राइबोसोम

एक यूकैरियोटिक कोशिकाको आरेखमा राइबोसोम(३) सहित उपकोशिकीय घटकहरूको दर्शन
और्गैनेल्स:
(1) न्यूक्लियोलस
(2) केन्द्रक
(3) राइबोसोम (छोटे बिन्दु)
(4) वेसाइकल
(5) रफ एन्डोप्लाज्मिक रेटिकुलम (ई.आर)
(6) गल्जीकाय
(7) साइटिस्कैलेटन
(8) स्मूद ई.आर
(9) माइटोकांड्रिया
(10) रसधानी
(11) कोशिका द्रव
(12) लाइसोसोम
(13) तारककाय

थेर्मस थर्मोफाइलसको एक ३०एस उपैकाईको परमाणु ढांचा। प्रोटीन-नीलेमा एवं एकल सूत्र आर.एन.ए नारंगी रंगमा दिखाए गये छन्/हुन्

राइबोसोम सजीव कोशिकाको कोशिका द्रवमा स्थित धेरै नै सूक्ष्म कण हुन् , जसको प्रोटीनहरूको संश्लेषणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका है। यिनीहरू आनुवांशिक पदार्थहरू (डीएनए या आरएनए)को संकेतहरूलाई प्रोटीन शृंखलामा परिवर्तित गर्छन्। यिनीहरू एण्डोप्लाज्मिक रेटिकुलमको ऊपरी सतहमा पाइन्छन्, यसको वाहेक यिनीहरू माइटोकाण्ड्रिया तथा क्लोरोप्लास्टमा पनि पाइन्छन्। राइबोसोम एक सन्देशधारक राईबोस न्यूक्लिक अम्ल (एमआरएनए)को साथ जुडे रहइन्छ जसमा कुनै विशेष प्रोटीनको निर्माणको लागि आवश्यक अमीनो अम्लको सही क्रमानुसार लगाउनको सन्देश रहइन्छ। अमीनो अम्ल सन्देशवाहक आरएनए अणुओंको साथ संलग्न रहन्छन्। यस प्रकार राइबोसोम प्रोटीनको संश्लेषणमा त सहायता करता नै छ लिपिडको उपापचयी क्रियाहरूमा पनि सहायता गर्छ।

राइबोसोमको खोज १९५०को दशकमा रोमानियाको जीववैज्ञानिक जर्ज पेलेड लेको थियो। उनिले यस खोजलाई लागि इलैक्ट्रन सूक्ष्मदर्शीको प्रयोग गरेको थियो जसलाई लागि उनिलाई नोबेल पुरस्कार से सम्मानित भएको थियो। राइबोसोम नाम १९५८मा वैज्ञानिक रिचर्ड बी. रबर्ट्सले प्रस्तावित गरेको थियो। राइबोसोम र उनको सहयोगी अणु २०औं शताब्दीको मध्य से जीवविज्ञानको क्षेत्रमा आफ्नो चिनारी बनाए भए हुन्/छन्। उनीमा काफी शोध र अनुसंधान पनि प्रगतिमा हुन्/छन्। राइबोसोमको दुइ उप-इकाइयां हुन्छं जुन एकसाथ मिलएर प्रोटीनको निर्माणमा कार्यरत रहन्छं। यिनी दुवै उप-एकाइहरूको आकार एवं गठन प्रोकैरियोटिक एवं यूकैरियोटिक कोशिकाहरूमा भिन्न-भिन्न हुन्छ। ७ अक्तूबर, २००९को भारतीय मूलको वैज्ञानिक वेंकटरमन रामकृष्णनको रसायन विज्ञानको क्षेत्रमा नोबेल पुरस्कार से सम्मानित भएको थियो। उनिलाई राइबोसोमको कार्यप्रणाली तथा संरचनाको उत्कृष्ट अध्ययनको लागि यो पुरस्कार संयुक्त रूप से दिइएको। उनिको यस शोध-कार्य से कारगर प्रतिजैविकहरूलाई विकसित गराउनमा मदद मिलेगी। इसराइली महिला वैज्ञानिक अदा योनोथ र अमरीकाको थमस स्टीजको पनि संयुक्त रूप से यस सम्मानको लागि चुनाइयो।