शरीर क्रिया विज्ञान

फिजियलोजी (Physiology) शब्द यूनानी भाषा बाट व्युत्पन्न हुन्छ र यसको मूल अर्थ "प्राकृतिक ज्ञान" हो। यसको ल्याटिन समानार्थक शब्द हो, फिजियलोजिया (Physiologia)। यस शब्दको प्रथम पल्ट उपयोग 16औं शताब्दीमा भयो,मा यो व्यवहारमा 19औं सताब्दीमा आयो। जीवित प्राणिहरू से संबंधित प्राकृतिक घटनाहरूको अध्ययन र उनिको वर्गीकरण; घटनाहरूको अनुक्रम र सापेक्ष महत्व; प्रत्येक कार्यको उपयुक्त अंगनिर्धारण र उनी अवस्थाहरूको अध्ययन, जस ले/संग/भन्दा प्रत्येक क्रिया निर्धारित हुन्छ; फिजियलोजी या शरीरक्रियाविज्ञानको अंतर्गत आउछन्।

मूल प्राकृतिक घटनाहरू

सभी जीवित जीवोंको जीवनको मूल प्राकृतिक घटनाहरू एक सी है। अत्यन्त असमान जीवहरूमा क्रियाविज्ञान आफ्नो समस्याहरू अत्यन्त स्पष्ट रूपमा उपस्थित गर्छ। उच्चस्तरीय प्राणिहरूमा शरीरको प्रधान अंगोंको क्रियाएँ अत्यन्त विशिष्ट हुन्छ, जस ले/संग/भन्दा क्रियाहरूको सूक्ष्म विवरणमा ध्यान देने से उनिलाई समझना संभव हुन्छ।

निम्नलिखित मूल प्राकृतिक घटनाहरू छन्/हुन्, जस ले/संग/भन्दा जीव पहचाने जान्छन्:

(क) संगठन - यो उच्चस्तरीय प्राणिहरूमा अधिक स्पष्ट है। संरचना र क्रियाको विकासमा समांतरता हुन्छ, जस ले/संग/भन्दा शरीरक्रियाविदहरूको यो कथन सिद्ध हुन्छ कि संरचना नै क्रियाको निर्धारक उपादान है। व्यक्तिको विभिन्न भागहरूमा सूक्ष्म सहयोग हुन्छ, जस ले/संग/भन्दा प्राणीको आसपासको वातावरणको अनुकूल बनउनको शक्ति बढती है।

(ख) ऊर्जाको खपत - जीव ऊर्जाको विसर्जित गर्छन्। मनुष्यको जीवन उनी शारीरिक क्रियाकलापों (movements) से, जुन उसलाई पर्यावरणको साथ संबंधित गर्छन् निर्मित हुन्/छन्। यिनी शारीरिक क्रियाकलापहरूलाई लागि ऊर्जाको सतत व्यय आवश्यक है। भोजन अथवा औक्सीजनको अभावमा शरीरको क्रियाकलापहरूको अंत हो जान्छ। शरीरमा अधिक ऊर्जाको आवश्यकता भए पछि उनको पूर्ति भोजन एवं औक्सीजनको अधिक मात्रा से हुन्छ। अत: जीवनको लागि श्वसन एवं स्वांगीकरण क्रियाएँ आवश्यक हुन्/छन्। जस वस्तुहरू से हाम्रो खाद्य पदार्थ बनछन, उनी औक्सीकरणमा सक्षम हुन्छं। यस औक्सीकरणको क्रिया से ऊष्मा उत्पन्न हुन्छ। शरीरमा होनेवाला औक्सीकरणको क्रिया से ऊर्जा उत्पन्न हुन्छ, जुन जीवित प्राणीको क्रियाशीलताको लागि उपलब्ध रहन्छ।

(ग) वृद्धि र जनन - यदि उपचयी (anabolic) प्रक्रम प्रधान है, त वृद्धि हुन्छ, जसको साथ क्षतिपूर्तिको शक्ति जुडी भयो है। वृद्धिको प्रक्रम एक निश्चित समय सम्म चलता है, जसको पछि प्रत्येक जीव विभक्त हुन्छ र उनको एक अंश अलग भएर एक या अनेक नयाँ व्यक्तिहरूको निर्माण गर्छ। यिनीहरूमा प्रत्येक उनी सबै गुणों से युक्त हुन्छ जुन मूल जीवमा हुन्छन्। सबै उच्च कोटिको जीवहरूमा मूल जीव क्षयशील होने लाग्छ र अंतत: मृत्युको प्राप्त हुन्छ।

(घ) अनुकूलन (Adaptation) - सबै जीवित जीवहरूमा एक सामान्य लक्षण हुन्छ, त्यो छ अनुकूलनको सामथ्र्य। आंतर संबंध तथा बाह्य संबंधोंको सतत समन्वयको नाम अनुकूलन है। जीवित कोशिकाहरूको वास्तविक वातावरण त्यो ऊतक तरल (tise fluid) है, जसमा उनी रहन्छं। यो आंतर वातावरण, प्राणीको सामान्य वातावरणमा होनेवाला परिवर्तनहरू से प्रभावित हुन्छ। जीवको अतिजीविता (survival)को लागि वातावरणको परिवर्तनहरूलाई प्रभावहीन गरन आवश्यक है, जस ले/संग/भन्दा सामान्य वातावरण चाहे जस्तो हो, आंतर वातावरण बाँच्ने योग्य सीमाहरूमा रहे। यही अनुकूलन है।

फिजियलोजीको विधि

फिजियलोजीको अधिकांश ज्ञान दैनिक जीवन र रोगिहरूको अध्ययन से उपलब्ध भयो है, तर कुनै ज्ञान प्राणिहरूमा गरियो प्रयोगहरू भन्दा पनि उपलब्ध भयो है। रसायन, भौतिकी, शरीररचना विज्ञान (anatomy) र ऊतकविज्ञान से यसको अत्यन्त निकटको संबंध है।

इस प्रकार विश्लेषिक फिजियलोजी, जीवित प्राणिहरू मा, अथवा उनी ले/संग/भन्दा पृथक्कृत भागों मा, जुन अनुकूल अवस्थामा कुनै समय जीवित रह जान्छन्, गरियो प्रयोगहरू से प्राप्त ज्ञान से निर्मित है। प्रयोगहरू से विभिन्न संरचनात्मक भागोंको गुण र क्रियाएँ ज्ञात हुन्छं। संश्लेषिक फिजियलोजीमा हामी यो पता लगाउनको कोशिश गर्छन् कि कुन प्रकार संघटनशील प्रक्रमों से शरीरको क्रियाएँ संश्लेषित भएर, विभिन्न भागोंको सहकारी प्रक्रियाहरूको निर्माण गर्छं र कुन प्रकार जीव समष्टि रूपमा आफ्नो भिन्न भिन्न अंगहरूलाई सम्यक् रूप से समंजित गरएर, बाह्य परिस्थितिको परिवर्तनमा प्रतिक्रिया गर्छ।

प्रतिमान (Normal) - संरचना र शरीरक्रियात्मक गुणहरूमा एक नै जातिको प्राणी आपसमा धेरै मिलते जुलते हुन्/छन् र जैव लक्षणहरूको मानक प्ररूप तिर उन्मुख यो प्रवृत्ति जीव र उनको वातवरणको बीच सन्निकट सामंजस्यको अभिव्यक्ति हो। एक नै जनक से, एक नै समय मा, उत्पन्न प्राणिहरूमा यो समानता सर्वाधिक हुन्छ। ज्हरू ज्हरू हामी अन्य जातिहरूको प्राणिहरूको समानताहरूको संबंधमा विचार गर्छन्, उनिमा भेद बढता जान्छ र प्राणिहरूको वर्गीकरणमा जंतुजगत्को छोरोंमा स्थित प्राणिहरूको अंतर यति अधिक हुन्छ कि उनिको तुलना अस्पष्ट हुन्छ।

फिर भी, व्यष्टि प्राणिहरूमा जहाँ धेरै निकटको संबंध हुन्छ, जस्तै मनुष्य जाति मा, वहीं यिनीहरूमा अंतर पनि स्पष्ट हुन्छ। सामान्य मानव व्यष्टिको अध्ययन गरन, मानव फिजियलोजीको कर्तव्य है, किन भनें यस ले/संग/भन्दा रोगको अध्ययनको महत्वपूर्ण आधारभूमि तैयार हुन्छ, तर यो भन्नु कि कुनै प्रस्तुत लक्षण (character)को प्राकृतिक स्वरूप के है, कठिन है। यसको अतिरिक्त सबै शरीरक्रियात्मक प्रयोगहरूको परिणामहरूमा पर्याप्त स्पष्ट अंतर प्रदर्शित हुन्छ, जुन प्रयोज्य प्राणिहरूको व्यत्तिगत प्रकृतिमा निर्भर गर्छ। यसैको लागि महत्वपूर्ण समुचित नियन्त्रणहरूको र महत्वपूर्ण परिणामको अधिमूल्यन हैन हुनु चाहिए। प्राय: परिणामको निश्चयको लागि आदर्श परिणामहरूको विचार गरिन्छ। प्रयोगहरूको पुनरावृत्तियाँ आवश्यक हुन्/छन्। प्रेक्षणको त्रुटि, जुन यथार्थ विज्ञानहरूमा प्राय: अल्प हुन्छ, जैविकीमा धेरै अधिक हुन्छ, किन भनें परिवर्ती व्यष्टिको कारण प्रेक्षणमा परिवर्तनशीलता आ जान्छ। जस प्रकार अन्य विज्ञानहरूमा परिणामहरूलाई सांख्यिकी द्वारा विवेचित गरिन्छ, वैसे नै फिजियलोजीको परिणामहरूको संभाविताको नियमको प्रयुक्ति से विवेचित गरिन्छ। सीमित संख्यामा गरे प्रयोगहरू से निर्णय लिउनमा धेरै सावधानी यस दृष्टि से अपेक्षित छ कि प्राप्त परिणाम नियन्त्रित श्रेणिहरू से भिन्न हुन्/छन् अथवा हैन।

कठिनाइयहरूलाई टाढा गराउनको एक विधिको रूपमा औसतों, अर्थात् समांतर माध्य (arithmetic mean),को आश्रय लिया जान्छ, जस्तै हामी भन्दछन्, मानवको कुनै समुदाय विशेषमा प्रति घन मिलिमीटर रक्तमा लाल सेलाहरूको औसत संख्या 5 करोड 20 लाख है। यो विधि यद्यपि सबै ले/संग/भन्दा तरल र अति व्यवहृत है, तर यो यसैले असंतोषजनक छ कि यस ले/संग/भन्दा यो ज्ञात हुँदैन कि माध्य से विचलन कुन परिमाणमा र आपेक्षिक रूप से कितने अधिक पल्ट (relatively frequent) हुन्छ। हाम्रो पास यो ज्ञात गराउनको कोई साधन हैन रह जाता कि उपर्युक्त उदाहरणमा 4 करोड 50 लाख सामान्य परासको अंदर छ या हैन। परिणामत:, सांख्यिकीको परिणामहरूको अभिव्यक्तिलाई लागि अधिक यथार्थ साधनको उपयोगको व्यवहार बढता जा रहयोहै।

फिजियलोजीको विकास

चूँकि कुनै विज्ञानको वर्तमान अवस्थालाई समझनेको लागि उनको विकासको इतिहास ज्ञात हुनु आवश्यक है, यसैले फिजियलोजी से रुचि राखउनवाला व्यक्तिलाई लागि उनको इतिहासको रूपरेखा से परिचित हुनु आवश्यक है। जहाँ सम्म समग्र विषयको विकासको प्रश्न है, यो ध्यान राखउनको कुरा छ कि विज्ञानको कोई अंग अलग से विकसित हैन हो सकता, सबै भाग एक दोश्रोमा निर्भर गर्छन्। उदाहरणार्थ, एक निश्चित सीमा सम्म शारीर (Anatomy)को ज्ञानको बिना फिजियलोजीको कल्पना असंभव थी र त्यहि प्रकार भौतिकी र रसायनको एक सीमा सम्म विकसित अवस्थाको बिना पनि यसको प्रगति असंभव थियो।

आँद्रेस विसेलियस (Andreas Veasilius) द्वारा 1543 ई.मा फेब्रिका ह्यूमनी कार्पोरीज (Fabrica Humani Corpories)को प्रकाशनको आधुनिक शारीरको सूत्रपात मानएर, तल हामी उनी महत्वपूर्ण नामहरूको सूची प्रस्तुत गरेररहे हुन्/छन् जसले समय समयमा विषयलाई युगांतरकारी मोड दिए छ :

नाम       जीवनकाल   वर्ष      महत्व  

विसेलियस    1514-64 ई.   1543 ई.    आधुनिक शारीरको प्रारंभ
हार्वि       1578-1667 ई.  1628 ई.    जीवविज्ञानमा प्रायोगिक विधि
मालपीगि     1628-1694 ई.  1661 ई.    जीवविज्ञानमा सूक्ष्मदर्शीको प्रयोगको आरंभ
न्यूटन      1642-1727 ई.  1687 ई.    आधुनिक भौतिकीको विकास
हालर       1708-1777 ई.  1760 ई.    फिजियलोजीको पाठ्यग्रन्थ
लाव्वाज्ये     1743-1794 ई.  1775 ई.    दहन र श्वसनको संबंध स्थापित भयो
मूलर जोहैनीज   1801-1858 ई.  1834 ई.    महत्वपूर्ण पाठ्यग्रन्थ
श्वान       1810-1882 ई.  1839 ई.    कोशिका सिद्धांतको स्थापना
बेर्नार (Bernard)   1813-1878 ई.  1840-1870 ई.  महान् प्रयोगवादी
लूटविख (Ludwig)  1816-1895 ई.  1850-1890 ई.  महान प्रयोगवादी आरेखविधिको आविष्कारक
हेल्महोल्ट्स     1821-1894 ई.  1850-1890 ई.  भौतिकीको प्रयुक्ति

1795 ई.मा फिजियलोजीको पहिलो पत्रिका निकली। 1878 ई.मा इंग्लिश जर्नल औव फिजियलोजी तथा 1898 ई.मा अमरीक जर्नल आव फिजियलोजी प्रकाशित भयो। 1874 ई.मा लन्डनमा युनिवर्सिटी कालेजे र अमरीकाको हार्वर्डमा 1876 ई.मा फिजियलोजीको इंग्लिश चेयरको स्थापना भयो। यस प्रकार हामी देखते हुन्/छन् कि फिजियलोजी एक नया विषय हो, जसको प्रारंभ मुश्किल से एक सताब्दी पूर्व भयो। जीवरसायन र पनि नया विषय हो तथा फिजियलोजीको एक प्रशाखाको रूपमा विकसित भयो है।

यिनलाई पनि हेर्नुहोस

• शरीररचना विज्ञान

वाह्य सूत्र

• Scientific Discussion - Physiology
• Physiology.info
• The Physiological Society
• Developmental physiology
• The American Physiological Society
• The Biophysical Society

यो पृष्ठ शरीर क्रिया विज्ञान हिन्दी बाट नेपाली विकीपिडियामा उल्था गरिएको हो । यसमा व्याकरणहरु को शुद्धता लाइ सच्याउन पर्ने हुन सक्छ । त्यसको लागि यस पृष्ठलाइ सम्पादन गर्न सक्नुहुन्छ।