रामेश्वरम तीर्थ

यो लेख तीर्थ स्थान  को बारेमा हो। अन्यको लागि, रामेश्वरम (बहुविकल्पी) हेर्नुहोस्।

रामेश्वरम तीर्थ
नाम:	श्री रामेश्वरम मन्दिर
निर्माता:	लंकाका राजा पराक्रमबाहु
जीर्णोद्धारक:	रामनाथपुरमका राजा उडैयान सेतुपति
निर्माण काल :	११७३ ईस्वीमा
देवता:	भगवान शिव
वास्तुकला:	द्वविड वास्तु
स्थान:	रामेश्वरम शहर, तमिल नाडु

रामेश्वरम हिंन्दूहरूको एक पवित्र तीर्थ हो। यो तमिल नाडुको रामनाथपुरम जिल्लामा स्थित छ। यो तीर्थ हिन्दूहरूको चार धामहरूमा एउटा हो। यसका अतिरिक्त यहाँ स्थापित शिवलिंग बाह्र द्वादश ज्योतिर्लिंगहरूमा एउटा मानिन्छ। भारतको उत्तरमा काशीको जुन मान्यता छ, त्यही [[दक्षिण] ]मा रामेश्वरमको छ। रामेश्वरम चेन्नईदेखि लगभग सवा चार सय माइल दक्षिण-पूर्वमा छन्। यो हिंद महासागर र बंगालको खाडीदेखि चारैपटिबाट घेरिएको एक सुंदर शंख आकारकहरू द्वीप हो। धेरै यो द्वीप भारतको मुख्य भूमिको साथ जोडिएको थियो, तर पछि गएर सागरका लहरहरूले यसलाई मिलाउने भागलाई काटिदियो, जसले गर्दा यो चारैतिरबाट पानीले घेरियो र टापू बनियो। हिन्दू विश्वास अनुसार यहाँ भगवान रामले लंकामाथि चढाई गर्नु अघि ढुंगाको सेतुको निर्माण गराएका थिए, जसमा चढेर वाँदर लेना लंका पुगेको थियो र विजय पाइएको थियो। पछि रामले विभीषणको अनुरोधमा धनुषकोटि नामक स्थानमा यो सेतु तोडिदिएका थिए। आज पनि यस ३० माइल (४८ कि.मी) लामो आदि-सेतुको अवशेष सागरमा देखिन्छ। यहाँको मन्दिरको तेस्रो प्रकारकहरू गलियार विश्वको सबभन्दा लामो गलियार हो।

बाटो

रामेश्वरम पुग्ने पुल

जुन स्थानमा यो टापु मुख्य भूमि देखि जोडएको थियो, वहां यस समय ढाई मील चौडी एक खाडी छ। शुरूमा यस खाडीको नाउहरू देखि पार गरिन्थ्यो। बताया जान्छ, कि धेरै पहिले धनुष्कोटि देखि मन्नार द्वीप सम्म पैदल चलकर पनि मान्छे जान्थे। तर १४८० ईमा एक चक्रवाती तूफानले यसलाई तोड दिए। बादमा आज देखि लगभग चार सय वर्ष पहिले कृष्णप्पनायकन नामको एक राजाले उसलाईमा पत्थरको धेरै ठूलो पुल बनवाया। अङ्ग्रेजहरूको आने पछि उन पुलको ठाँउमा रेलको पुल बनाउनको विचार भयो। उन समय सम्म पुरानो पत्थरको पुल लहरोंको टक्कर देखि हिलकर टूट चुका थियो। एक जर्मन ईन्जिनियरको मदद देखि उन टूटे पुलको रेलको एक सुंदर पुल बनवाया गया। यस समय यही पुल रामेश्वरम्को भारत देखि रेल सेवा द्वारा जोडइन्छ। यो पुल पहिले बीचमा देखि जहाजोंको निकलनेको लागि खुला करता थियो। (हेर्नुहोस:चित्र) यस स्थानमा दक्षिण देखि उत्तरको र हिंद महासागरको पानी बहता दिखाई दिइन्छ। उथले सागर एवं संकरे जलडमरूमध्यको कारण समुद्रमा लहरे धेरै कम हुन्छ। शान्त बहावको देखेर यात्रियहरूलाई यस्तो लागइन्छ, मानो त्यो कुनै ठूलो नदीको पार गरेर रहे हों।

निर्माण काल

चित्र:रामेश्वरम-पुल.jpg

रामेश्वरम द्वीपको रेल पुल पहिला जहाजहरूकोनिम्ति खुल्ने गर्थ्यो।

रामेश्वरम् देखि दक्षिणमा कन्याकुमारी नामक प्रसिद्ध तीर्थ छ। रत्नाकर कहलानेवाला बंगालको खाडी यहींमा हिंद महासागर देखि मिलती छ। रामेश्वरम् र सेतु धेरै प्राचीन छ। तर रामनाथको मन्दिर उतना पुरानो छैन। दक्षिणको केही र मन्दिर डेढ-दो हजार साल पहिलेको बने छ, जबकि रामनाथको मन्दिरलाई बने अझै कुल आठ सय वर्ष देखि पनि कम भएका छ। यस मन्दिरको धेरै देखि भाग पचास-साठ साल पहिलेको छ।

रामेश्वरमको गलियारा विश्वको सबै भन्दा लामो गलियारा छ। यो उत्तर-दक्षिणमें १९७ मी. एवं पूर्व-पश्चिम १३३ मी. छ। यसको परकोटेको चौडाई ६ मी. तथ ऊंचाई ९ मी. छ। मन्दिरको प्रवेशद्वारको गोपुरम ३८.४ मी. अग्लो छ। यो मन्दिर लगभग ६ हेक्टेयरमा बनेको छ।

मन्दिरमा विशालाक्षी जीको गर्भ-गृहको निकट नै नौ ज्योतिर्लिंग छन्, जुन लंकापति विभीषण द्वारा स्थापित बताए जान्छन्। रामनाथको मन्दिरमा जुन ताम्रपट छ, उनसे थाहा हुन्छ कि ११७३ ईस्वीमा श्रीलंकाको राजा पराक्रम बाहुले मूल लिंग वाला गर्भगृहको निर्माण करवाया थियो। उन मन्दिरमा एक्लै शिवलिंगको स्थापना गरिएको थियो। देवीको मूर्ति नराखीएको थियो, यस कारण त्यो नि:संगेश्वरको मन्दिर कहलाया। यही मूल मन्दिर अगाडी चलकर वर्तमान दशाको पुगेको छ।

भारतबाट श्रीलंकाको निम्ति राम-सेतुको नासा द्वारा लिइएको नक्शा।

बादमा पंद्रहऔं शताब्दीमा राजा उडैयान सेतुपति र निकटस्थ नागूर निवासी वैश्यले १४५०मा यसको ७८ फीट अग्लो गोपुरम निर्माण करवाया थियो। बादमा मदुरईको एक देवी-भक्तले यसको जीर्णोद्धार करवाया थियो। सोह्रऔं शताब्दीमा दक्षिणी भागको द्वितीय परकोटेको पर्खालको निर्माण तिरुमलय सेतुपतिले करवाया थियो। यिनको तथा यिनको पुत्रको मूर्ति द्वारमा पनि विराजमान छ। त्यहि शताब्दीमा मदुरईको राजा विश्वनाथ नायकको एक अधीनस्थ राजा उडैयन सेतुपति कट्टत्तेश्वरले नन्दी मण्डप आदि निर्माण करवाए। नन्दी मण्डप २२ फीट लंबा, १२ फीट चौडा तथा १७ फीट अग्लो छ। रामनाथको मन्दिर सँग सेतुमाधवको मन्दिर आज देखि पांच सय वर्ष पहिले रामनाथपुरम्को राजा उडैयान सेतुपति अझ एक धनी वैश्यले मिलएर बनवाया थियो।

सत्रहऔं शताब्दीमा दलवाय सेतुपतिले पूर्वी गोपुरम आरंभ किया। १८औं शताब्दीमा रविविजय सेतुपतिले देवी-देवताहरूको शयन-गृह तथा एक मंडप बनवाया। बादमा मुत्तु रामलिंग सेतुपतिले बाहिरी परकोटेको निर्माण करवाया। १८९७ – १९०४को बीच मध्य देवकोट्टई देखि एक परिवारले १२६ फीट अग्लो नौ द्वार सहित पूर्वीगोपुरम निर्माण करवाया। त्यहि परिवारले १९०७-१९२५मा गर्भ-गृहको मरम्मत करवाई। बादमा यिनले १९४७मा महाकुम्भाभिषेक पनि करवाया।

स्थापत्य

रामेश्वरम्को मन्दिर भारतीय निर्माण-कला र शिल्पकलाको एक सुंदर नमूना छ। यसको प्रवेश-द्वार चालीस फीट अग्लो छ। प्राकारमा र मन्दिरको भित्र सैकडौ विशाल खंभें छ, जुन देखनेमा एक-जस्तै लागछन ; तर नजीकै गएर जरा बारीकी देखि देख्यो जाय त मालूम हुनेछ कि हरेक खंभेमा बेल-बूटेको अलग-अलग कारीगरी छ।

रामनाथको मूर्तिको चारै र परिक्रमा गर्नको लागि तीन प्राकार बनेको छ। यिनीहरूमा तेस्रो प्राकार सय साल पहिले पूरा भयो। यस प्राकारको लंबाई चार सय फुट देखि अधिक छ। दुवै र पांच फुट अग्लो र करीब आठ फुट चौडा चबूतरा बनेको छ। चबूतरोंको एक ओर पत्थरको ठूला-ठूला खंभोको लामो कतारे खडी छ। प्राकारको एक सिरेमा उभिएर देखनेमा यस्तो लागइन्छ मारो सैकडों तोरण-द्वारको स्वागत गर्नको लागि बनाए गये छ। यिनी खंभोंको अद्भुत कारीगरी देखेर विदेशी पनि दंग रह जान्छन्। यहाँको गलियारा विश्वको सबै भन्दा लामो गलियारा छ।

रामनाथको मन्दिरको चारै अझ टाढा सम्म कुनै पहाड छैन, जहाँ देखि पत्थर आसानी देखि लाये जा सकें। गंधमादन पर्वत त नाममात्रको छ। यो वास्तवमा एक टीला छ र उनमा देखि एक विशाल मन्दिरको लागि जरूरी पत्थर हैन निकल सकते। रामेश्वरम्को मन्दिरमा जुन धेरै लाख टनको पत्थर लगे छ, उनी सबै धेरै दूर-दूर देखि नावोंमा लादएर लाये गये छ। रामनाथ जीको मन्दिरको भित्री भागमा एक तरिकाको चिकना काला पत्थर लागएको छ। भन्छन्, यो सबै पत्थर लंका देखि लाये गये थिए।

रामेश्वरम्को विशाल मन्दिरको बनवाने र उनको रक्षा गर्नमा रामनाथपुरम् नामक सानो रियासतको राजाहरूको ठूलो हात रहयो। अब त यो रियासत तमिल नाडु राज्यमा मिल गई छन्। रामनाथपुरम्को राजभवनमा एक पुरानो काला पत्थर राखएको छ। भनिन्छ, यो पत्थर रामले केवटराजको राजतिलकको समय उनको चिह्नको रूपमा दिए थियो। रामेश्वरम्को यात्रा गर्न वाला मान्छे यस काले पत्थरको देखनेको लागि रामनाथपुरम् जान्छन्। रामनाथपुरम् रामेश्वरम् देखि लगभग तैंतीस मील टाढा छ।

• 

  मानिसहरु पवित्र स्नानमा, रामेश्वरम

• 

  मानिसहरु पवित्र स्नानमा, रामेश्वरम

• 

  मानिसहरु तथा पशुहरु पवित्र स्नानमा, रामेश्वरम

• 

  गाईहरु, भारतमा पूजनीय, पवित्र स्नानमा, रामेश्वरम

• 

  शंकर मठ, रामेश्वरम

• 

  स्नान घाटको समीप

• 

  रथ र स्थानीय अटो रिक्शा

• 

  रथ र स्थानीय अटो रिक्शा

• 

  रथ

• 

  a banana cart near a temple car

• 

  Tempe tower

• 

  Corridor of 1000 pillars

कथा

रामले पहिले सागर देखि प्रार्थना गर्‍यो, कार्य सिद्ध ना भए पछि धनुष चढाया, त सागर प्रकट भयो

रामेश्वरम्को विख्यात मन्दिरको स्थापनाको बारेंमा यो रोचक कथा कही जान्छ। सीताजीको छुडानेको लागि रामले लंकामा चढाई गरे थियो। वहाँले लडाईको बिना सीताजीको छुडवानेको धेरै प्रयत्न किया, तर जब राम सफलता न मिली त विवश भएर वहाँले युद्ध किया। यस युद्धमा रावण र उनको सबै साथी राक्षस मारे गये। रावण पनि मारा गया; र अन्ततः सीताजीको मुक्त गराएर श्रीराम फिर्ता लौटे। यस युद्ध हेतु रामको वाँदर लेना सहित सागर पार गर्न थियो, जुन अत्यधिक कठिन कार्य थियो।

रावण पनि साधारण राक्षस थिएन। त्यो पुलस्त्य महर्षिको नाती थियो। चारै वेदहरूको जाननेवाला थियो र थियो शिवजीको ठूलो भक्त। यस कारण रामको उसलाई मारने पछि ठूलो खेद भयो। ब्रह्मा-हत्याको पाप उनलाई लाग्यो। यस पापको धोनेको लागि वहाँले रामेश्वरम्मा शिवलिंगको स्थापना गर्नको निश्चय किया। यो निश्चय गर्न पछि श्रीरामले हनुमानको आज्ञा दी कि काशी गएर वहां देखि एक शिवलिंगले आओ। हनुमान पवन-सुत थिए। ठूलो वेग देखि आकाश मार्ग देखि चल पडे। तर शिवलिंगको स्थापनाको नियत घडी नजीकै आ गई। हनुमानको कहीं ठेगाना थिएन। जब सीताजीले देख्यो कि हनुमानको फर्कनुमा अबेर हो रही छ, त वहाँले समुद्रको किनाराको बालुवा लाई मुट्ठीमा बांधकर एक शिवलिंग बनयो दिए। यो देखेर राम धेरै प्रसन्न भएका र नियम समयमा त्यहि शिवलिंगको स्थापना गरेर दी। साना आकारको सही शिवलिंग रामनाथ भनिन्छ।

सेतुको हवाई दृश्य, अगाडी तिर श्रीलंकाको जान्छ

बादमा हनुमानको आए पछि पहिले साना प्रतिष्ठित साना शिवलिंगको नजीकै नै रामले काले पत्थरको उन ठूलो शिवलिंगको स्थापित गर्‍यो। यो दुवै शिवलिंग यस तीर्थको मुख्य मन्दिरमा आज पनि पूजित छन्। यही मुख्य शिवलिंग ज्योतिर्लिंग छ।

सेतुको पौराणिक सन्दर्भ

पुरा भारत, दक्षिण पूर्व एशिया र पूर्व एशियाको धेरै देशोंमा हरेक साल दशहरहरूमा र रामको जीवनमा आधारित सबै तरिकाको नृत्य-नाटकोंमा सेतु बंधनको वर्णान गरे जान्छ। रामको बनाए यस पुलको वर्णन रामायणमा त छ ही, महाभारतमा पनि श्री रामको नल सेतुको जिक्र आएको छ। कालीदासको रघुवंशमा सेतुको वर्णन छ। अनेक पुराणोंमा पनि श्रीरामसेतुको विवरण आउछ। एन्साइक्लोपीडिया ब्रिटेनिकामा यसलाई एडम्स ब्रिज संग-साथ राम सेतु भन्यो गएको छ। नासा र भारतीय सेटेलाइट देखि लागि गए चित्रोंमा धनुषकोडि देखि जाफना सम्म जुन एक पतली सी द्वीपहरू लाई रेखा दिखती छ, उसलाई नै आज रामसेतुको नाम देखि जाना जान्छ। त्यहि पुलको बादमा एडम्स ब्रिजको नाम मिलयो। यो सेतु तब पांच दिनोंमा नै बन्यो थियो। यसको लंबाई १०० योजन तथा चौडाई १० योजन थियो। यसलाई बनानमा उच्च प्रविधीको प्रयोग भएको थियो।

तीर्थ

रामेश्वरम् शहर र रामनाथजीको प्रसिद्ध मन्दिर यस टापूको उत्तरको छोरमा छ। टापूको दक्षिणी कोनेमा धनुषकोटि नामक तीर्थ छ, जहाँ हिंद महासागर देखि बंगालको खाडी मिलती छ। त्यहि स्थानको सेतुबंध भन्छन्। मान्छेका विश्वास छ कि श्रीरामले लंकामा चढाई गर्नको लागि समुद्रमा जुन सेतु बांधा थियो, त्यो त्यहि स्थान देखि आरंभ भयो। यस कारण धनुष-कोटिको धार्मिक महत्व धेरै छ। यही देखि कोलम्बोको जहाज जान्थे। अब यो स्थान चक्रवाती तूफानमा बहकर समाप्त भएको छ।

गन्धमादन पर्वत

रामेश्वरम् शहर देखि करीब डेढ मील उत्तर-पूर्वमा गंधमादन पर्वत नामको एक सानो-सी पहाडी छ। हनुमानजीले त्यहि पर्वत देखि समुद्रको लांघनेको लागि छलांग मारी थियो। बादमा रामले लंकामा चढाई गर्नको लागि यहींमा विशाल सेना संगठित गरेको थियो। यस पर्वतमा एक सुंदर मन्दिर बनेको छ, जहाँ श्रीरामको चरण-चिन्होंको पूजा गरिन्छ। यसलाई पादुका मन्दिर भन्छन्।

रामेश्वरमको यात्रा गर्नवालाहरूको हरेक ठाँउ राम-कथाको गूंज सुनाई देती छ। रामेश्वरम्को विशाल टापूको चप्पा-चप्पा भूमि रामको कथा देखि जुडी भए छ। कुनै ठाँउमा रामले सीता जीको प्यास बुझानेको लागि धनुषको नोंक देखि कुआं खोदा थियो, त कहींमा वहाँले ं सेनानायकहरू देखि सल्लाह गरेको थियो। कहींमा सीताजीले अग्नि-प्रवेश गरेको थियो त कुनै अन्य स्थानमा श्रीरामले जटाओं देखि मुक्ति पाए थियो। यस्तो सैकडों कहानियां प्रचलित छ। यहाँ राम-सेतुको निर्माणमा लगे यस्तो पत्थर पनि पाइन्छन्, जुन पानीमा तैरते छन्। मान्यता अनुसार नल-[[नीलो] ] नामक दुई वाँदरहरूले उनको मिले वरदानको कारण जस पाषाण शिलाको छूआ, त्यो पानीमा तैरने लगी, र सेतुको काम आयी। एक अन्य मतानुसार यो दुवै सेतु-विद्या जानते थिए।

• 

  राम-पादुका मन्दिर

• 

  लक्ष्मण तीर्थम

• 

  सीता-कुण्ड

• 

  रामेश्वरममा सेतु को तैरते पत्थर

अन्य तीर्थ

देवी मन्दिर

यात्राको रथ

रामेश्वरको मन्दिरमा जस प्रकार शिवजीको दुई मूर्तिहरू छ, त्यसै प्रकार देवी पार्वतीको पनि मूर्तिहरू अलग-अलग स्थापितको गई छ। देवीको एक मूर्ति पर्वतवर्द्धिनी भन्ने गरिन्छ, दोस्रो विशालाक्षी। मन्दिरको पूर्व द्वारको बाहिर हनुमान गर्‍यो एक विशाल मूर्ति अलग मन्दिरमा स्थापित छ।

सेतु माधव

रामेश्वरम्को मन्दिर हो त शिवजी का, तर उनको भित्र धेरै अन्य मन्दिर पनि छ। सेतुमाधवको कहलानेवाला भगवान विष्णुको मन्दिर यिनीहरूमा प्रमुख छ।

बाईस कुण्ड

रामनाथको मन्दिरको भित्र र परिसरमा अनेक पवित्र तीर्थ छ। यिनीहरूमा प्रधान तीर्थो (जल कुण्ड)को संख्यां चौबीस थियो, तर दुई कुंड सूख गए छन्, र अब बाइस शेष छन्। यो वास्तवमा मीठे जलको अलग-अलग कुंए छ। ‘कोटि तीर्थ’ जस्तै एक दुई तालाब पनि छ। यिनी तीर्थोमा स्नान गर्न ठूलो फलदायक पाप-निवारक समझा जान्छ। वैज्ञानिकको भन्न छ कि यिनी तीर्थोमा अलग-अलग धातुहरू मिली भए छ। यस कारण उनमा नहाने देखि शरीरको रोग टाढा हो जान्छन् र नयाँ तागत आ जान्छ। बाईसवें कुण्डमा पहिले २१को मिला-जुला जल आउछ।

विल्लीरणि तीर्थ

रामेश्वरम्को मन्दिरको बाहिर पनि दूर-दूर सम्म धेरै तीर्थ छ। प्रत्येक तीर्थको बारेंमा अलग-अलग कथाहरू छ। यहाँ देखि करीब तीन मील पूर्वमा एक गाँउ छ, जसको नाम तंगचिमडम छ। यो गाँउ रेल मार्गको किनारा हो बसा छ। वहां स्टेशनको नजीकै समुद्रमा एक तीर्थकुंड छ, जुन विल्लूरणि तीर्थ भनिन्छ। समुद्रको खारे पानी बीचमा देखि मीठा जल निकलता छ, यो ठूलो नै अचंभेको कुरा हो। भनिन्छ कि एक पल्ट सीताजीको ठूलो प्यास लगी। पासमा समुद्रको छोडेर र कहीं पानी न थियो, यसैले रामले आफ्नो धनुषको चुच्चो देखि यो कुंड खोदा थियो।

एकांत राम

सागर तटमा स्नान करते श्रद्धालु

तंगचिडम स्टेशनको नजीकै एक जीर्ण मन्दिर हो। उसलाई ‘एकांत’ रामको मन्दिर भन्छन्। यस मन्दिरको अब जीर्ण-शीर्ण अवशेष नै बाकी छन्। रामनवमीको पर्वमा यहाँ केही रौनक रहन्छ। बाकी दिनोंमा बिलकुल सूना रहन्छ। मन्दिरको भित्र श्रीराम, लक्ष्मण, हनुमान र सीताको धेरै नै सुंदर मूर्तिया छ। धुर्नधारी रामको एक मूर्ति यस्तो बनाएएको छ, मानो त्यो हात मिलाते भएका कुनै गंभीर कुरा गरेर रहे हो। दोस्रो मूर्तिमा राम सीताजी तिर देखेर मंद मुस्कानसँग केही कह रहे छ। यो दुवै मूर्तिहरू ठूलो मनोरम छ। यहाँ सागरमा लहरें बिल्कुल हैन आतीं, यसैले एकदम शान्त रहन्छ। शायद यसैको लागि यस स्थानको नाम एकांत राम छ।

कोद्ण्ड स्वामि मन्दिर

रामेश्वरम्को टापूको दक्षिण भाग मा, समुद्रको किनारा, एउटा अझै अर्को दर्शनीय मन्दिर हो। यो मन्दिर रमानाथ मन्दिर पांच मील टाढामा बनेको छ। यो कोदण्ड ‘स्वामीको मन्दिर’ भनिन्छ। भनिन्छ कि विभीषणले यहींमा रामको शरण ली थियो। रावण-वध पछि रामले त्यहि स्थानमा विभीषणको राजतिलक कराया थियो। यस मन्दिरमा राम, सीता र लक्ष्मणको मूर्तिहरू देखने योग्य छ। विभीषणको पनि मूर्ति अलग स्थापित छ।

सीता कुण्ड

रामेश्वरम्को घेरे भएका समुद्रमा पनि धेरै विशेष स्थान यस्तो बताये जान्छन्, जहाँ स्नान गर्न पाप-मोचक मानिन्छ। रामनाथजीको मन्दिरको पूर्वी द्वारको अगाडी बनेको सीताकुंड यिनीहरूमा मुख्य छ। भनिन्छ कि यही त्यो स्थान हो, जहाँ सीताजीले आफ्नो सतीत्व सिद्व गर्नको लागि आगमा प्रवेश गरेको थियो। सीताजीको यस्तो गर्ने बित्तिकै आग बुझ गई र अग्नि-कुंड देखि जल उमड आयो। त्यहि स्थान अब ‘सीताकुंड’ भनिन्छ। यहाँमा समुद्रको किनारा आधा गोलाकार छ। सागर एकदम शान्त छ। उनमा लहरें धेरै कम उठती छ। यस कारण देखनेमा त्यो एक तालाब-सा लागइन्छ। यहाँमा बिना कुनै खतरेंको स्नान गरिन सक्छ। यहीं हनुमान कुंडमा तैरते भएका पत्थर पनि दिखाई दिछन।

आदि-सेतु

रामेश्वरम् देखि सात मील दक्षिणमा एक स्थान हो, जसलाई ‘दर्भशयनम्’ भन्छन्; यहींमा रामले पहिले समुद्रमा सेतु बांधना शुरू गरेको थियो। यस कारण यो स्थान आदि सेतु पनि भनिन्छ।

रामेश्वरम शहर

रामेश्वरम्को समुद्रमा तरह-तरह गर्‍यो कोडियां, शंख र सीपें मिलती छ। कहीं-कहीं सेतो रंगको बडियास मूंगा पनि भेटिन्छ। रामेश्वरम् केवल धार्मिक महत्वको तीर्थ नै हैन, प्राकृतिक सौंदर्यको दृष्टि देखि पनि दर्शनीय छ। मद्रास देखि रेल-गाडी यात्रियहरूलाई करीब बाईस घण्टेमा रामेश्वरम् पुगयो देती छ। रास्तेमा पामबन स्टेशनमा गाडी बदलनी पर्छ।

टीका टिप्पणी

   क.    ^{^}  सौराष्ट्रे सोमनाथं च श्रीशैले मल्लिकार्जुनम्।

उज्जयिन्यां महाकालमोङ्कारममलेश्वरम्॥1॥

परल्यां वैद्यनाथं च डाकिन्यां भीमशङ्करम्।

सेतुबन्धे तु रामेशं नागेशं दारुकावने॥2॥

वाराणस्यां तु विश्वेशं त्र्यम्बकं गौतमीतटे।

हिमालये तु केदारं घुश्मेशं च शिवालये॥3॥

एतानि ज्योतिर्लिङ्गानि सायं प्रात: पठेन्नर:।

सप्तजन्मकृतं पापं स्मरणेन विनश्यति॥4॥

   ख.    ^{^}  स्कंद पुराण (तृतीय, 1.2.1-114),

विष्णु पुराण (चतुर्थ, 4.40-49),

अग्नि पुराण (पञ्चम-एकादश) और

ब्रह्म पुराण (138.1-40)

एन्साइक्लोपीडिया ब्रिटेनिकामा यसलाई एडम्स ब्रिज संग-साथ राम सेतु भन्यो गएको छ।

   ग.    ^{^}  नलर्श्चके महासेतुं मध्ये नदनदीपते:।

स तदा क्रियते सेतुर्वानरैर्घोरकर्मभि:॥: वाला्मीक रामायण

अर्थात: रावणको लंकामा विजय पानमा समुद्र पार जाना सबै भन्दा कठिन चुनौती थियो।

   घ.    ^{^}  अब्रवीच्च हनुमांर्श्च सुग्रीवर्श्च विभीषणम। कथं सागरमक्षोभ्यं तराम वरूणालयम्॥

सैन्यै: परिवृता: सर्वें वानराणां महौजसाम्॥ :वाल्मीक रामायण

(हामीहरू यस अक्षोभ्य समुद्र का महाबलवान वाँदरहरूको सेना सँग कसरी पार गरेर सक्छौं ?) (6/19/28)

   च.    ^{^}  सुनु कपीस लंकापति बीरा। केही बिधि तरिअ जलधि गंभीरा।

संकुल मकर उरग झष जाती। अति अगाध दुस्तर सब भांती॥ : तुलसीकृत रामचरितमानस

   छ।    ^{^}  तस्मिन् विकृष्टे सहसा राघवेण शरासने।

रोदसी सम्पफालेव पर्वताक्ष्च चकम्पिरे॥

   ज.    ^{^}  तब समुद्रले रामको स्वयं नै आफ्नो माथि पुल बनाउनको युक्ति बतलाई थियो -

नाथ नील नल कपि द्वौ भाई। लरिकाईं रिघि आसिष पाई।

तिन्ह कें परस किए" गिरि भारे। तरिहहिं जलधि प्रताप तुम्हारे॥ : श्रीरामचरितमानस, सुंदरकांड

(समुद्रले भन्यो -) हे नाथ। नीलो र नल दुइ वाँदर भाइ छन्। उनले लडकपनमा ऋषि देखि आर्शीवाद पाया थियो। उनको स्पर्श गरेर लिन देखि नै ::भारी-भारी पहाड पनि तपाईंको प्रताप देखि समुद्रमा तैर जाएंगे।

मैं पुनि उर धरि प्रभु प्रभुताई। करिहउ" बल अनुमान सहाई।

एहि बिधि नाथ पयोधि ब"धाइअ। जेहि यो सुजसु लोक तिहु" गाइअ॥

(म पनि प्रभुको प्रभुताको हृदयमा धारण गरेर आफ्नो बलको अनुसार (जहां सम्म म बाट बन पडेगा) सहायता करूंगा।
हे नाथ! यस प्रकार समुद्र लाई बाँधियो, जसबाट, तिनै लोकमा तपाईंको सुन्दर यश गाइयोस।)

   झ.    ^{^} 

वाल्मीक रामायणमा वर्णन भेटिन्छ कि पुल लगभग पांच दिनोंमा बन्यो जसको लम्बाई सय योजन थियो र चौडाई दस योजन।

दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम्।

ददृशुर्देवगन्धर्वा नलसेतुं सुदुष्करम्।। :वाल्मीक रामायण (6/22/76)

सेतु बनानमा उच्च प्रविधीें प्रयोग भए थियो यसको वाल्मीक रामायणमा धेरै प्रमाण छन्, जस्तै -

पर्वतांर्श्च समुत्पाट्य यन्त्नै: परिवहन्ति च।

(केहि वाँदर ठूला-ठूला पर्वतहरू लाई यन्त्रोंको द्वारा - समुद्रतटमाले आए)। त्यहि प्रकार एक अन्य ठाँउ उदाहरण भेटिन्छ -

सूत्राण्यन्ये प्रगृहृन्ति हृायतं शतयोजनम्। (6/22/62)

(केहि वाँदर सय योजन लम्बा सूत पकडे भएका थिए, अर्थात पुलको निर्माण सूत देखि -सिधाईमा हो रहयो थियो।)

बाहिरी स्रोतहरू

• रामेश्वरम ज्योतिर्लिंग शिवको बाह्र ज्योतिर्लिंग
• प्रथम सेतुपति गृह एवं रामेश्वरम फ्यूचर समाचार पर
• रामेश्वरम को कुण्डहरुको वर्णन पुरवाई पर