रोग हेतु विज्ञान

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्

चिकित्साशास्त्रको क्षेत्रमा नाना प्रकार का रोगहरूको विभिन्न कारणहरूलाई वैज्ञानिक विवेचन हेतुको अथवा हेतुविज्ञान (Etiology) भनिन्छ।

परिचय[सम्पादन गर्ने]

मनुष्यलाई आफ्नो रक्षा, वृद्धि तथा विकासको लागि विरोधी परिस्थिति सँग निरतर संघर्ष गर्न पर्छ। प्रतिकूल परिस्थिति सँग निरंतर संघर्ष गर्न पर्छ। प्रतिकूल परिस्थितिलाई अनुकूल बनाउने चेष्टामा यदि मनुष्य शरीर विफल हुन लाग्यो भने, त्यो स्वयं आफ्नो अंग प्रत्यंगहरूको रक्षा हेतु तिनको रचना तथा क्रियामा आवश्यक हेर-फेर गरेर विरोधी परिस्थिति बाट यथासंभव सामंजस्य स्थापित गराउने प्रयास गर्छ, तर जब परिस्थितिको विकटता शरीरको सहन अथवा समंजन शक्ति भन्दा अधिक प्रबल, या वेगवती हुन्छ तब प्रस्थापित सामंजस्यमा असर पुग्छ, जसको फलस्वरूप विरोधी परिस्थितिको दुष्प्रभाव शरीरको ऊतकहरूलाई विकृत गरेर पीडाकारी लक्षणहरू द्धारा युक्त रोग विशेषको प्रकट गर्छ।

मनुष्यको जीवन सबै प्रकारको अनुकूल, प्रतिकूल र पविर्तनशील परिस्थितिहरूको सामना गरेका कारण अत्यत जटिल छ। यसैले रोगहरूको विभिन्न कारणहरूको वैज्ञानिक रीति द्धारा छानबीन गरेर कुन रोगविशेषको प्रधान कारण तथा त्यसको सहायक गौण कारणहरूको पता लगाउन एक गोरखधंधा हो। रोग हेतुविज्ञानको दृष्टि बाट प्राय: सबै वंशागत अर्जित रोगहरूको स्थूल वर्गीकरण यस प्रकार संभव छ :

(१) विकास तथा वृद्धिमा त्रुटि; (२) भौतिक र रासायनिक द्रव्यहरूको आघात तथा प्रहेर; (३) पोषणमा त्रुटि; (४) रोगकार सूक्ष्म जीवहरूको संक्रमण; (५) अर्बुद (tumor) तथा नवउद्भेदन (newgroth)।

रोगको कारण पनि धेरै प्रकार का हुन्छन्। पूर्वप्रवर्तक (predisposing) अथवा पूर्ववर्ती (antecedent) कारण स्वयं रोगजनक नहुने भए पनि मनुष्यको शरीरको रोगप्रतिरोधक शक्तिलाई कम गरेर उसलाई संवेदनशील (sensitive) या ग्रहणशील (susceptible), बनाउछन्। तात्कालिक अथवा उत्तेजक कारण रोगको प्रकोपको सहसा भडकाउछन्। परजीवी सूक्ष्म जीवाणु शरीरमा प्रवेश गरेर बढ़छन र विशेष प्रकारको जीवविष (toxin) उत्पन्न गरेर स्वयं आक्रामक भएर रोगको कर्ता बन्छन्। सबै प्रकारको कारणहरूको श्रृंखलाको तथा उनको परस्पर सम्बन्ध र अपेक्षाकृत बलाबलको अध्ययन द्धारा वातावरणको रोगसहायक प्रवृत्तिहरूलाई वशमा गरेर अनेक रोगहरूको सफल नियन्त्रण या उन्मूलन संभव हुन सक्छ। अब केवल रोगको मात्र नै अध्ययन गरिदैन कि समग्र वातावरणले संयुक्त मनुष्यको मन शारीरिक (psychosomatic) अध्ययन गराउन तिर प्रवृत्ति हुन्छ। यस कारण समाजमूलक चिकित्साविज्ञान (social medicine)को सिद्धांतानुसार रोगको कारणमालाको विभिन्न लडिहरूको ज्ञान मनुष्यको शरीर, मन तथा समाजगत दोषहरूको अध्ययन बाट प्राप्त हुन्छ र उनलाई टाढा गराउने प्रयास बाट नै रोगको निरोधनमा सहायता मिल्छ।

रोग (disease) र मांद्ध (illness)मा भेद छ। दुवै नै अस्वास्थ्यकर हुन्। मांद्धको दशामा शरीरको स्वाभाविक क्रियाहरूमा यस्तो बाधा पर्छ कि जसले मान्छे आफ्नो जीवनको आवश्यकताहरूलाई पूर्ति गराउनमा असमर्थ जस्तै हुन्छ। यो शरीरको क्रियागत दोष हो। तर रोगावस्थामा शरीरको अव्यवस्थित क्रियाको दुष्प्रभावहरू, अथवा घातक पदार्थहरू र दुर्घटनाहरू,को कारण शरीरमा असाधारण रूप बाट कायिक रोग (organic disease) हुन्छ। यस कारण रोग र मांद्धमा केवल आंशिक सम्बन्ध छ। रोग बाट मांद्ध हुनु आवश्यक छैन र मांद्ध बिना पनि रोग लाग्न संभव छ। शरीर क्रियाविज्ञान, रसायन-विज्ञान तथा प्राणि-विज्ञान मांद्धको समस्त जटिल कारणहरूलाई प्रकट गराउनमा असमर्थ छन्। यो अब स्पष्ट भएको छ कि केवल क्रियागत दोषहरू बाट उत्पन्न मांद्ध नै हैन, अपितु शरीर का अनेक कायिक रोगहरूको मूल सामाजिक, पारिवारिक अथवा औद्धोगिक दुस्सामंजस्य, आर्थिक अरक्षिता, या आहार सम्बन्धि हीनता द्धारा सिंचित भइ रहन्छ। त्यहि कारण मनुष्यको स्वास्थ्य, सुख सुविधा र दक्षताको लागि क्रियागत दोष, कायिक रोग, मानसिक अस्थिरता र सामाजिक अव्यवस्थाको विज्ञानमूलक अनुभवसिद्ध उपचार हुनु पर्छ। सबै प्राणिहरूको सबै प्रकारको पूर्ण हेरचाह नै रोगको गुंफित कारणहरूलाई टाढा गर्न सक्छ। अधूरा अथवा एकांग उपाय व्यर्थ नै हुन्।

सय-डेढ़ सय वर्ष पूर्व संसारमा जीवाणुजन्य संक्रामक रोगहरूको प्राधान्य यति धेरै थियो कि अन्य कायिक अथवा क्रियागत रोगहरू तिर वास्तविक ध्यान अकृष्ट नै हुन सकेन। विकसित र समृद्ध देशहरूमा संक्रामक रोगहरूको सफल नियन्त्रण भए पछि, अन्य रोगहरूको रोकथामको प्रयास संतोषपूर्ण ढंग बाट भइ रहेको छ र अब वृद्धावस्थाको रोगहरूको समस्यामा विशेष ध्यान दिइँदैछ। जीवनको विषम जटिलताको कारण मानसिक रोगहरू, औद्धोगिकरणको कारण व्यावसायिक रोगहरू र मिसिनहरू द्धारा दुर्घटनाहरूको संख्या अपेक्षाकृत बढ़दैछ, जस माथि ध्यान दिन आवश्यक भएको छ। नेपाल वा भारतमा संक्रामक रोगहरूको कमी अवश्य भएको छ, तर तिनको पूरा नियन्त्रण हुन पाएको छैन। यहाँ कीरा, हावा, जल तथा भोजन द्धारा प्रसारित संक्रामक रोगहरूको प्रधानता का साथै कुपोषणजनित विकार र बालरोगहरूको बाहुल्य रहेको छ।

This article has been translated possibly either from English Wikipedia or from Hindi Wikipedia using Google Translation and then by using Nepali Wikipedia Translator or Online Nepali Wikipedia Translator The translated text might have some typos and erros. You can edit to fix this by clicking here नेपालीमा अनुबाद गर्नुहोस:यो पृष्ठ रोग हेतु विज्ञान बाट नेपाली विकीपिडियामा उल्था गरिएको हो । यसमा व्याकरणहरु को शुद्धता लाइ सच्याउन पर्ने हुन सक्छ । त्यसको लागि यस पृष्ठलाइ सम्पादन गर्न सक्नुहुन्छ।



बाहिरी कडिहरू[सम्पादन गर्ने]