संस्कृत साहित्य

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्

ऋग्वेदकाल देखि लिएर आज सम्म संस्कृत भाषाको माध्यमले सबै प्रकारको वाङ्मयको निर्माण हुँदै आइरहेको छ। हिमालय देखि लिएर कन्याकुमारीको अन्त्य सम्म कुनै न कुनै रूपमा संस्कृतको अध्ययन अध्यापन अझै सम्म पनि भइरहेको छ। भारतीय संस्कृति र विचारधाराको माध्यम भए पनि यो भाषा अनेक दृष्टिले धर्मनिरपेक्ष (सेक्यूलर) रहेको छ। यस भाषामा धार्मिक, साहित्यिक, आध्यात्मिक, दार्शनिक, वैज्ञानिक र मानविकी (ह्यूम्यानिटी) आदि प्राय: समस्त प्रकार का वाङ्मयको रचना भएका छन्।

संस्कृत भाषाको साहित्य अनेक अमूल्य ग्रन्थरत्नहरूको सागर हो, यति समृद्ध साहित्य कुनै पनि दोस्रो प्राचीन भाषामा छैन र न त कुनै अन्य भाषाको परम्परा अविच्छिन्न प्रवाहको रूपमा यति दीर्घ काल सम्म रहन पाएका छन्। अति प्राचीन भए पछि पनि यस भाषाको सृजन-शक्ति कुण्ठित भएन, यसको धातुपाठ नित्य नयाँ शब्दहरू लाई गढनमा समर्थ रहेको छ।

संस्कृत साहित्यको महत्व[सम्पादन गर्ने]

विश्वभर का समस्त प्राचीन भाषाहरूमा संस्कृतको सर्वप्रथम र उच्च स्थान छ। विश्व-साहित्यको पहिलो पुस्तक ऋग्वेद त्यहि भाषाको देदीप्यमान रत्न हो। भारतीय संस्कृतिको रहस्य त्यहि भाषामा निहित छ। संस्कृतको अध्ययन नगरिकन भारतीय संस्कृतिको पूर्ण ज्ञान कहिल्यै सम्भव छैन।

अनेक प्राचीन एवं अर्वाचीन भाषाहरूको यो जननी हो। आज पनि भारत का समस्त भाषाहरू त्यहि वात्सल्यमयी जननीको स्तन्यामृतबाट पुष्टि पाइरहेको छ। पाश्चात्य विद्वान यसको अतिशय समृद्ध र विपुल साहित्यलाई देखेर आश्चर्य-चकित रहेका छन्। ती मान्छेहरूले वैज्ञानिक ढङ्ग देखि यसको अध्ययन गरेर गम्भीर गवेषणाएँ गरेका छन् - एवं साथमा विश्वको दोस्रो प्राचीन भाषाहरूको मन्थन गरेर ती यदि 'भाषा-विज्ञान' यस्तो अपूर्व शास्त्रको अविष्कार गरेर सके त यसको श्रेय संस्कृत भाषाको गम्भीर अध्ययन गरेका छन्। समस्त भारतीय भाषाहरूलाई जोडने वाला कडी यदि कुनै भाषा हो भने त्यो संस्कृत नै हो।

विश्व का समस्त प्राचीन भाषाहरू र उनको साहित्य (वाङ्मय)मा संस्कृतको आफ्नो विशिष्ट महत्त्व छ। यो महत्व अनेक कारणहरू र दृष्टिहरू सँग छ। भारत का सांस्कृतिक, ऐतिहासिक, धार्मिक, आध्यात्मिक, दर्शनिक, सामाजिक र राजनैतिक जीवन एवं विकासको सोपानोंको संपूर्ण व्याख्या संस्कृत वाङ्मयको माध्यमले आज उपलब्ध छ। सहस्राब्दियों देखि यस भाषा र यसको वाङ्मयको भारतमा सर्वाधिक प्रतिष्ठा प्राप्त रहेको छ। भारतको यो सांस्कृतिक भाषा पनि रहेको छ। सहस्राब्दिहरू सम्म समग्र भारतको सांस्कृतिक र भावात्मक एकतामा आबद्ध राख्नको यस भाषाले महत्वपूर्ण कार्य गरेको छ। त्यहि कारण भारतीय मनीषाले यस भाषाको अमरभाषा या देववाणीको नामले सम्मानित गरेको छ।

ऋग्वेदसंहिता - पुरातनतम ग्रन्थ[सम्पादन गर्ने]

ऋग्वेदसंहिताको कतिपय मंडलहरूको भाषा संस्कृतवाणीको सर्वप्राचीन उपलब्ध स्वरूप छ। ऋग्वेदसंहिता यस भाषाको पुरातनतम ग्रन्थ हो। यहाँ यो पनि स्मरण राख्नु पर्छ कि ऋग्वेदसंहिता केवल संस्कृतभाषाको प्राचीनतम ग्रन्थ हैन - अपितु त्यो आर्य जातिको संपूर्ण ग्रन्थराशिमा पनि प्राचीनतम ग्रन्थ हो। दोस्रो शब्दहरू मा, समस्त विश्ववाङ्मयको त्यो (ऋक्संहिता) सबै भन्दा पुरातन उपलब्ध ग्रन्थ हो। दस मंडलहरूको यस ग्रन्थको द्वितीय देखि सप्तम मंडल सम्मको अंश प्राचीनतम र प्रथम तथा दशम मंडल अपेक्षाकृत अर्वाचीन छ। ऋग्वेदकाल देखि लिएर आज सम्म ती भाषाको अखण्ड र अविच्छिन्न परम्परा चल्दै आएको छ। ऋक्संहिता केवल भारतीय वाङ्मयको नै अमूल्य निधि हैन - त्यो समग्र आर्यजाति को, समस्त विश्ववाङ्मयको सर्वाधिक महत्वपूर्ण विरासत हो।

विश्वको प्राचीन प्रागैतिहासिक संस्कृतिहरूलाई जुन अध्ययन भएको छ, त्यसमा कदाचित् आर्यजाति सँग संबद्ध अनुशीलनको विशिष्ट स्थान छ। यस वैशिष्ट्यको कारण यही ऋग्वेदसंहिता हो। आर्यजातिको आद्धतम निवासभूमि, उनको संस्कृति, सभ्यता, सामाजिक जीवन आदिको विषयमा अनुशीलन भएका छन् ऋक्संहिता उनी सबैको सर्वाधिक महत्वपूर्ण र प्रामाणिक स्रोत रहेको छ। पश्चिम का विद्वानहरूले संस्कृत भाषा र ऋक्संहिता देखि परिचय पाउनुको कारण हो तुलनात्मक भाषाविज्ञानको अध्ययनलाई सही दिशा दिनु तथा आर्यभाषाहरूको भाषाशास्त्रीय विवेचनमा प्रौढि एवं शास्त्रीयताको विकास भयो। भारतको वैदिक ऋषिहरू र विद्वानहरूले आफ्नो वैदिक वाङ्मयको मौखिक र श्रुतिपरम्परा द्वारा प्राचीनतम रूपमा अत्यन्त सावधानी सँग सुरक्षित अझ अधिकृत अनाए राखयो। कुनै प्रकारको ध्वनिपरक, मात्रापरक यहाँ सम्म कि स्वर (ऐक्सेंट) परक परिवर्तनले पूर्णत: बचाइराख्ने नि:स्वार्थ भावमा वैदिक वेदपाठी सहस्रब्दिहरू सम्म अथक प्रयास गरि रहे। "वेद" शब्दले मन्त्रभाग (संहिताभाग) र "ब्राह्मण"को बोध मानिन्थ्यो। "ब्राह्मण" भागको तीन अंश - (1) ब्राह्मण, (2) आरण्यक र (3) उपनिषद् भनिन्छ। लिपिकलाको विकास भन्दा पहिले मौखिक परम्परा द्वारा वेदपाठिहरूले यिनीहरूको संरक्षण गरे। धेरै जसो वैदिक वाङ्मय बिस्तारै-बिस्तारै लुप्त भएको छ। तर आज पनि जति उपलब्ध छ त्यसको महत्व असीम छ। भारतीय दृष्टिले वेदलाई अपौरुषेय मानिएको छ। भनिन्छ, मन्त्रद्रष्टा ऋषिहरूले मन्त्रहरूको साक्षात्कार गरे। आधुनिक जगत् यसलाई स्वीकार गर्दैन। फेरि पनि यो मानिन्छ कि वेदव्यासले वैदिक मन्त्रहरूको संकलन गर्दै संहिताहरूको रूपमा उनलाई प्रतिष्ठित गरे। अत: संपूर्ण भारतीय संस्कृति वेदव्यासको युग-युग सम्म ऋणी बनी रहनेछ।

वेद, वेदांग, उपवेद[सम्पादन गर्ने]

यहाँ साहित्य शब्दको प्रयोग "वाङ्मय"को लागि हो। माथि वेद संहिताहरूको उल्लेख भएको छ। वेद चार छन्- ऋग्वेद, यजुर्वेंद, सामवेदअथर्ववेद। यिनको अनेक शाखाहरू थिए जसमा धेरै लुप्त भइ सकेका छन अझ केही सुरक्षित बचेका छन् जसको संहिताग्रन्थ हामीलाई आज उपलब्ध छन्। यिनै का शाखाहरू देखि संबद्ध ब्राह्मण, अरण्यक र उपनिषद् नामक ग्रन्थहरूको विशाल वाङ्मय प्राप्त छ। वेदांगहरूमा सर्वप्रमुख कल्पसूत्र छ जसको अवांतर वर्गहरूको रूपमा र सूत्र, गृह्यसूत्र र धर्मसूत्र (शुल्बसूत्र पनि हो)को पनि व्यापक साहित्य बचेको छ। यिनैलाइ व्याख्याको रूपमा समयानुसार धर्मसंहिताहरू र स्मृतिग्रन्थहरूको जुन प्रचुर वाङ्मय बन्यो, मनुहोस्मृतिको उनीमा प्रमुख स्थान हो। वेदांगहरूमा शिक्षा-प्रातिशाख्य, व्याकरण, निरुक्त, ज्योतिष, छंद शास्त्रले संबद्ध ग्रन्थहरूको वैदिकोत्तर काल देखि निर्माण भइरहेको छ। अझ सम्म यि सबैको विशाल साहित्य उपलब्ध छ। आज ज्योतिषको तीन शाखाहरू-गणित, सिद्धांत र फलित विकसित भइ सकेका छन् र भारतीय गणितज्ञहरूको विश्वको धेरै मौलिक देन छन्। पाणिनि र उनसे पूर्वकालीन तथा परवर्ती व्याकरणद्वारा जानको लागितने व्याकरणहरूको रचना भए जसमा पाणिनिको व्याकरण-सम्प्रदाय 2500 वर्षले प्रतिष्ठित मानियो र आज विश्व भरमा उनको महिमा मान्य भइसकेको छ। पाणिनीय व्याकरणलाई त्रिमुनि व्याकरण पनि भन्छन्, किन भनें पाणिनि, कात्यायन र पतञ्जलि यि तीन मुनिहरूको सत्प्रयासबाट यो व्याकरणले पूर्णता प्राप्त गर्‍यो। यास्कको निरुक्त पाणिनि भन्दा पूर्वकालको ग्रन्थ हो र त्यो भन्दा पनि पहिले निरुक्तिविद्धा का अनेक आचार्य प्रसिद्ध भइ सकेका थिए। शिक्षाप्रातिशाख्य ग्रन्थहरूमा कदाचित् ध्वनिविज्ञान, शास्त्र आदिको जति प्राचीन र वैज्ञानिक विवेचन भारतको संस्कृत भाषामा भएको छ- त्यो अतुलनीय र आश्चर्यकारी छ। उपवेदको रूपमा चिकित्साविज्ञानको रूपमा आयुर्वेद विद्धाको वैदिकाल देखि नै प्रचार थियो र उनको पण्डिताग्रन्थ (चरकसंहिता, सुश्रुतसंहिता, भेडसंहिता आदि) प्राचीन भारतीय मनीषाको वैज्ञानिक अध्ययनको विस्मयकारी निधि छ। यस विद्धाको पनि विशाल वाङ्मयको कालांतरमा निर्माण भयो। त्यहि प्रकार धनुर्वेद र राजनीति, गांधर्ववेद आदिको उपवेद भनाइएको छ तथा इनको विषयलाई लिएर ग्रन्थको रूपमा अथवा प्रसंगतिर्गत सन्दर्भहरूमा पर्याप्त विचार भेटिन्छ।

दर्शनशास्त्र[सम्पादन गर्ने]

वेद, वेदांग, उपवेद आदिको अतिरिक्त संस्कृत वाङ्मयमा दर्शनशास्त्रको वाङ्मय पनि अत्यन्त विशाल छ। पूर्वमीमांसा, उत्तर मीमांसा, सांख्य, योग, वैशेषिक र न्याय-इन छ प्रमुख आस्तिक दर्शनोंको अतिरिक्त पचासों भन्दा अधिक आस्तिक-नास्तिक दर्शनोंको नाम तथा उनको वाङ्मय उपलब्ध छ जसमा आत्मा, परमात्मा, जीवन, जगत्पदार्थमीमांसा, तत्वमीमांसा आदिको सन्दर्भमा अत्यन्त प्रौढ विचार भयो छ। आस्तिक षड्दर्शनोंको प्रवर्तक आचार्‍योंको रूपमा व्यास, जैमिनि, कपिल, पतंजि, कणाद, गौतम आदिको नाम संस्कृत साहित्यमा अमर छन्। अन्य आस्तिक दर्शनहरूमा शैव, वैष्णव, तांत्रिक आदि सैकडौं दर्शन आउँछन्। आस्तिकेतर दर्शनहरूमा बौद्धदर्शनहरू, जैनदर्शनहरू आदिको संस्कृत ग्रन्थ ठूलो प्रौढ र मौलिक छ। यिनीहरूमा गम्भीर विवेचन भएको छ तथा उनको विपुल ग्रन्थराशि आज पनि उपलब्ध छ। चार्वाक, लोकायतिक, गार्हपत्य आदि नास्तिक दर्शनहरूको उल्लेख पनि भेटिन्छ। वेदप्रामण्यको मान्नेहरू आस्तिक र तदितर नास्तिकको आचार्यहरू र मनीषिहरूले अत्यन्त प्रचुर मात्रामा दार्शनिक वाङ्मयको निर्माण गरेका छन्। दर्शन सूत्रको टीकाकारको रूपमा परमादृत शंकराचार्यको नाम संस्कृत साहित्यमा अमर छ।

लौकिक साहित्य[सम्पादन गर्ने]

कौटिल्यको अर्थशास्त्र, वात्स्यायनको कामसूत्र, भरतको नाट्य शास्त्र आदि संस्कृत का केही यस्ता अमूल्य ग्रन्थरत्न हुन कि- जसको समस्त संसार का प्राचीन वाङ्मयमा स्थान हुन्छ। श्रीमद्भगवद्गीता संसार भरि मानिन्छ विश्वको उत्कृष्टतम कृतिहरूमा उनको उच्च र अन्यतम स्थान छ।

वैदिक वाङ्मयको अनंतर सांस्कृतिक दृष्टिले वाल्मीकिको रामायणव्यासको महाभारतलाई भारतमा सर्वोच्च प्रतिष्ठा मानीएको छ। महाभारतको आज उपलब्ध स्वरूप एक लाख पद्धहरूको हो। प्राचीन भारतको पौराणिक गाथाहरू, समाजशास्त्रीय मान्यताहरू, दार्शनिक आध्यात्मिक दृष्टिहरू, मिथक, भारतीय ऐतिहासिक जीवनचित्रहरू आदिको साथ-साथै पौराणिक इतिहास, भूगोल र परम्पराको महाभारत महाकोश हो। वाल्मीकि रामायण आद्य लौकिक महाकाव्य हुन। यसको गणना आज पनि विश्वको उच्चतम काव्यहरूमा गरिन्छ। यिनको अतिरिक्त अष्टादश पुराणहरू र उपपुराणादिकहरूको महाविशाल वाङ्मय हो जसमा पौराणिक या मिथकीय पद्धतिले केवल आर्यहरूको मात्र हैन, भारतवर्षको समस्त जनता र जातिहरूको सांस्कृति इतिहास अनुबद्ध छ। यिनी पुराणकार मनीषिहरूले भारत र भारतको बाहिर देखि आयात सांस्कृति एवं आध्यात्मिक ऐक्यको प्रतिष्ठाको सहस्राब्दिहरू सम्म सफल प्रयास गर्दै भारतीय सांस्कृतिलाई एकसूत्रतामा आबद्ध गरेको छ।

संस्कृतको लोकसाहित्य का आदिकवि वाल्मीकि पछि गद्ध-पद्ध का लाखौं श्रव्यकाव्यहरू र दृश्यकाव्यरूप नाटकहरूको रचना हुँदै गयो जसमा अधिकांश लुप्त या नष्ट भए। तर जुन स्वल्पांश आज उपलब्ध छन्, सारा विश्व त्यसको महत्व स्वीकार गर्दछ। कवि कालिदासको अभिज्ञानशाकुतलम् नाटकलाई विश्वको सर्वश्रेष्ठ नाटकहरूमध्ये स्थान प्राप्त छ। अश्वघोष, भास, भवभूति, बाणभट्ट, भारवि, माघ, श्रीहर्ष, शूद्रक, विशाखदत्त आदि कवि र नाटककारहरूलाई आफ्नो आफ्नो क्षेत्रहरूमा अत्यन्त उच्च स्थान प्राप्त छ। सर्जनात्मक नाटकहरूको विचारले पनि भारतको नाटक साहित्य अत्यन्त संपन्न र महत्वशाली छ। साहित्यशास्त्रीय समालोचन पद्धतिको विचार देखि नाट्यशास्त्र र साहित्यशास्त्रको अत्यन्त प्रौढ, विवेचनपूर्ण अझ मौलिक प्रचुरसख्यक कृतिहरूको संस्कृतमा निर्माण भएको छ। सिद्धांतको दृष्टिले रसवाद र ध्वनिवादको विचारहरूलाई मौलिक र अत्यन्त व्यापक चिन्तन मानिन्छ। स्तोत्र, नीति र सुभाषितको पनि अनेक उच्च कोटिको ग्रन्थ हो। यिनको अतिरिक्त शिल्प, कला, संगीत, नृत्य आदि उनी सबै विषयहरूको प्रौढ ग्रन्थ संस्कृत भाषाको माध्यमले निर्मित भएका हैं जसको कुनै पनि प्रकार देखि आदिमध्यकालीन भारतीय जीवनमा कुनै पक्षसँग सम्बन्ध रहेको छ। यस्तो सम्झिउछ कि द्धूतविद्धा, चौरविद्धा आदि जस्तै विषयहरूमा ग्रन्थ बनाउन पनि संस्कृत पण्डितोंले हैन छोडयो थियो। एक कुरा र थियो। भारतीय लोकजीवनमा संस्कृतको यस्तो शास्त्रीय प्रतिष्ठा रही छ कि ग्रन्थहरूको मान्यताको लागि संस्कृतमा रचनाको आवश्यक मानिन्थ्यो। त्यहि कारण बौद्धों र जैनों,को दर्शन, धर्मसिद्धांत, पुराणगाथा आदि नाना पक्षहरूको हजारों ग्रन्थहरू लाई पाली या प्राकृतमा नै हैन संस्कृतमा सप्रास रचना भए छ। संस्कृत विद्धाको न जानको लागितनी महत्वपूर्ण शाखाहरूको यहाँ उल्लख पनि अल्पस्थानताको कारण हैन गरिन सक्छ। तर निष्कर्ष रूपले पूर्ण विश्वाससँग भन्न सकिन्छ कि भारतको प्राचीन संस्कृत भाषा-अत्यन्त समर्थ, संपन्न र ऐतिहासिक महत्वको भाषा हो। यस प्राचीन वाणीको वाङ्मय पनि अत्यन्त व्यापक, सर्वतोमुखी, मानवतावादी तथा परमसंपन्न रहेको छ। विश्वको भाषा र साहित्यमा संस्कृत भाषा र साहित्यको स्थान अत्यन्त महत्वशाली छ। समस्त विश्वको प्रच्यविद्धाप्रेमियोंले संस्कृतको जुन प्रतिष्ठा र उच्चासन दिए छ, उनको लागि भारतको संस्कृतप्रेमी सदा कृतज्ञ रही रहने छन् --202.70.67.41 (कुरा गर्ने) ११:५१, २५ नोभेम्बर २०१४ (युटिसी(UTC))शाहील

ऋग्वेदसंहिता[सम्पादन गर्ने]

यो संस्कृतभाषाको प्राचीनतम ग्रन्थ हो।यो दुनियाको सर्वप्रथम ग्रन्थहरूमा मध्यको एक हो।यसको रचना काल ईसा देखि ४५००-११०० पूर्व मानिन्छ ,भारतिय विद्वानहरूले वेदहरूको रचनाकालको आरंभ ४५०० ई.पू. देखि भएको मान्छन् तर युरोपिय विद्वान यसको रचना काल ईसा देखि २०००-११०० पूर्व मान्छन्।

महाभारत र रामायण[सम्पादन गर्ने]

यो संस्कृतभाषाको प्राचीनतम इतिहास ग्रन्थ हो, यसलाई सामान्यतया वैदिक युगमा लगभग १४०० इसवी ईसा पूर्वको समयको मानिन्छ। विद्वानहरूले यसको तिथी निर्धारित गर्नको लागि यसमा वर्णित सूर्य ग्रहण र चंद्र ग्रहणहरूको बारेमा अध्ययन गरेका छन् र यसलाई ३१ औं सताब्दी इसा पूर्वको मान्छन, तर मतभेद भने अझै पनि जारी छ।

संस्कृत साहित्यको विशेषताहरू[सम्पादन गर्ने]

संस्कृत साहित्यको महानताको प्रसिद्ध भारतविद जुआन मस्कारो (Juan Mascaro)ले यि शब्दहरूमा वर्णन गरेको छन्:

Sanskrit literature is a great literature. We have the great songs of the Vedas, the splendor of the Upanishds, the glory of the Bhagvat-Gita, the vastness (100,000 verses) of the Mahabaharat, the tenderness and the herosim found in the Ramayana, the wisdom of the fables and stories of India, the scientific philosophy of Sankhya, the psychological philosophy of Vedanta, the Laws of Manu, the grammar of Panini and other scientific writings, the lyrical poetry, and dramas of Kalidas. Sanskrit literature, on the whole, is a romantic interwoven with idealism and practical wisdom, and with a passionate longing for spiritual vision.

संस्कृत साहित्यको मुख्य विशेषताहरू यस प्रकार छन्:

प्राचीनता (antiquity)[सम्पादन गर्ने]

विशालता (abundance and vastness)[सम्पादन गर्ने]

विविधता (variety and diversity)[सम्पादन गर्ने]

प्रगतिशीलता[सम्पादन गर्ने]

मौलिकता (originality)[सम्पादन गर्ने]

गम्भीरता (depth)[सम्पादन गर्ने]

उत्कृष्टता (excellence)[सम्पादन गर्ने]

वैज्ञानिकता[सम्पादन गर्ने]

जस्तोको हामी जान्दछौं कि परमाणु बमको आविष्कार कुनै वस्तुलाई तोडेर गरिएको हो र उनको शक्तिको बारेमा धेरै बताउनु पर्दैन। हामी यहाँ यति बताउने प्रयास गर्दैछौं कि संसार का सारा भाषाहरूलाई टुक्रा पार्न सकिन्छ तर खालि व्यंजन मात्र आधा गर्न सकिन्छ तर कुनै पनि भाषामा स्वरलाई आधा गर्न सकिंदैन यो शायद असम्भव होला तर संस्कृत यस्तो भाषा हो जसमा हामी 'अ'को पनि आधा गरेर लेखछन अर्थात स्वरलाई पनि तोड्न सकिन्छ त्यसोभए जब अणुलाई तोडेर परमाणु बम बनाउन सकिन्छ भने संस्कृत जुन यति समृद्ध भाषा हो उसलाई विश्वको भाषा किन बनाइएको छैन ?

पंथनिरपेक्षता[सम्पादन गर्ने]

यिनलाई पनि हेर्नुहोस[सम्पादन गर्ने]

बाहिरी कडिहरू[सम्पादन गर्ने]

This article has been translated possibly either from English Wikipedia or from Hindi Wikipedia using Google Translation and then by using Nepali Wikipedia Translator or Online Nepali Wikipedia Translator The translated text might have some typos and erros. You can edit to fix this by clicking here नेपालीमा अनुबाद गर्नुहोस:यो पृष्ठ संस्कृत_साहित्य बाट नेपाली विकीपिडियामा उल्था गरिएको हो । यसमा व्याकरणहरु को शुद्धता लाइ सच्याउन पर्ने हुन सक्छ । त्यसको लागि यस पृष्ठलाइ सम्पादन गर्न सक्नुहुन्छ।