" special coverage.
  • Chaudhari, K.K; History of Bombay (1987) — Modern Period Gazetteers Dept., Govt. of Maharashtra.
  • Contractor, Behram; From Bombay to Mumbai (1998) — Oriana Books.
  • Dwivedi, Sharada & Mehrotra, Rahul; Bombay, The Cities Within (1995) — India Book House Pvt. Ltd. ISBN 81-85028-80-X.
  • Fox, Edmund A; Short History of Bombay Presidency (1887) — Thacker & Co — No ISBN.
  • Imperial Gazetteer of India: vol. vii, Behrampore to Bombay. Oxford at the Clarendon Press. 1908. 421 pages.
  • Katiyar, Arun & Bhojani, Namas; Bombay, A Contemporary Account (1996) — Harper Collins ISBN 81-7223-216-0.
  • MacLean, James Mackenzie; A Guide to Bombay (1875 & 1902) — Various editions; No ISBN.
  • Mappls — Satellite based comprehensive maps of Mumbai (1999) — CE Info Systems Ltd. ISBN 81-901108-0-2.
  • Our Greater Bombay (1990) — Maharashtra State Bureau of Textbook Production and Curriculum Research.
  • Mehta, Suketu ; Maximum City: Bombay Lost and Found (2004) — Knopf ISBN 0-375-40372-8.
  • Patel, Sujata & Thorner, Alice; Bombay, Metaphor for Modern India (1995) — Oxford University Press, ISBN 0-19-563688-0.
  • The Oxford School Atlas; 28th Revised Edition (1991) — Oxford University Press ISBN 0-19-563316-4.
  • Tindall, Gillian; City of Gold (1992) — Penguin, ISBN 0-14-009500-4,
  • Virani, Pinki; Once was Bombay (1999) — Viking, ISBN 0-670-88869-9.
  • Sharada Dwivedi, Goddess Island Indian Express, June 6, 2005.

"http://ne.wikipedia.org/w/index.php?title=मुम्बई&oldid=335906" बाट निकालिएको