श्येनपालन

Flying a Saker Falcon

A Goshawk

श्येनपालन (Falconry) एक कला हो, जसको द्धारा श्येनहरू र बाजहरूलाई शिकारको लागि साधिन्छ, या प्रशिक्षित गरिन्छ। मनुष्यलाई यस कलाको ज्ञान ४,००० वर्षहरू भन्दा पनि अधिक समय देखि छ। भारतमा यस कलाको व्यवहार ईसा से ६०० वर्ष देखि हुँदै आएको छ। मुस्लिम शासनकाल मा, विशेषत मुगलहरूको शासनकाल मा, यस कलालाई पर्याप्त प्रोत्साहन मिलेको थियो। क्रीडाको रूप मा, लडाकू जातिहरू मा, श्येनपालन बराबर प्रचलित रहेको छ। राइफल र सानो बन्दूकहरू व्यवहारमा आए पछि श्येनपालनमा ह्रास शुरु भयो। आज यसको प्रचार अधिक छैन। शोखको रूपमा यसलाई चालू राख्न सकिन्छ, किन भनें शायद: यो सबै भन्दा कम खर्चीला शोख हो।

A Brown Falcon used for falconry in Tasmania

पक्षी वर्गको केही चरा शिकारी हुन्छं। केही त शिकारलाई खान्छ र केही उचित प्रशिक्षण द्धारा शिकारलाई समातेर पालकको नजीकै लिएर आउँछ। यस्तो शिकार सानो ठूलो चरा, खरहे र खरायो सदृश स-साना जनावर पनि हुन्छन्। शिकारी चरा रुखहरूमा रहनवाला पक्षी हुन्, जुन हावामा पर्याप्त ऊँचाई सम्म उड लिछन। यिनको नङ ठूलो नुकीले र बाङ्गा हुन्छन्। यिनको थुतुनो बाङ्गो र मजबूत हुन्छ। यिनको निगाह ठूलो छिटो हुन्छ। सबै आमासभक्षी चिडियहरूमा भन्दा अधिकांश जिउँदो शिकार गर्छं र केही मुर्दाखोर पनि हुन्छ। शिकारी पंक्षिहरूको एक विशेषता यो हो कि यिनको पोथीहरू नरों से कदमा ठूलो र अधिक साहसी हुन्छं।

A Saker Falcon used for falconry in Qatar

A Hobby

शिकारी पंक्षिहरूको तीन प्रमुख कुल हुन्,मा साधारणतया यिनलाई ठूलो पंखवाली र साना पंखवाली चिडियहरूमा विभक्त गर्छन। पहिलो किस्मको "स्याहचश्म' या काली आँखवाली र दोस्रो किस्मको "गुलाबचश्म' या पहेंलो आँखवाली भन्छन्ं। जुन शिकारी चरा पाली जान्छं, उनिमा बाज, बहरी, शाहीन, तुरमती, चरग (या चरख), लगर, वासीन, वासा, शिकरा र शिकरचा, बीसरा, धूती तथा जुर्रा प्रमुख छन् (हेर्नुहोस श्येन)।

शिकारी चराहरूलाई फँसाउनु

भिन्न भिन्न देशहरू, जस्तै यूरोप, अमरीका, अफ्रीका, चीन र भारत मा, शिकारी चराको फँसानेको भिन्न भिन्न तरिका छन्। भारतमा जुन तरिका काममा आउछन्, उन्हींको संक्षिप्त विवरण यहाँ दिइदैछ :

उत्तरी पहाडी मान्छे जुन तरीका अपनाते हुन्, त्यो सरल र पर्याप्त कारगर हुन्छ। यिनी पहाडी मान्छेहरूको मकानोंको छतें नीची र सपाट (flat) हुन्छ तथा धुआँ निकलनेको लागि छतमा सानो सूराख बन्यो हुन्छ। उसी सुराखको माथि चकोरको एक रस्सीमा बाँधकर रख देते छन् र रस्सीको पकडे रहछन। चकोर वहाँ फडफडाता छ र यस प्रकार माथि उडते भएका शिकारी पंक्षिहरूको ध्यान आफ्नो ओर आकर्षित गर्दछ। फडफडाते चकोरको पकडनेको लागि शिकारी चरा चकोरको नजीकै आउँछ। शिकारी चरा र चकोर दुवैको खींचकर फँसानेवाला सूराखको मुखमा लाता छ र हातले शिकारी चराको पकड लिइन्छ।

एक दोस्रो रीति "दो गजा रीति" छ। यसमा दुइ गजको एक जाल, २ गज ´ ४ गज मापको हुन्छ, जुन लगभग दुइ गज लामो बाँसको दुइ बल्लहरूमा बँधा हुन्छ। जाल महीना, काले धागेको बन्यो हुन्छ। जालको मध्य भन्दा दुइ तीन फुटको दूरी मा, एक खूँटेमा जिउँदो चरा चारे (bait)को रूपमा बँधी रहन्छ। उनी बँधी चराको फडफडाने मा, शिकारी चरा उनी ओर आकर्षित भएर, उसपर झम्टन्छ र जलमा फँस जान्छ। यदि शिकारी चरा चारेको पकड लिन्छ र जालमा नही फँसती, तब शिकारी चराको घबराकर उसलाई जालमा फँसा लिछन।

लगरको फँसानेको एक दिलचस्प तरीका लेखकले स्वयं देखेको छ। यसमा चीलको सहायता ली जान्छ। चीलको आँखा डोरी से यस्तो बाँध दी जान्छं कि त्यो केवल आकाश तिर देख सके। उनको खुट्टामा ऊनको एक गोला बाँध दिइन्छ, जसमा एक सरकफंदा लागयो रहइन्छ। मैदान मा, जहाँ लगर देख पर्छन, चीलको छोड दिइन्छ। लगर ऊनको के गालेको पकडनेको कोशिशमा चील सँग जूझ जान्छ र दुवै लडते लडते धरतीमा आ गिरते छन् र फँसानेवाला लगरको पकड लिइन्छ। चीलको शिकारको छीन लिनको लगर सदा नै चेष्टा गर्दछ।

एक अन्य रीति "पिंजडा रीति" हो। खुला पिंजडामा एक जिउँदो चरा बाँध दी जान्छ र पिंजडाको प्राय: घोडाको कपालको बने फँदाको ढेरे से ढँक दिइन्छं। यिनीहरू फंदे सरक फंदे हुन्छन्। शिकारी चरा पिंजडाको नजीकै आएर यिनी फंदहरूमा फँस जान्छ। फंदेको मजबूती से बँधा रहनु पर्छ र शिकारी चराको समातेर फंदे भन्दा चाँडै निकाल लिनको लागि, निकटमा कुनै मानिस सदा तैयार रहनु पर्छ, वरना शिकारी चराको खुट्टा या पंख टूट जान सक्छ।

एक तरीका "पट्टी तरीका" छ जसलाई चरा फँसानेवाला व्यवसायी काममा लाते छन्। यसमा फँसानेवाला हेर्छ कि प्रवासको समय शिकारी चरा कुन बाटो से आती जान्छ। जस बाटो से चरा आती जान्छ, उनी बाटोमा पहाडको चोटिहरू या कूटों (ridges)मा अनेक जाल, ६ फुट ´ ३०० फुट माप के, फैलयो दिइन्छ। उडती भयो शिकारी चरा उनी जालांमा फँस जान्छ, किन भनें यो चरा पहाडी चोटिहरू या कूटों से माथि उठएर उडनेको कष्ट हैन करती।

शिकारी चराहरूलाई ख्वाउनु र साधनु

शिकारी चिडियहरूलाई पकडने पछि, उनिलाई केही दिनको लागि अंधा बन्यो दिइन्छ, अन्यथा उनी कलाईमा बैठेंगी नै हैन। यसको लागि या त उनको आँखोंमा पट्टी बाँध दी जान्छ, या उनको आंखे सी दी जान्छं,, या टोपी (hood) पहना दी जान्छ। दुइ प्रकारको टोपियाँ चित्र १. र २.मा दिखाई गई छन्। छातीमा तल्लो परेलिहरू (eyelids)मा तागा लागाएर उसलाई सिरको शीर्ष से बांध देते छन्। दोस्रो विधि पहिलो विधिको अपेक्षा व्यवहारमा अधिक आउँछ। देखनेमा दोस्रो विधि अवश्य केही क्रूर मालूम देती छ,मा यसले चराको परेलिहरूलाई कुनै नोकसान हुँदैन। यहाँ केवल यो देखना आवश्यक छ कि छातीको लागि जुन सूत प्रयुक्त हो, त्यो मुलायम रूईको बन्यो हो। धेरै पतला, या कठोर ऐंठा भयो सूत परेलिको हानि पहुँचा सक्छ।

अप्रशिक्षित शिकारी चराको अंधा बनाएर हातमा बस्न सि खाइन्छ र तब कच्चे मासुको उनको थुतुनो र चंगुल (पंजे)मा रगडा जान्छ। शीघ्र नै चरा मासुमा थुतुनो मारने लगती छ र उसलाई खान शुरु गरेर देती छ। यदि यस्तो न करें, त चराको चारपाईको बीचमा बसाएर, उनको खुट्टाको जोडको माथि गाँठ बाँध देते छन्। यसले त्यो कष्ट अनुभव गर्छ र गाँठमा थुतुनो मारने लगती छ। अब गाँठको निकट कच्चे मासुको केही टुकडहरूलाई रख देने से, चरा मासुमा थुतुनो मारने र खान लग जान्छ। जब चरा मासु खान लगे, तब बंधनको विस्तारै धीरे काट देते छन्। केही दिनहरू पछि चरा खानको समयको इंतजार गर्न लगती छ। यस्तो समय आँखाको विस्तारै धीरे खोल देते छन्। अब त्यो बिना कुनै रुकावटको खान लगती छ। उपर्युक्त प्रशिक्षणमा आठ दिन, या यसले अधिक, समय लागन सक्छ। यो स्मरण राखनु पर्छ कि कलाईमा बैठानेको समय, विशेषगरेर शुरू मा, हातमा पन्जा अवश्य रहनु पर्छ।

शिकारी चराको डरलाई भगाउनु

नयाँ शिकारी चरा मनुष्यको निकट आए पछि स्वभावत: डराउँछ। पहिले यसको डरलाई हटाउन आवश्यक हुन्छ। यसको लागि यो हेर्नु पर्छ कि फडफडाए पछि चराको पखेटा नटूटाइकन र चराको पखेटाको पूछ्छरमा दुमरा (dumra) या "गद्दी'ले बाँधेर, उसलाई मनुष्य या हल्लाको नजीकै राखिन्छ, अथवा चरालाई रातमा धेरै घन्टा बिना छालाको टोपी लगाएर राखछन र फेरि क्रमश: रातमा टोपीको कहिले काँही लगाइदिने र निकालिदिने गरिन्छ। दुमरा प्रयोग गर्नलाई उचित रीति यो हो कि पक्षीको पूँछपिच्छको दुइ मध्यको पिच्छाक्ष (quill)को जरामा सुई द्धारा धागो लगाइदिएर, धागोलाइको पूछ्छर सँग लपेटमा बाँध दिनयो तथा कपडेको एक टुक्रा लिएर पूँछको चारै ओर सी दिनयो चाहिए। यस गद्दी या जैकेटको धेरै दिन सम्म पहनाकर र खाउछ। पहिले दुइ दिन सम्म त गद्दीको निकालयो नै जाँदैन। पछि केवल रातमा निकाल दिइन्छ। गद्दीमा बँधे यस्तो बाजको चारपाईको बीचमा बांध दिइन्छ र उनको परेलि खुली रखी जान्छ। यस्तो चारपाई भीडवाला जनमार्गमा रख दी जान्छ। यस प्रकार के, अनेक दिनहरूको व्यवहार से बाज मनुष्य, कुकुर, गाडिहरू आदिको आदि हुन्छ। रातमा उसलाई हातमा बसाएर घुमाया जान्छ। यस्तो व्यवहार, विशेष रूप ले, गुलाबचश्म चरा सँग गरिन्छ।

जब पक्षी पर्याप्त पालतू बन्यो लिया जान्छ र बिना डरको खान पीने लागइन्छ, तब केही दूरी से कच्चे मासुको टुक्रा दिखलाकर, पक्षीको हातमा बुलाया जान्छ। यो क्रिया अनेक पल्ट दुहराई जान्छ र दूरीको विस्तारै धीरे बढाइन्छ। शिकारको समातेर पालकको नजीकै लानेको पनि शिक्षा दी जान्छ। चराको मूल्य चराको किस्म, प्रशिक्षण र उपादेयतामा निर्भर गर्दछ।

Harris's Hawk (Parabuteo)

Falconer with Harris' Hawk

A Peregrine falcon with its lure

बाहिरी कडिहरू

• North American Falconers' Exchange-Falconry Forum
• IAF - International Association for Falconry and Conservation of Birds of Prey
• Falconry in Qatar
• British Falconers' Club
• North American Falconers' Association
• South African Falconry Association
• Czech Falconry Club
• Welsh Hawking Club
• Falconry Today News service
• Medieval Hawking Whistle East Anglia
• Henfold Lakes Falconry, Surrey, England
• International Falconry Forum
• Article