रोगनिरोधन

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्

रोगनिरोधन (Prophylaxis) को आशय हो 'रोग बाट बच्न को लागि उपाय गर्नु'। रोगनिरोधी उपाय संक्रामक रोगहरु को प्रति सबै भन्दा अधिक सफल सिद्ध भएका छन्। संक्रामक रोग एक व्यक्ति बाट दोस्रो व्यक्तिलाई लाग्छ र सूक्ष्म जीवहरु बाट उत्पन्न हुन्छन्।

विधिहरु[सम्पादन गर्ने]

रोगनिरोधन को दुइ प्रमुख विधिहरु छन् :

  • (१) प्रतिरक्षा रोगनिरोधन (immuno prophylaxis) र
  • (२) रसायन रोगनिरोधन (chemo prophylaxis)।

प्रतिरक्षा रोगनिरोधन[सम्पादन गर्ने]

यदि हामी कुनै व्यक्ति को रुधिर मा संदिग्ध रोगजनक प्रतिरक्षिहरु (antibodies) को मात्रा कुनै प्रकार बढायौँ भने, त्यो व्यक्ति को रोग-प्रतिरोध-क्षमता बढ्न जान्छ । संभाव्य व्यक्तिहरु को शरीर मा प्रतिरक्षियहरुको अनुमापनांक (titre) बढाउनलाई दुइ विधिहरु छन् :

सक्रिय प्रतिरक्षण[सम्पादन गर्ने]

तन्त्र मा संबद्ध रोगजनक जीवाणु को उपयुक्त प्रतिजन (antigen) यस प्रकार प्रविष्ट गरिइन्छ कि रोग उत्पन्न त नहोस् तर साथसाथै आवश्यक प्रतिरक्षी पनि बनोस। यस्तो सुइ लगाएर गरिन्छ (हेर्नुहोस सुइ)। कुनै जीवाणु, जस्तै डिप्थेरिया (diphteria), धनुस्टंकार आदि को जीवाणु, आफ्नो शरीर बाट जीवविष (exotoxin) निकाल्छन्, जुन शरीरलाई दुष्प्रभाव उत्पन्न गर्छन्। यस्ता रोगहरु मा सुधारिएका सूई दिइन्छ जसमा जीवविष (toxin) हुन्छन्, जसलाई जीवविषाभ (toxoid) पनि भन्दछन् । यिनीहरुका प्रभाव हानिकारक हुदैनन् तर यिनीहरुमा प्रतिरक्षी उत्पन्न गराउने क्षमता हुन्छ । यि जीवविष को प्रभाव को निराकरण गर्छन्।

सक्रिय प्रतिरक्षण को दोष यो हो कि प्रतिरक्षा को प्रेरणा मा अधिक समय लाग्छ र कहिले काँही एक एक महिना को अन्तर (मा) धेरै पल्ट सुई लगाउन पर्छ । तर यो प्रतिरक्षा दीर्घकालिक हुन्छ। चेचक, डिपथीरिया, धनुस्तंभ, कुक्कुरखाँसी (whooping cough) र पोलियो (Poliomyelitis) आदि बाट बचाउन को लागि शिशुहरुलाइ यस विधि बाट प्रतिरक्षित गरिन्छ । यसको अभाव मा उनि कुनै न कुनै संक्रमण को शिकार हुन सक्छन्। त्यहि प्रकार सैनिकहरुलाई धनुस्तंभ, र ग्याँस गैंग्रीन (gas gangrene) से, जस ले उनि युद्धक्षेत्र मा अरक्षित रहन्छन्, प्रतिरक्षित गरिन्छ। जब पनि कहिल्यै छजा, या प्लेग जैसी महामारी फैलन्छ, तब जनसाधारण को प्रतिरक्षित गरिन्छ।

निष्क्रिय प्रतिरक्षण[सम्पादन गर्ने]

जब तात्कालिक प्रतिरक्षण अपेक्षित हो, जस्तै रोग को प्रभाव मा आयसकोका व्यक्तिहरु को तन्त्र मा, तब बने बनाए प्रतिरक्षी प्रविष्ट कराए जान्छन्। यिनीहरु विभिन्न स्रोतों (से) प्राप्त गरे जान्छन् :

(क) विशिष्ट चिकित्सीय सीरम (Specific Therapeutic Serum) - विशिष्ट रोग को प्रति सक्रिय रूप बाटप्रतिरक्षित घोडा बाट यो सीरम प्राय: प्राप्त गरिन्छ, यद्धपि अन्य पशुहरु को सीरम पनि काम मा ल्याउन सकिन्छ। यसरी सीरम बाट लाभ यो छ कि उनमा प्रतिरक्षी अंश अधिक हुन्छ। यस्तो सीरम कुनै पनि आवश्यक मात्रा मा प्राप्त हुन सक्छ। यस सीरम को दोष यो हो कि यसको प्रोटीन मानव शरीर को प्रोटीन भन्दा भिन्न हुन्छ। अत: यिनी प्रोटीनहरु को प्रति ऐलर्जिक (allergic) मनुष्यहरुमा सीरम प्रतिक्रियाहरु दिन्छ। यस्ता सीरम को महत्वपूर्ण उदाहरण ऐंटीडिपथीरिया सीरम, ऐंटी टिटनस सीरम, ऐंटीगैसगैंग्रीन सीरम हुन्।

(ख) अति प्रतिरक्षित सीरम (Hyperimmune serum) - यसमा र उपर्युक्त चिकित्सीय सीरम मा अंतर यो छ कि यसलाई मनुष्यहरु बाट प्राप्त गरिन्छ, न कि अन्य पशुहरु बाट। यो यस्तो मनुष्यहरुको रुधिर बाट बनाइन्छ कि जसमा पल्ट बार उपयुक्त प्रतिजन को सुई लगाएर असाधारण प्रतिरोध उत्पन्न गरिएको हुन्छ।

(ग) उपशमी सीरम (Convalescent serum) - यो मद्ध: रोगयुक्त मनुष्य बाट प्राप्त गरिन्छ। कुनै विशिष्ट संक्रमण बाट मुक्त भए पछि व्यक्ति मा जुन प्रतिरक्षी उत्पन्न हुन्छ त्यसैको कारण उनमा प्रभावोत्पादक गुण हुन्छ। पर्याप्त मात्रा मा प्राप्त नभएको कारण यसको उपयोगिता धेरै सीमित छ।

(घ) गामा ग्लोब्यूलिन (Gamma Gobulin) - मानवी सीरम मा पाइने अधिकतर प्रतिरक्षी गामा ग्लोब्यूलिन अंश मा सीमित हुन्छन्। जुन बच्चाहरुमा measles को संक्रमण को आशंका हुन्छ उनिलाई गामा ग्लोब्यूलिन को सुई द्धारा, प्रतिरक्षण प्रदान गरिन्छ । पोलियो महामारी मा रोगनिरोधी उपाय को रूप मा पनि गामा ग्लोब्यूलिन को उत्साहवर्धक योग पाइन्छ। ग्लोब्यूलिन को प्रधान स्रोत, रेडक्रस रक्तदान कार्यक्रम को अंतर्गत व्यक्तिहरु द्धारा प्रदत्त रुधिर हो। व्यापारिक ग्लोब्यूलिन प्लेसेंटा (placenta) बाट प्राप्त हुन्छ।

रसायन रोगनिरोधन[सम्पादन गर्ने]

जब मनुष्य कुनै सञ्चारी रोग को क्षेत्र मा कुनै समय रहिसकेको हुन्छ, तब त्यो रोगनिरोधन को लागि कुनै प्रतिजैविकी (antibiotics) र रसायन चिकित्सीय ओषधियहरुको प्रयोग कहिल्यै काहिँ गर्छ। विशेष रूपमा प्रतिजैविकी आमवातिक ज्वरो (Rheumatic fever), मैनिंगोकोकल तानिकाशोथ (Meningococcal meningitis), मलेरिया र कुनै योनिरोगहरु, जस्तै सुजाक (Gonorrhoea) तथा सिफिलिस (Syphilis) मा लाभप्रद हुन्छ।

यि सबैको बावजूद समुचित व्यक्तिगत र पर्यावरण को स्वच्छता को साथ पृथक्करण र संगरोधन (quarantine) नै सर्वोत्तम रोगनिरोधक उपाय हुन् र यिनीहरु कुनै पनि जनस्वास्थ्य कार्यक्रम को अनिवार्य तत्व हो।

बाहिरी कडिहरु[सम्पादन गर्ने]