राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्

यो लेख भारत स्थित एउटा हिन्दू राष्ट्रवादी संघटन आर एस एसका बारेमा हो। अन्य प्रयोग हेतु आर एस एस हेर्नुहोस्।

चित्र:Sangh karyakram। JPG
चित्र:सरसंघचालक प्रणाम कार्यक्रम जबलपुर (१ नवम्बर २००९)

राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ (अंग्रेजी:Rashtriya Swayamsevak Sangh|R। S। S। ) एउटा हिन्दू राष्ट्रवादी संघटन हो जसका सिद्धान्त हिंदुत्वमा निहित र आधारित छन्। यो राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघको अपेक्षा संघ वा आर। एस। एस। का नामले अधिक प्रसिद्ध हो। यसको शुरुआत सन् १९२५मा विजयदशमीका दिन डा। केशव हेडगेवार द्वाराको गयी थियो । बीबीसीका अनुसार संघ विश्वको सबैभन्दा ठूलो स्वयंसेवी संस्था हो। सबैभन्दा पहिला ५० वर्ष पछि १९७५मा जब संकटकालीन अबस्थाको घोषणा भएको त तत्कालीन जनसंघमा पनि संघका साथ प्रतिबंध लगा दिइएको हो। संकटकालीन अबस्था हटे पछि जनसंघको विलय जनता पार्टीमा भयो र केन्द्रमा मोरारजी देसाईका प्रधानमन्त्रित्वमा मिलीजुली सरकार बनी। १९७५का पछिबाट बिस्तारै यस संगठनको राजनैतिक महत्व बढ़तिएको र यसको परिणति भाजपा जस्तै राजनैतिक दलका रूपमा भएको जसलाई सामान्यतौरमा संघको राजनैतिक शाखाका रूपमा देखिन्छ। संघको स्थापनाका ७५ वर्ष पछि सन् २०००मा प्रधानमन्त्री अटल बिहारी वाजपेयीका नेतृत्वमा एन०डी०ए०को मिलीजुली सरकार भारतको केन्द्रीय सत्तामा आसीन भएको हो।

संघ परिवारको संरचनात्मक व्यवस्था

संघमा संगठनात्मक रूपबाट सबैभन्दा माथि सरसंघ चालकको स्थान हुन्छ जो पूरा संघको दिशा-निर्देशन गर्दछन्। सरसंघचालकको नियुक्ति मनोनयनद्वारा हुन्छ। प्रत्येक सरसंघचालक आफ्नो उत्तराधिकारीको घोषणा गर्दछ। संघका वर्तमान सरसंघचालक श्री मोहन भागवत छन्। संघका ज्यादातर कार्यहरुको निष्पादन शाखाका माध्यमबाट नैं हुन्छ, जसमा सार्वजनिक स्थानहरुमा सुबह वा शामका समय एउटा घण्टाका लागि स्वयंसेवकहरुको परस्पर मिलन हुन्छ। वर्तमानमा पूरा भारतमा संघको लगभग पचास हजारबाट ज्यादा शाखा लाग्दछन्। वस्तुत: शाखा नैं त संघको बुनियाद छ जसका माथि आज यो इतना विशाल संगठन खड़ा भयो हो। शाखाको सामान्य गतिविधिहरुमा खेल, योग वंदनाभारत एवं विश्वका सांस्कृतिक पहलुहरुमा बौद्धिक चर्चा-परिचर्चा शामिल हो।

संघको रचनात्मक व्यवस्था यस प्रकार छ

  • केन्द्र
  • क्षेत्र
  • प्रान्त
  • विभाग
  • जिल्ला
  • तालुका
  • नगर
  • शाखा

संघको शाखा

शाखा कुनै मैदान वा खुल्ला जगहमा एउटा घण्टाको लाग्दछ। शाखामा खेल, सूर्य नमस्कार, समता (परेड), गीत र प्रार्थना हुन्छ। सामान्यतः शाखा प्रतिदिन एउटा घण्टाको नैं लाग्दछ।

  • सुबह लाग्ने शाखालाई "प्रभात शाखा" भन्दछन्।
  • शामलाई लाग्ने शाखालाई "सायं शाखा" भन्दछन्।
  • रात्रिलाई लाग्ने शाखालाई "रात्रि शाखा" भन्दछन्।
  • सप्ताहमा एउटा वा दुई बार लाग्ने शाखालाई "मिलन" भन्दछन्।
  • महीनेमा एउटा वा दुई बार लाग्ने शाखालाई "संघ-मण्डली" भन्दछन्।

पूरा भारतमा अनुमानित रूपबाट ५०,००० शाखा लाग्दछन्। विश्वका अन्य देशहरुमा पनि शाखाहरुको कार्य चल्दछ,मा यो कार्य राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ नामले छैन चलता। कहींमा "भारतीय स्वयंसेवक संघ" त कहीं "हिन्दू स्वयंसेवक संघ"का माध्यमबाट चल्दछ।
शाखामा "कार्यवाह"को पद सबैभन्दा ठूलो हुन्छ। त्यसको पछि शाखाहरुको दैनिक कार्य सुचारू रूपबाट चलनका लागि "मुख्य शिक्षक"को पद हुन्छ। शाखामा बौद्धिक अनि शारीरिक क्रियाहरुका साथ स्वयंसेवकहरुको पूर्ण विकास गरिन्छ।
जो पनि सदस्य शाखामा स्वयंको इच्छाबाट आउँछ, उ "स्वयंसेवक" कहलाउँछ।

संघ वर्ग

ये वर्ग बौद्धिक र शारीरिक रूपबाट स्वयंसेवकहरुलाई संघको जानकारी त दे्दै नैं छन् साथ-साथ समाज, राष्ट्र र धर्मको शिक्षा पनि दिन्छन्।

  • दीपावली वर्ग - यी वर्ग तीन दिनहरुको हुन्छ। यी वर्ग तालुका वा नगर स्तरमा आयोजित गरिन्छ। यी हर साल दीपावलीका आस नजिक आयोजित हुन्छ।
  • शीत शिविर वा (हेमंत शिविर) - यी वर्ग तीन दिनहरुको हुन्छ, जो जिल्ला वा विभाग स्तरमा आयोजित गरिन्छ। यी हर साल दिसंबरमा आयोजित हुन्छ।
  • निवासी वर्ग - यी वर्ग शामबाट सुबहसम्म हुन्छ। यी वर्ग हर महीने हुन्छ। यी वर्ग शाखा, नगर वा तालुका द्वारा आयोजित हुन्छ।
  • संघ शिक्षा वर्ग - प्रथम, द्वितीय र तृतीय तीन प्रकारका संघ शिक्षा वर्ग हुन्छन्। प्रथम र द्वितीय वर्ग २१-२१ दिनका हुन्छन् जबकि तृतीय वर्ग ३० दिनहरुको हुन्छ। प्रथम संघ शिक्षा वर्गको आयोजन सामान्यत: जिल्ला वा विभाग गर्दछ। द्वितीय संघ शिक्षा वर्गको आयोजन सामान्यत: विभाग वा प्रान्त गर्दछ। परन्तु तृतीय संघ शिक्षा वर्ग वर्ष हर साल नागपुरमा नैं हुन्छ।
  • बौद्धिक वर्ग - यी वर्ग हर महीने वा दुई महीने वा तीन महीनेमा एउटा बार हुन्छ। यी वर्ग सामान्यत: नगर वा तालुका आयोजित गर्दछ।
  • शारीरिक वर्ग - यी वर्ग हर महीने वा दुई महीने वा तीन महीनेमा एउटा बार हुन्छ। यी वर्ग सामान्यत: नगर वा तालुका आयोजित गर्दछ।

सामाजिक सुधारमा योगदान

हिन्दू धर्ममा सामाजिक समानताका लागि संघले दलितहरु र पिछाडा वर्गहरुलाई मंदिरमा पुजारी पदका लागि प्रशिक्षणको पक्ष लिया हे | तिनको अनुसार सामाजिक वर्गीकरण नैं हिन्दू मूल्हरुका हननको कारण हे|[१]

महात्मा गाँधीका १९३४ रा स्व। स। केम्प कि यात्राका समयमा उनले वहाँमा पूर्ण अनुशासन पाए र छुआछूत को अनुपस्थिति पाए | उनले व्यक्तिगत रूपबाट सोध्न चाहे कि र जाना कि वहाँ मानिस एउटा साथ रह रहे हे र साथ भोजन गर्न रहे हे |[२]

राहत र पुनर्वास

राहत र पुर्नवास संघ कि पुरानो परंपरा रही छ| संघले १९७१का उडीसा चक्रवात र १९७७का आंध्र प्रदेश चक्रवातमा रहत कार्यहरुमा महती भूमिका निभाई हे |[३]

संघबाट जुडी सेवा भारतीले जम्मू कश्मीरबाट आतंकवादबाट परेशान ५७ अनाथ बच्चहरुलाई गोद लिया हे जिनमे ३८ मुस्लिम र १९ हिन्दू हे|

आलोचनाहरु

महात्मा गाँधीको मुस्लिम तुष्टीकरण नीतिबाट क्षुब्ध भएर १९४८मा नाथूराम गोडसेले तिनको वध गरिदिए थियो जसका पछि संघमा प्रतिबंध लगा दिइएको हो। गोडसे संघ र भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेसका एउटा भूतपूर्व स्वयंसेवक थिए। पछि एउटा जाँच समितिको रिपोर्ट आ जानेका पछि संघलाई यस आरोपबाट बरी गरे र प्रतिबंध समाप्त गर्न दिइएको हो।

संघका आलोचकहरु द्वारा संघलाई एउटा अतिवादी दक्षिणपंथी संगठन बताया जाता रह्यो छ एवं हिन्दूवादी र फासीवादी संगठनका तौरमा संघको आलोचना भीको जाती रहेकोछ। जबकि संघका स्वयंसेवकहरुको यो कहना छ कि सरकार एवं देशको अधिकांश पार्टीहरु अल्पसंख्यक तुष्टीकरणमा लिप्त रहन्छन्। विवादास्पद शाहबानो प्रकरण एवं हज-यात्रामा दियो जानेवाली सब्सिडी इत्यादिको सरकारी नीति यसका प्रमाण छन्।

संघको यो मानना छ कि ऐतिहासिक रूपबाट हिन्दू स्वदेशमा सधैंबाट नैं उपेक्षित र उत्पीड़ित रहेका हुन् र उ सिर्फ हिंदुहरुका जायज अधिकारहरुको नैं कुरा गर्दछ जबकि त्यसको विपरीत त्यसको आलोचकहरुको यो आरोप छ कि यस्ता विचारहरुका प्रचारबाट भारतको धर्मनिरपेक्ष बुनियाद कमजोर हुन्छ। संघको यस बारेमा मान्य्दछ कि हिन्दुत्व एउटा जीवन पद्धतिको नाम छ, कुनै विशेष पूजा पद्धतिलाई मानने वालहरुलाई हिन्दू भन्दै होउन् यस्तो छैन। हर उ व्यक्ति जो भारतलाई आफ्नो जन्म-भूमि मान्दछ, मातृ-भूमि अनि पितृ-भूमि मान्दछ (अर्थात्‌ जहाँ त्यसको पूर्वज रहँदै आये छन्) तथा त्यसलाई पुण्य भूमि पनि मान्दछ (अर्थात्‌ जहां त्यसको देवी देवताहरुको वास छ); हिन्दू हो। संघको यो पनि मान्य्दछ कि भारत यदि धर्मनिरपेक्ष छ त यसको कारण पनि केवल यो छ कि यहाँ हिन्दू बहुमतमा छन्। यस क्रममा सबैभन्दा विवादास्पद र चर्चित मामला अयोध्या विवाद रह्यो छ जसमा बाबर द्वारा सोलहौं सदीमा निर्मित एउटा बाबरी मसजिदका स्थानमा राम मंदिरको निर्माण गर्नु हो। केवल हिंदुहरुको नैं यस्तो मानना हो यो कुरा छैन, यहाँको पढा-लिखा मुसलमान पनि यो दिलबाट मान्दछ कि यहीं भगवान रामको जन्म भएको थियो, कहीं र छैन

उपलब्धीहरु

संघको उपस्थिति भारतीय समाजका हर क्षेत्रमा महसूसको जा सक्दछ जसको शुरुआत सन १९२५बाट हुन्छ। उदाहरणका तौरमा सन १९६२का भारत-चीन युद्धमा प्रधानमंत्री जवाहरलाल नेहरू संघको भूमिकाबाट इतने प्रभावित भए कि उनले संघलाई सन १९६३का गणतंत्र दिवसको परेडमा सम्मिलित हुने निमन्त्रण दिए। सिर्फ दुई दिनहरुको पूर्व सूचनामा तीन हजारबाट पनि ज्यादा स्वयंसेवक पूर्ण गणवेशमा वहाँ उपस्थित हो गये।

वर्तमान समयमा संघका दर्शनको पालन गर्ने वाला कतिपय मानिस देशका सर्वोच्च पदहरुसम्म पहुँचनेमा भीं सफल रहेका हुन्। यस्ता प्रमुख व्यक्तिहरुमा उपराष्ट्रपति पदमा भैरहरुसिंह शेखावत, प्रधानमंत्री पदमा अटल बिहारी वाजपेयी एवं उपप्रधानमंत्री अनि गृहमंत्रीका पदमा लालकृष्ण आडवाणी जस्तै मानिस शामिल छन्।

संघका सरसंघचालक

संघको प्रार्थना

संघको प्रार्थना संस्कृतमा हो। प्रार्थनाको आखरी पंक्ति हिंदीमा छ।
लड़किहरु/स्त्रिहरुको शाखा राष्ट्र सेविका समिति र विदेशहरुमा लगने हिन्दू स्वयंसेवक संघको प्रार्थना अलग हो। संघको शाखा वा अन्य कार्यक्रमहरुमा यस प्रार्थनालाई अनिवार्यत: गाइन्छ र ध्वजका सम्मुख नमन गरिन्छ।


नमस्ते सदा वत्सले मातृभूमे
त्वया हिन्दुभूमे सुखं वर्धितोहम् ।
महामङ्गले पुण्यभूमे त्वदर्थे
पतत्वेष कायो नमस्ते नमस्ते ।।१।।

प्रभो शक्तिमन् हिन्दुराष्ट्राङ्गभूता
इमे सादरं त्वां नमामो वयम्
त्वदीयाय कार्याय बध्दा कटियम्
शुभामाशिषं देहि तत्पूर्तये ।
अजय्यां च विश्वस्य देहीश शक्तिं
सुशीलं जगद्येन नम्रं भवेत्
श्रुतं चैव यत्कण्टकाकीर्ण मार्गं
स्वयं स्वीकृतं नः सुगं कारयेत् ।।२।।

समुत्कर्षनिःश्रेयस्यैकमुग्रं
परं साधनं नाम वीरव्रतम्
तदन्तः स्फुरत्वक्षया ध्येयनिष्ठा
हृदन्तः प्रजागर्तु तीव्रानिशम् ।
विजेत्री च नः संहता कार्यशक्तिर्
विधायास्य धर्मस्य संरक्षणम् ।
परं वैभवं नेतुमेतत् स्वराष्ट्रं
समर्था भवत्वाशिषा ते भृशम् ।।३।।

।। भारत माताको जय ।।

प्रार्थनाको नेपालीमा अर्थ

हे वात्सल्यमयी मातृभूमि, तिमीलाई सदा प्रणाम! यस मातृभूमिले हमा आफ्नो बच्चहरुको प्रकार स्नेह र ममता दियो हो। यस हिन्दू भूमिमा सुखपूर्वक म ठूलो भयो हूँ। यो भूमि महा मंगलमय र पुण्यभूमि हो। यस भूमिको रक्षाका लागि म यो नश्वर शरीर मातृभूमिलाई अर्पण गर्दै यस भूमिलाई बार-बार प्रणाम गरता हूँ।

हे सर्व शक्तिमान परमेश्वर, यस हिन्दू राष्ट्रका घटकका रूपमा म तुमको सादर प्रणाम गरता हूँ। तपाईंका नैं कार्यका लागि हामी कटिबद्ध हुौं हो। हमा यस कार्यलाई पूरा गर्न गरे आशीर्वाद दे। हमा यस्तो अजेय शक्ति दिनुहोस् कि सारे विश्वमा हमे कुनै न जीत सकहरु र यस्तो नम्रता दिउन् कि पूरा विश्व हाम्रो विनयशीलताका सामने नतमस्तक हो। यो बाटो काटहरुबाट भरा छ, यस कार्यलाई हमने स्वयँ स्वीकार गरेकोछ र यसलाई सुगम गर्न काँटहरु रहित रहन्छन्।

यस्तो उच्च आध्यात्मिक सुख र यस्तो महान ऐहिक समृद्धिलाई प्राप्त गर्ने एकमात्र श्रेष्ट साधन उग्र वीरव्रतको भावना हाम्रो भित्र सदेव जलती रहे। तीव्र र अखण्ड ध्येय निष्ठाको भावना हाम्रो अंतःकरणमा जलती रहे। तपाईंको असीम कृपाबाट हाम्रो यो विजयशालिनी संघठित कार्यशक्ति हाम्रो धर्मको सरंक्षण गर्न यस राष्ट्रलाई परम वैभवमा ले जानेमा समर्थ हो।

भारत माताको जय।

नेपाली काव्यानुवाद [४]


हे परम वत्सला मातृभूमि! तुझको प्रणाम शत कोटि बार।
हे महा मंगला पुण्यभूमि ! तुझमा न्योछावर तन हजार।।

हे हिन्दुभूमि भारत! तूने, सब सुख दे मुझको ठूलो गरे;
तेरा ऋण इतना छ कि चुका, सकता न जन्मले एउटा बार।
हे सर्व शक्तिमय परमेश्वर! हामी हिंदुराष्ट्रका सबै घटक,
तुझको सादर श्रद्धा समेत, गर्न रहे कोटिशः नमस्कार।।

तेरा नैं छ यो कार्य हामी सबै, जस निमित्त कटिबद्ध भए;
वह पूर्ण हो सके यस्तो दे, हामी सबको शुभ आशीर्वाद।
सम्पूर्ण विश्वका लागि जस े, जीतना न सम्भव हो पाये;
यस्तो अजेय दे शक्ति कि जस से, हामी समर्थ होउन् सब प्रकार।।

दे यस्तो उत्तम शील कि जस के, सम्मुख हो यो जग विनम्र;
दे ज्ञान जो कि गर्न सके सुगम, स्वीकृत कन्टक पथ दुर्निवार।
कल्याण र अभ्युदय का, एउटा नैं उग्र साधन छ जो;
वह मेरे यस अन्तरमा हो, स्फुरित वीरव्रत एउटा बार।।

जो कहिले न होौं क्षीण निरन्तर, र तीव्रतर हो यस्तो;
सम्पूर्ण ह्र्दयमा जगे ध्येय, निष्ठा स्वराष्ट्रबाट बढे प्यार।
निज राष्ट्र-धर्म रक्षार्थ निरन्तर, बढ़े संगठित कार्य-शक्ति;
यो राष्ट्र परम वैभव पाये, यस्तो उपजे मनमा विचार।।

सहयोगी सँस्थाहरु

रा। स्व। संघ साहित्यका प्रकाशक

निम्नलिखित प्रकाशन संघको योजना द्वारा संचालित छैन, निजी छन्। यी प्रकाशनहरुले पनि उच्च कोटिको संघ साहित्य ठूलो संख्यामा प्रकाशित गरेकोछ।

१। सुरुचि प्रकाशन
देशबन्धु गुप्ता मार्ग
झण्डेवाला, नयाँ दिल्ली-५५

२। लोकहित प्रकाशन संस्कृति भवन ; राजेन्द्र नगर, लखनऊ-४

३। राष्ट्रोत्थान साहित्य केशव शिल्प ; केम्पगौड़ा नगर, बंगलौर-१९

४। भारतीय विचार साधना

(क) डा। हेडगेवार भवन महाल, नागपुर-४४०००२

(ख) मोती बाग ; ३०९, शनिवार पेठ, पुणे-४११०३०

(ग) मंगलदास बाड़ी, डा। भडकम्कर मार्ग नाज सिनेमा परिसर, मुम्बई-४०००४

५। ज्ञान गंगा प्रकाशन
भारती भवन, बी-१५, न्यू कालोनी, जयपुर-३०२००१

६। अर्चना प्रकाशन
एच। आई। जी। -१८, शिवाजी नगर, भोपाल-४६२०१६

७। साधना पुस्तक प्रकाशन
राम निवास ; बलिया काका मार्ग,
जूनाढोर बाजारका सामने, कांकरिया, अमदाबाद -३८००२८

८। सातवलिएर स्वाध्याय
पो - किलापारडी
मण्डल जिल्ला-वलसाड, गुजरात-३९६१२५

९। साहित्य निकेतन
३-४/८५२, बरकतपुरा, छदराबाद-५०००२७

१०। स्वस्तिश्री प्रकाशन
४४/९, नवसहयाद्री सोसाइटी
नवसहयाद्री पोस्टास मोर पुणे-४११०५२

११। जागृति प्रकाशन
एफ। १०९, सेक्टर-२७
नोएडा (गौतम बुद्ध नगर) उ। प्र। २०१३०१

१२। सूर्य भारती प्रकाशन
२५९६, नयाँ सड़क, दिल्ली-११०००६

सन्दर्भ

  1. http://articles। timesofindia। indiatimes। com/2007-01-03/india/27884065_1_jagannath-temple-upper-caste-dalits
  2. K S Bharati, Encyclopedia of Eminent Thinkers, Volume 7, 1998
  3. http://www। hindu। com/2001/02/18/stories/13180012। htm
  4. 'क्रांत' अर्चना १९९२ किंवा प्रकाशन नोएडा २०१३०१ पृष्ठ १७

यो पनि हेर्नुहोस्

बाहरी कडीहरु