समाजशास्त्र

समाजशास्त्र मानव समाजको अध्ययन हो। यो सामाजिक विज्ञान (सामान्य रूपमा जसको यो पर्यायवाची हो)को एक शाखा हो, जो मानवीय सामाजिक संरचना र गतिविधि सँग संबंधित जानकारीको परिष्कृत गर्ने र त्यसले विकास गर्नको लागी, अनुभवजन्य विवेचन र विवेचनात्मक विश्लेषण को विभिन्न पद्धतिहरू लाई उपयोग गर्दछ, प्रायजसो जसको ध्येय सामाजिक कल्याणको अनुसरणमा यस्तो ज्ञानलाई लागू गर्नु हुदछ। यसलाई विषय वस्तुको विस्तार, आमने-सामने हुने वाला संपर्कको सूक्ष्म स्तर देखि लिएर व्यापक रुमा समाजको बृहद स्तर सम्म।

समाजशास्त्र, पद्धति र विषय वस्तु, दुबैको मामलामा एक विस्तृत विषय हो। परम्परागत रूपबाट यसलाई केन्द्रीयता सामाजिक स्तर-विन्यास (वा "वर्ग"), सामाजिक सम्बन्ध, सामाजिक संपर्क, धर्म, संस्कृति र विचलनमा रही है, तथा यसको दृष्टिकोणमा गुणात्मक र मात्रात्मक अनुसन्धान प्रबिधी, दुबै समावेश छ। चूंकि अधिकांशतः मनुष्य जो केही पनि गर्दछ त्यो सामाजिक संरचना वा सामाजिक गतिविधिको श्रेणीको अर्न्तगत सटीक बस्छ, समाजशास्त्रले अपना ध्यान धीरे-धीरे अन्य विषयों जस्तो, चिकित्सा, सैन्य र दंड संगठन, जन-संपर्क, र यहाँ सम्म कि वैज्ञानिक ज्ञानको निर्माणमा सामाजिक गतिविधिहरू लाई भूमिकामा केन्द्रित गरेको छ। सामाजिक वैज्ञानिक पद्धतिहरू लाई सीमाको पनि व्यापक रूपबाट विस्तार भएको छ। २० औं शताब्दीको मध्यको भाषाई र सांस्कृतिक परिवर्तनोंले तिब्रता साथ सामाजको अध्ययनमा भाष्य विषयक र व्याख्यात्मक दृष्टिकोण उत्पन्न गरे। यसको विपरीत, हालको दशकोंले नये गणितीय रूपबाट कठोर पद्धतिहरू लाई उदय देखिएको छ, जैस्तो सामाजिक नेटवर्क विश्लेषण।

इतिहास

उत्पत्ति

मुख्य लेख: History of sociology

ऑगुस्ट कम्ट

समाजशास्त्रीय तर्क यस शब्दको उत्पत्तिको तिथि उचित समय देखि अघिको बताउदछ। आर्थिक, राजनैतिक र सांस्कृतिक प्रणालीयों सहित समाजशास्त्रको उत्पत्ति, पश्चिमी ज्ञान र दर्शनको संयुक्त भण्डारमा आद्य-समाजशास्त्रीय हुन।प्लेटोको समय देखि नै सामाजिक विश्लेषण गरिन शुरू भयो। यो भन्न सकिन्छ कि पहलो समाजशास्त्री १४ औं शताब्दीको उत्तर अफ्रीकी अरब विद्वान, इब्न खल्दून थिए, उनको मुक़द्दीमा , सामाजिक एकता र सामाजिक संघर्षमा सामाजिक-वैज्ञानिक विवेकशक्ती उन्नत गर्ने पहिलो कृति थियो।

शब्द "sociologie " पहिलो पटक १७८०मा फ्रान्सेली निबंधकार इमेनुअल जोसफ सीयस (१७४८-१८३६) द्वारा एक अप्रकाशित पांडुलिपिमा लेखीएको थियो। यो पछि ऑगस्ट कम्ट(१७९८-१८५७) द्वारा १८३८मा स्थापित गरियो। यसभन्दा पहले कम्टले "सामाजिक भौतिकी" शब्दको प्रयोग गरेका थिए, तर पछि त्यो अरु द्वारा अपनाईयो, विशेष रूपमा बेल्जियमको तथ्याङ्ग शास्त्री एडाल्फ क्योटेलेट। कम्टले सामाजिक क्षेत्रको वैज्ञानिक समझको माध्यमबाट इतिहास, मनोविज्ञान, र अर्थशास्त्रलाई एकजुट गर्ने प्रयास गरे। फ्रान्सेली क्रान्तिको व्याकुलताको शीघ्र पछि नै लेख्दै, उनले प्रस्थापित गरियो कि सामाजिक निश्चयात्मकताको माध्यमबाट सामाजिक खराबीहरूलाई हटाउन सकिन्छ, यो द कोर्स इन पोसिटिव फिलोसफी (१८३०-१८४२) र ए जनरल व्यू अफ पसिटिविस्म (१८४४)मा उल्लिखित एक दर्शनशास्त्रीय दृष्टिकोण हो। कम्टलाई विश्वास थियो कि एक 'प्रत्यक्षवादी स्तर' मानवीय समझको क्रम मा, धार्मिक अडकल र आध्यात्मिक चरण पछि अंतिम चरणलाई चिह्नित गर्नेछ। यद्यपि कम्टको प्रायजसो "समाजशास्त्रको पिता" मानिन्छ, तथापि यो विषय औपचारिक रूपमा एक अन्य संरचनात्मक व्यावहारिक विचारक एमिल दुर्खीम( १८५८-१९१७) द्वारा स्थापित गरिएको थिएको, जसले प्रथम यूरोपीय प्रा विभागको स्थापना गरे र आगे चलकर प्रत्यक्षवादको विकास गरे। त्यसबेला देखि, सामाजिक ज्ञानवाद, कार्य पद्धति, र पूछताछको दायरा, महत्त्वपूर्ण रूपमा विस्तृत र अपसारित भएकोछ।

महत्वपूर्ण व्यक्ति

मुख्य लेख: List of sociologists

एमिल दुर्खीम

समाजशास्त्रको विकास १९ औं शताब्दीमा देखा परेको आधुनिकताको चुनौति, जस्तो औद्योगिकीकरण, शहरीकरण र वैज्ञानिक पुनर्गठनको शैक्षणिक अनुक्रिया,को रूपमा भयो। यूरोपीय महाद्वीपमा यस विषयले अफ्नो प्रभुत्व जमायो, र त्यहीं ब्रिटिश मानव-शास्त्रले सामान्यतया एक अलग पथको अनुसरण गर्‍यो। २० औं शताब्दीको समाप्त होने सम्म, धेरै प्रमुख समाजशास्त्रियहरूले एंग्लो अमेरिकन विश्वमा रहेर काम गरे। शास्त्रीय सामाजिक सिद्धांतकारमा शामिल छन एलेक्सिस डी टोकविले, विल्फ्रेडो परेटो, कार्ल मार्क्स, फ्रेडरिक एंगेल्स, लुडविग गम्प्लोविज, फर्डिनेंड टोंनीज, फ्लोरियन जेनिके, थोर्स्तेइन वेब्लेन, हरबर्ट स्पेन्सर, जर्ज सिमेल, जार्ज हर्बर्ट मीड,, चार्ल्स कूले, वर्नर सोम्बर्ट, मैक्स वेबर, एंटोनियो ग्राम्सी, गार्गी ल्यूकास, वाल्टर बेंजामिन, थियोडोर डब्ल्यू. एडोर्नो, मैक्स होर्खेइमेर, रबर्ट के. मेर्टोंन र टेल्कोट पार्सन्स। विभिन्न शैक्षणिक विषयमा अपनाएको सिद्धान्त सहित उनीहरूको कृतिले अर्थशास्त्र, न्यायशास्त्र, मनोविज्ञान र दर्शन लाई प्रभावित गर्दछ।

२० औं शताब्दीको उत्तरार्धको र समकालीन व्यक्तिहरूमा पियरे बौर्डिए सी.राइट मिल्स , उल्रीश बैक, हावर्ड एस. बेकर, जरगेन हैबरमास डैनियल बेल, पितिरिम सोरोकिन सेमोर मार्टिन लिप्सेट मइसे ओस्ट्रोगोर्स्की लुई अलतूसर, निकोस पौलान्त्जस, राल्फ मिलिबैंड, सिमोन डे बौवार, पीटर बर्गर, हर्बर्ट मार्कुस, मिशेल फूकाल्ट, अल्फ्रेड शुट्ज, मार्सेल मौस, जर्ज रित्जर, गाइ देबोर्ड , जीन बौद्रिलार्ड, बार्नी ग्लासेर, एनसेल्म स्ट्रस, डोरोथी स्मिथ, इरविंग गोफमैन, गिल्बर्टो फ्रेयर, जूलिया क्रिस्तेवा, राल्फ डहरेनडोर्फ, हर्बर्ट गन्स, माइकल बुरावय, निकलस लुह्मन, लूसी इरिगरे, अर्नेस्ट गेलनेर, रिचर्ड होगार्ट, स्टुअर्ट हल, रेमंड विलियम्स, फ्रेडरिक जेमसन, एंटोनियो नेग्री, अर्नेस्ट बर्गेस, गेर्हार्ड लेंस्की, रबर्ट बेलाह, पल गिलरय, जन रेक्स, जिग्मंट बमन, जुडिथ बटलर, टेरी ईगलटन, स्टीव फुलर, ब्रूनो लेटर , बैरी वेलमैन, जन थम्पसन, एडवर्ड सेड, हर्बर्ट ब्लुमेर, बेल हुक्स, मैनुअल कैसल्स, र एंथोनी गिडन्स।

प्रत्येक महत्त्वपूर्ण व्यक्ति एक विशेष सैद्धांतिक दृष्टिकोण र अनुस्थापनसँग सम्बद्ध छन्। दुर्खीम, मार्क्स र वेबर लाई सामान्यतया समाजशास्त्रको तीन प्रमुख संस्थापकोंको रूपमा उद्धृत गरिन्छ; उनहरूको कार्यलाई क्रमशः प्रकार्यवाद, द्वंद सिद्धान्त र गैर-प्रत्यक्षवादको उपदेशोंमा आरोपित गर्न सकिन्छ। सिमेलऔर पार्सन्स लाई चौथो "प्रमुख व्यक्ति"को रूपमा शिक्षा पाठ्यक्रममा शामिल गरीन्छ।

Marx and Engels associated the emergence of modern society above all with the develo pment of capitalism; for Durkheim it was connected in particular with industrialization and the new social division of labour which this brought about; for Weber it had to do with the emergence of a distinctive way of thinking, the rational calculation which he associated with the Protestant Ethic (more or less what Marx and Engels speak of in terms of those 'icy waves of egotistical calculation'). Together the works of these great classical sociologists suggest what Giddens has recently described as 'a multidimensional view of institutions of modernity' and which emphasizes not only capitalism and industrialism as key institutions of modernity, but also 'surveillance' (meaning 'control of information and social supervision') and 'military power' (control of the means of violence in the context of the industrialization of war).

— John Harriss The Second Great Transformation? Capitalism at the End of the Twentieth Century 1992,

एक प्राज्ञिक विषयको रूपमा समाजशास्त्रको संस्थानिकरण

हसममा फर्डिनेंड टोंनीको आवक्ष मूर्ति

१८९०मा पहिलो पटक यस विषयलाई यसको आफ्नो नाम अन्तर्गत अमेरिकाको कन्सास विश्वविद्यालय, लरेंसमा पढाईयो। यस पाठ्यक्रमलाई जसको शीर्षक समाजशास्त्रको तत्व थियो, पहिलो पटक फ्रैंक ब्लैकमर द्वारा पढ़ाईयो। अमेरिकामा जारी रहेको यो सबभन्दा पुरानो समाजशास्त्र पाठ्यक्रम हो। अमेरिकाको प्रथम विकसित स्वतन्त्र विश्वविद्यालय, कन्सास विश्वविद्यालयमा १८९१मा इतिहास र समाजशास्त्र विभागको स्थापना गरियो।शिकागो विश्वविद्यालयमा समाजशास्त्र विभागको स्थापना १८९२मा एल्बिओन डबल्यू. स्माल द्वारा गरियो, जसले १८९५मा अमेरिकन जर्नल अफ सोशिऑलजीको स्थापना गरे।

प्रथम यूरोपीय समाजशास्त्र विभागको स्थापना १८९५ मा, L'Année Sociologique(1896)को संस्थापक एमिल दुर्खीम द्वारा बोर्डिऑक्स विश्वविद्यालयमा गरियो। १९०४मा यूनाइटेड किंगडममा स्थापित भएको प्रथम समाजशास्त्र विभाग, लंदन स्कूल अफ इकोनोमिक्स एंड पोलिटिकल साइन्स (ब्रिटिश जर्नल अफ सोशिऑलजीको जन्मभूमि)मा भयो। १९१९ मा, जर्मनीमा एक समाजशास्त्र विभागको स्थापना लुडविग मैक्सीमीलियन्स यूनिभर्सिटी अफ म्यूनिखमा मैक्स वेबर द्वारा र १९२०मा पोलैंडमा फ्लोरियन जेनेक द्वारा गरियो।

समाजशास्त्रमा अंतर्राष्ट्रीय सहयोग १८९३मा शुरू भयो, जब रेने वोर्म्सले स्थापना गरे , जसलाई १९४९मा स्थापित अपेक्षाकृत धेरै विशाल अंतर्राष्ट्रीय सामाजिक संघ(ISA) द्वारा प्रभावहीन गरियो। १९०५ मा, विश्वको सबभन्दा विशाल पेशेवर समाजशास्त्रीहरूकोको संगठन, अमेरिकी सामाजिक संगठनको स्थापना भयो, र १९०९मा फर्डिनेंड टोनीज, जर्ज सिमेल र मैक्स वेबर सहित अन्य मानिसहरू द्वारा Deutsche Gesellschaft für Soziologie (समाजशास्त्रको लागि जर्मन समिति )को स्थापना भयो।

प्रत्यक्षवाद र गैर-प्रत्यक्षवाद

मुख्य लेखहरू: Positivism, Sociological positivism, तथा Antipositivism

आरंभिक सिद्धान्तकारहरू लाई समाजशास्त्रको ओर क्रमबद्ध दृष्टिकोण, यस विषयको साथ प्रकृति विज्ञानको समान नै व्यापक तौरमा व्यवहार गर्नु थियो। किसी पनि सामाजिक दावा वा निष्कर्षको एक निर्विवाद आधार प्रदान गर्न हेतु, र अपेक्षाकृत कम अनुभवजन्य क्षेत्रों बाट जस्तो दर्शन बाट समाजशास्त्रको पृथक गर्नको लागि अनुभववाद र वैज्ञानिक विधिको महत्व दिने खोजी गरियो। प्रत्यक्षवाद भन्यो जाने वाला यो दृष्टिकोण यस धारणामा आधारित छ कि केवल प्रामाणिक ज्ञानै वैज्ञानिक ज्ञान हो, र यो कि यस तरहको ज्ञान केवल कठोर वैज्ञानिक र मात्रात्मक पद्धतिहरू लाई माध्यम बाट, सिद्धान्तहरू लाई सकारात्मक पुष्टिबाट आउन सक्छ। एमिल दुर्खीम सैद्धांतिक रूपबाटा आधारित अनुभवजन्य अनुसंधान को एक बड़े समर्थक थे, जो संरचनात्मक नियमहरू लाई दर्शानेको लागि "सामाजिक तथ्यों"को बीच सम्बन्ध खोजी रहेका थिए। उनको स्थिति "एनोमी"को खारिज गर्न र सामाजिक सुधारको लागि सामाजिक निष्कर्षोंमा उनको रूचिबाट अनुप्राणित हुदथ्यो। आज, दुर्खीमको विद्वता भरा प्रत्यक्षवादको विवरण, अतिशयोक्ति र अति सरलीकरणको प्रति असुरक्षित हुन सक्छ: कम्ट नै एकमात्र ऐसा प्रमुख सामाजिक विचारक था जसले दावा गर्‍यो कि सामाजिक विभाग पनि कुलीन विज्ञानको समान वैज्ञानिक विश्लेषणको अन्तर्गत आउन सक्छ, जबकि दुर्खीमले अधिक विस्तारबाट मौलिक ज्ञानशास्त्रीय सीमाओंको स्वीकृति दिए।

कार्ल मार्क्स

प्रत्यक्षवादको विरोधमा प्रतिक्रियाएं तब शुरू हुईं जब जर्मन दार्शनिक जर्ज फ्रेडरिक विल्हेम हेगेलले दुबै अनुभववादको खिलाफ आवाज उठाई, जसबाट उसले गैर-विवेचनात्मक, र नियतिवादको रूपमा खारिज कर दिया, र जसलाई उसले अति यन्त्रवतको रूपमा देखा. कार्ल मार्क्सको पद्धति, न केवल हेगेलको प्रांतीय भाषावाद बाट ली गयी थियो, बल्कि, भ्रमोंको मिटाते हुए "तथ्यों"को अनुभवजन्य अधिग्रहणको पूर्ण गर्ने तलाश मा, विवेचनात्मक विश्लेषणको पक्षमा प्रत्यक्षवादको बहिष्कार पनि हो. उसको मानना रहा कि अनुमानोंको सिर्फ लेख्नेको बजाय उनको समीक्षा हुनु पर्दछ। यसको बावजूद मार्क्सले ऐतिहासिक भौतिकवादको आर्थिक नियतिवादमा आधारित साइंस अफ सोसाइटी प्रकाशित गर्ने प्रयास गरे।हेनरिक रिकेर्ट र विल्हेम डिल्थे सहित अन्य दार्शनिकहरूले तर्क दिया कि प्राकृतिक दुनिया, मानव समाजको उन विशिष्ट पहलुहरू (अर्थ, संकेत, र अन्य)को कारण सामाजिक संसारसामाजिक वास्तविकता बाट भिन्न छ, जो मानव संस्कृतिको अनुप्राणित गर्दछ।

२० औं शताब्दीको अन्तमा जर्मन समाजशा स्त्रिहरू लाई पहिलो पीढ़ीले औपचारिक रूपमा प्रक्रियात्मक गैर-प्रत्यक्षवादको पेश गरे, यस प्रस्तावको साथ कि अनुसंधानको मानव संस्कृतिको मानकों, मूल्यों, प्रतीकों, र सामाजिक प्रक्रियाहरूमा व्यक्तिपरक दृष्टिकोणसँग केन्द्रित हुनु पर्दछ। मैक्स वेबरले तर्क दिया कि समाजशास्त्रको व्याख्या हल्का रूपमा एक 'विज्ञान'को रूपमा गर्न सक्दछ, क्योंकि यो खास कर जटिल सामाजिक घटनाको आदर्श वर्ग अथवा काल्पनिक सरलीकरणको बीच - कारण-संबंधोंको पहचाननेमा सक्षम छ. बहरहाल, प्राकृतिक वैज्ञानिकों द्वारा खोजे जाने वाले संबंधोंको विपरीत एक गैर प्रत्यक्षवादीको रूप मा, एक व्यक्ति सम्बन्धहरू लाई तलाश गर्दछ जो "अनैतिहासिक, अपरिवर्तनीय, अथवा सामान्य हो".फर्डिनेंड टोनीजले मानवीय संगठनहरू लाई दुई सामान्य प्रकारोंको रूपमा गेमाइनशाफ्ट र गेसेल्शाफ्ट(साहित्य, समुदाय र समाज )को प्रस्तुत गरे।टोंनीजले अवधारणा र सामाजिक क्रियाको वास्तविकताको क्षेत्रोंको बीच एक स्पष्ट रेखा खींची: पहले वालेको साथ हमें स्वतःसिद्ध र निगमनात्मक तरीकेबाट व्यवहार गर्नु पर्दछ ('सैद्धान्तिक' समाजशास्त्र), जबकि दोस्रोबाट प्रयोगसिद्ध र एक आगमनात्‍मक तरीके बाट ('व्यावहारिक' समाजशास्त्र).

[Sociology is ] ... the science whose object is to interpret the meaning of social action and thereby give a causal explanation of the way in which the action proceeds and the effects which it produces. By 'action' in this definition is meant the human behaviour when and to the extent that the agent or agents see it as subjectively meaningful ... the meaning to which we refer may be either (a) the meaning actually intended either by an individual agent on a particular historical occasion or by a number of agents on an approximate average in a given set of cases, or (b) the meaning attributed to the agent or agents, as types, in a pure type constructed in the abstract. In neither case is the 'meaning' to be thought of as somehow objectively 'correct' or 'true' by some metaphysical criterion. This is the difference between the empirical sciences of action, such as sociology and history, and any kind of priori discipline, such as jurisprudence, logic, ethics, or aesthetics whose aim is to extract from their subject-matter 'correct' or 'valid' meaning.

— Max Weber The Nature of Social Action 1922,

वेबर र जर्ज सिमेल, दुबै, समाज विज्ञानको क्षेत्रमा फस्टेहेन अभिगम (अथवा 'व्याख्यात्मक')को अगुवा रहे; एक व्यवस्थित प्रक्रिया, जसमा एक बाहरी पर्यवेक्षक एक विशेष सांकृतिक समूह, अथवा स्वदेशी लोगोको साथ उनको शर्तहरूमा र उनको अफ्नो दृष्टिकोणको हिसाबबाट जोडिने कोशिश गर्दछ। विशेष रूपबाट, सिमेलको कार्‍योंको माध्यमबाट, समाजशास्त्र ने प्रत्यक्ष डाटा संग्रह वा भव्य, संरचनात्मक कानूनको नियतिवाद प्रणालीबाट पर, प्रत्यक्ष स्वरूप प्राप्त गर्‍यो। जीवन भर सामाजिक अकादमीबाट अपेक्षाकृत पृथक रहे, सिमेल ने कम्ट वा दुर्खीमको अपेक्षा घटना-क्रिया-विज्ञान र अस्तित्ववादी लेखकों का स्मरण दिलाते हुए आधुनिकता का स्वभावगत विश्लेषण प्रस्तुत गरे, जिन्होंने सामाजिक वैयक्तिकताको लागि सम्भावनाहरू र स्वरूपहरूमा विशेष रूपमा ध्यान केन्द्रित गरे। उसका समाजशास्त्र अनुभूतिको सीमाको नियो-कांटीयन आलोचनामा व्यस्त रहा, जिसमा सोधिन्छ 'समाज के हो?'जो कांटको प्रश्न 'प्रकृति के हो?', का सीधा संकेत हो।

The deepest problems of modern life flow from the attempt of the individual to maintain the independence and individuality of his existence against the soverign powers of society, against the weight of the historical heritage and the external culture and technique of life. The antagonism represents the most modern form of the conflict which primitive man must carry on with nature for his own bodily existence. The eighteenth century may have called for liberation from all the ties which grew up historically in politics, in religion, in morality and in economics in order to permit the original natural virtue of man, which is equal in everyone, to develop without inhibition; the nineteenth century may have sought to promote, in addition to man's freedom, his individuality (which is connected with the division of labor) and his achievements which make him unique and indispensable but which at the same time make him so much the more dependent on the complementary activity of others; Nietzsche may have seen the relentless struggle of the individual as the prerequisite for his full development, while socialism found the same thing in the suppression of all competition - but in each of these the same fundamental motive was at work, namely the resistance of the individual to being levelled, swallowed up in the social-technological mechanism.

— Georg Simmel The Metropolis of Modern Life 1903,

बीस औं शताब्दीको विकास

२० औं शताब्दीको प्रारम्भिक वर्षमा समाजशास्त्र का विस्तार अमेरिकामा हुआ जसको तहत समाजको विकास सँग संबंधित स्थूल समाजशास्त्र, र मानवको दैनन्दिन सामाजिक संपर्कोंसँग संबंधित, सूक्ष्म समाजशास्त्र, दुबैको विकास शामिल छ। जार्ज हर्बर्ट मीड, हर्बर्ट ब्लूमर र पछि शिकागो स्कूलको व्यावहारिक सामाजिक मनोविज्ञानको आधारमा समाजशास्त्रियों ने प्रतीकात्मक परस्पारिकता विकसित गरे। 1930को दशक मा, टेल्कोट पार्सन्स ने, चर्चाको व्यवस्था सिद्धान्त र साइबरवादको एक उच्च व्याख्यात्मक सन्दर्भलाई अन्दर राख्दै, सामाजिक व्यवस्थाको अध्ययनको स्थूल र सूक्ष्म घटकों संरचनात्मक र स्वैच्छिक पक्षको साथ एकीकृत गर्दै क्रिया सिद्धान्त विकसित गर्‍यो। ऑस्ट्रिया र तदनंतर अमेरिका मा, अल्फ्रेड शुट्ज ने सामाजिक घटना-क्रिया-विज्ञान का विकास गरे, जसको पछि सामाजिक निर्माणवादको बारेमा जानकारी दिए। त्यस अवधिको समयमा फ्रैंकफर्ट स्कूलको सदस्यहरूले, सिद्धातमा - वेबर, फ्रायड र ग्रैम्स्कीको अंतर्दृष्टि सहित मार्क्सवादको ऐतिहासिक भौतिकवादी तत्वहरू लाई एकीकृत कर विवेचनात्मक सिद्धान्त का विकास गरे, यदि हमेशा नाममा ना रहा हो, तब पनि प्रायजसो ज्ञानको केन्द्रीय सिद्धांतोंबाट दूर हुने क्रममा पूंजीवादी आधुनिकताको विशेषता अताउदछ.

यूरोप मा, विशेष रूपबाट आतंरिक युद्धको अवधिको समयमा, अधिनायकवादी सरकारों द्वारा र पश्चिममा रूढ़िवादी विश्वविद्यालयों द्वारा पनि प्रत्यक्ष राजनैतिक नियन्त्रणको कारणों बाट समाजशास्त्रलाई कमजोर गर्‍यो। आंशिक रूपबाट, यसका कारण था, उदार वा वामपंथी विचारहरूको आफ्नो स्वयंको लक्ष्य र परिहारको माध्यमबाट यस विषयमा प्रतीत होने वाली अंतर्निहित प्रवृत्ति। यो देखते हुए कि यो विषय संरचनात्मक क्रियावादियों द्वारा गठित गरेको थियो: जैविक सम्बद्धता र सामाजिक एकता सँग संबंधित यो अवलोकन कही न कहीं निराधार थियो (हालांकि यो पार्सन्स नै थिए जसले दुर्खीमियन सिद्धांतलाई अमेरिकी दर्शकहरूसँग परिचय गराए, र अव्यक्त रूढ़िवादिताको लागि उसको विवेचनाको आलोचना, इरादाबाट कहीं ज्यादा गरियो)। उस समयमा क्रिया सिद्धान्त र अन्य व्यवस्था सिद्धान्त अभिगमोंको प्रभावको कारण २० औं शताब्दीको मध्यमा U.S-अमेरिकी समाजशास्त्रलाई, धेरै वैज्ञानिक भएको एक सामान्य तर असार्वभौमिक प्रवृति थियो।

२० औं शताब्दीको उत्तरार्ध मा, सामाजिक अनुसंधान तिब्रता साथ सरकारों र उद्यमों द्वारा उपकरणको रूपमा अपनाया जाने लगा.समाजशास्त्रीहरूले नया प्रकारको मात्रात्मक र गुणात्मक अनुसन्धान विधियों का विकास गरे। १९६०को दशकमा विभिन्न सामाजिक आंदोलनोंको उदयको समानान्तर, विशेष रूपबाट ब्रिटेन मा, सांस्कृतिक परिवर्तन ने सामाजिक संघर्ष (जस्तो नव-मार्क्सवाद, नारीवादको दोस्रो लहर र जातीय सम्बन्ध)मा जोर देते विरोधी सिद्धान्त का उदय देखे, जसले क्रियावादी दृष्टिकोणको सामना गरे। धर्मको समाजशास्त्र ने उस दशक मा, धर्मनिरपेक्षीकरण लेखों, भूमंडलीकरणको साथ धर्मको अन्योन्य-क्रिया, र धार्मिक अभ्यासको परिभाषामा नया बहसको साथ पुनर्जागरण देखियो।लेंस्की र यिन्गेर जस्तो सिद्धान्तकारों ने धर्मको 'वृत्तिमूलक' परिभाषाको रचना गरे; यस बातको पड़ताल करते हुए कि धर्म के गर्द छ, बजाय आम परिप्रेक्ष्यमा कि, यो के हो। यस प्रकार, विभिन्न नए सामाजिक संस्थानों र आंदोलनोंको उनको धार्मिक भूमिकाको लागि निरीक्षित गर्न सकिन्छ। ल्युकस र ग्राम्स्कीको परम्परामा मार्क्सवादी सिद्धांतकारहरूले उपभोक्तावाद का परीक्षण समरूपी शर्तहरूमा गर्न जारी राखे।

१९६० र १९७०को दशकमा तथाकथित उत्तर-सरंचनावादी र उत्तर-आधुनिकतावादी सिद्धान्त ने, नीत्शे र घटना-क्रिया विज्ञानियोंको साथ-साथ शास्त्रीय सामाजिक वैज्ञानिहरूलाई आधारित गर्दै, सामाजिक जांचको साचोमा धेरै प्रभाव पारे। प्रायजसो, अंतरपाठ-सम्बन्ध, मिश्रण र व्यंग्य, द्वारा चिह्नित र सामान्य रूपमा सांस्कृतिक शैली 'उत्तर आधुनिकता'को रूपमा समझे जाने वाले उत्तरआधुनिकताको सामाजिक विश्लेषण ने एक पृथक युग पेश गर्‍यो जो सबंधित छ (1) मेटानरेटिव्स[अधिवर्णन]को विघटन बाट (विशेष रूप बाट ल्योटार्डको कार्यहरूमा), र (2) वस्तु पूजा र पूंजीवादी समाजको उत्तरार्धमा खपतको साथ प्रतिबिंबित होती पहचानबाटा (डेबोर्ड; बौड्रीलार्ड; जेम्सन). उत्तर आधुनिकता का सम्बन्ध मानव इकाईको ज्ञानोदय धारणाको केही विचारकद्वारा अस्वीकृतिसँग पनि जोडिएको छ, जस्तो मिशेल फूको, क्लाड लेवी-स्ट्रस र कुछ हद सम्म लुईस आल्तुसेर द्वारा मार्क्सवादको गैर-मानवतावादको साथ मिलाने का प्रयास. इन आन्दोलनसँग जोडिएको अधिकांश कतार सिद्धांतकारों ने उत्तर आधुनिकतालाई कुनै तरहको विवेचनात्मक पद्धतिको सट्टा एक ऐतिहासिक घटनाको रूपमा स्वीकार गर्न महत्ता दिदै, सक्रिय रूपबाट यस लेबललाई नकार दिए। तर पनि, सचेत उत्तर आधुनिकताको अंश सामान्य रूपमा सामाजिक र राजनैतिक विज्ञानमा उभरते रहे.एंग्लो-सैक्सन दुनियामा काम कर रहे समाजशास्त्री, जस्तो एन्थोनी गिडेंस र जिग्मंट बाऊमन, ने एक विशिष्ट "नए" स्वाभाविक युग का प्रस्ताव रखनेको बजाय सञ्चार, वैश्विकरण, र आधुनिकताको 'उच्च चरण'को मामलामा अड़तिया पुनरावृतिको सिद्धातमा ध्यान दिए।

प्रत्यक्षवादी परम्परा समाजशास्त्रमा सर्वत्र छ, विशेष रूपबाट संयुक्त राज्य अमेरिका मा. यस विषयको दुई सबभन्दा व्यापक रूपमा उद्धृत अमेरिकी पत्रिकाएं, अमेरिकन जर्नल अफ सोशिऑलोजी र अमेरिकन सोशिऑलोजिकल रिव्यू , मुख्य रूपमा प्रत्यक्षवादी परम्परामा अनुसंधान प्रकाशित गर्दछ, जिसमा ASR अधिक विविधताको दर्शाउदछ (दूसरी ओर ब्रिटिश जर्नल अफ सोशिऑलोजी मुख्यतया गैर-प्रत्यक्षवादी लेख प्रकाशित गर्दछ). बीस औं शताब्दी ने समाजशास्त्रमा मात्रात्मक पद्धतियको प्रयोगमा सुधार देखियो। अनुदैर्घ्य अध्ययनको विकास ने, जो धेरै वर्ष अथवा दशकहरू लाई समयमा एकै जनसंख्या का अनुसरण गर्दछ, अनुसन्धानकर्तालाई लामो अवधिको घटनाको अध्ययनमा सक्षम बनायो र कारण-कार्य-सिद्धान्त का निष्कर्ष निकालनेको लागि अनुसन्धानकर्ताहरूको क्षमतामा वृद्धि की.नए सर्वेक्षण तरीकों द्वारा उत्पन्न समुच्चय डाटाको आकारमा वृद्धि का अनुगमन यस डाटाको विश्लेषणको लागि नई सांख्यिकीय प्रविधीहरूको आविष्कारबाट भयो। यस प्रकारको विश्लेषण सामान्यतया तथ्याङ्क सफ्टवेयर संकुल जस्तो SAS, Stata, वा SPSSको सहायताबाट गरिन्छ। सामाजिक नेटवर्क विश्लेषण, प्रत्यक्षवाद परम्परामा एक नया प्रतिमानको उदाहरण छ। सामाजिक नेटवर्क विश्लेषण का प्रभाव धेरै सामाजिक उपभागोंमा व्याप्त छ जस्तो आर्थिक समाजशास्त्र (उदाहरणको लागी, जे. क्लाइड मिशेल, हैरिसन व्हाइट वा मार्क ग्रानोवेटर का कार्य देखें), संगठनात्मक व्यवहार, ऐतिहासिक समाजशास्त्र, राजनैतिक समाजशास्त्र, अथवा शिक्षा का समाजशास्त्र। स्टेनली अरोनोवित्जको अनुसार, संयुक्त राज्य अमेरिकामा सी.राइट मिल्सको प्रवृत्ति र उनको पवर एलीटको अध्ययनमा उनको मुताबिक अधिक स्वतन्त्र अनुभवजन्य समाजशास्त्र का एक सूक्ष्म पुनुरुत्थान देखाउदछ.

ज्ञान मीमांसा र प्रकृति दर्शनशास्त्र

मुख्य लेखहरू: Philosophy of social science तथा Structure and agency

विषय का कुन हद सम्म विज्ञानको रूपमा चित्रण गर्न सकिन्छ यो बुनियादी प्रकृति दर्शनशास्त्र र ज्ञान मीमांसाको प्रश्नहरू लाई सन्दर्भमा एक प्रमुख मुद्दा रहेको छ.सिद्धांत र अनुसंधानको आचरणमामा कुन प्रकार आत्मीयता, निष्पक्षता, अंतर-आत्मीयता र व्यावहारिकताको एकीकृत करें र महत्व दें, यस कुरामा विवाद उठि रहन्छ.हालांकि अनिवार्य रूपमा १९ औं शताब्दीको पछिबाट सबै प्रमुख सिद्धांतकारों ने स्वीकार गरिएकोछ कि समाजशास्त्र, शब्दको पारंपरिक अर्थमा एक विज्ञान होईन, करणीय संबंधोंको मजबूत गर्ने क्षमता नै विज्ञान परा-सिद्धांतमा गरिएको(थियो) सामान मौलिक दार्शनिक विचार विमर्श का आह्वान गर्दछ.कहिलेकही नए अनुभववादको एक नस्लको रूपमा प्रत्यक्षवाद का हास्य चित्रण भएको छ, यस शब्द का कम्तेको समय देखि वियना सर्कल र त्यसभन्दा अगाडीको तार्किक वस्तुनिष्ठवादको लागि अनुप्रयोगों का एक समृद्ध इतिहास छ। एकै तरीकाबाट, प्रत्यक्षवाद कार्ल पपर द्वारा प्रस्तुत महत्वपूर्ण बुद्धिवादी गैर-न्यायवादको अगाडि आएको छ, जो स्वयं थमस कुह्नको ज्ञान मीमांसाको प्रतिमान विचलनको अवधारणाको जरिए विवादित छ। मध्य २० औं शताब्दीको भाषाई र सांस्कृतिक परिवर्तनले समाजशास्त्रमा तेजीसँग अमूर्त दार्शनिक र व्याख्यात्मक सामग्रीमा वृद्धि, र साथै तथाकथित ज्ञानको सामाजिक अधिग्रहणमा "उत्तरआधुनिक" दृष्टिकोणको अङ्कित गर्दछ। सामाजिक विज्ञानको दर्शनमा साहित्यको सिद्धान्तमा उल्लेखनीय आलोचना पीटर विंचको द आइडिया अफ सोशल साइन्स एंड इट्स रिलेशन टू फिलासफी (१९५८)मा पाइन्छ। हालको वर्षमा विट्टजेनस्टीन र रिचर्ड रोर्टी जस्ता हस्तिहरूको साथ प्रायजसो समाजशास्त्री भिडेका छन, जस्तो कि सामाजिक दर्शन प्रायजसो सामाजिक सिद्धान्त का खंडन गर्दछ।

एंथनी गिडेंस

संरचना एवं साधन सामाजिक सिद्धांतमा एक स्थायी बहस का मुद्दा हो: "के सामाजिक संरचनाएं अथवा मानव साधन किसी व्यक्तिको व्यवहार का निर्धारण गर्दछ?" यस सन्दर्भमा 'साधन', व्यक्तियोंको स्वतन्त्र रूपबाटा कार्य गर्ने र मुक्त चुनाव गर्ने क्षमता इंगित गर्दछ, जबकि 'संरचना' व्यक्तिहरू लाई पसंद र कार्‍योंको सीमित अथवा प्रभावित गर्ने वाले कारकहरू लाई निर्दिष्ट गर्दछ (जस्तो सामाजिक वर्ग, धर्म, लिंग, जातीयता इत्यादि)। संरचना अथवा साधनको प्रधानतामा चर्चा, सामाजिक सत्ता-मीमांसाको मूल मर्मसँग संबंधित छ ("सामाजिक दुनिया के बाट बनेको हो?", "सामाजिक दुनियामा कारक के हो, र प्रभाव के हो?")। उत्तर आधुनिक कालीन आलोचकों का सामाजिक विज्ञानको व्यापक परियोजनाको साथ मेल-मिलाप का एक प्रयास, खास कर ब्रिटेन मा, विवेचनात्मक यथार्थवाद का विकास रहेकोछ। राय भास्कर जस्तो विवेचनात्मक यथार्थवादियोंको लागी, पारंपरिक प्रत्यक्षवाद, विज्ञानको यानि कि खुद संरचना र साधनको नै संभव गर्ने वाले, सत्तामूलक हालातहरूको समाधानमा नाकामीको कारणबाट 'ज्ञान तर्कदोष' गर्दछ। अत्यधिक संरचनात्मक वा साधनपरक विचारको प्रति अविश्वासको एक र सामान्य परिणाम बहुआयामी सिद्धान्त, विशेष रूपबाट टैलकट पार्सन्सको क्रिया सिद्धान्त र एंथोनी गिड्डेन्सको संरचनात्मकता का सिद्धान्तको विकास रहा छ। अन्य साकल्यवादी सिद्धांतोंमा शामिल छ, पियरे बौर्डियोको गठनको अवधारणा र अल्फ्रेड शुट्जको काममा पनि जीवन-प्रपञ्च का दृश्यप्रपञ्चवाद का विचार.

सामाजिक प्रत्यक्षवादको परा-सैद्धांतिक आलोचनाहरूको बावजूद, तथ्याङ्क मात्रात्मक तरीका धेरै ज्यादा व्यवहार मा रहन्छ। माइकल बुरावय ने सार्वजनिक समाजशास्त्रको तुलना, कठोर आचार-व्यवहारमा जोर दिदै, शैक्षणिक वा व्यावसायिक समाजशास्त्रसँग गरेका छन, जो व्यापक रूपबाट अन्य सामाजिक/राजनैतिक वैज्ञानिकों र दार्शनिकोंको बीच संलापसँग सम्बन्ध राख्दछ.

समाजशास्त्र का कार्य-क्षेत्र र विषय

मुख्य लेखहरू: Subfields of sociology तथा List of sociology topics

संस्कृति

मुख्य लेखहरू: Sociology of culture तथा Cultural Studies

१९६५मा हाईडेलबर्ग मा, मैक्स होर्खेमर (अगाडी बाया), थियोडोर एडोर्नो (अगाडी दाया), र युरगेन हैबरमास (पछाडी दाया)।

सांस्कृतिक समाजशास्त्रमा शब्दों, कलाकृतियों र प्रतीको का विवेचनात्मक विश्लेषण शामिल छ, जो सामाजिक जीवनको रूपोंको साथ अन्योन्य क्रिया गर्दछ, चाहे उप संस्कृतिको अंतर्गत हो अथवा ठूलो मात्रामा समाजोंको साथ। सिमेलको लागी, संस्कृति का तात्पर्य हो "बाह्य साधनोंको माध्यमबाट व्यक्तियों का संवर्धन करना, जो इतिहासको क्रममा वस्तुनिष्ठ बनाईएको छ। थियोडोर एडोर्नो र वाल्टर बेंजामिन जस्तो फ्रैंकफर्ट स्कूलको सिद्धांतकारोंको लागि स्वयं संस्कृति, एक ऐतिहासिक भौतिकतावादीविश्लेषण का प्रचलित विषय था। सांस्कृतिक शिक्षाको शिक्षणमा सामाजिक जांच-पड़तालको एक सामान्य विषयको रूप में, १९६४मा इङ्गल्याण्डको बर्मिन्घम विश्वविद्यालयमा स्थापित एक अनुसंधान केंद्र, समकालीन सांस्कृतिक अध्ययन केंद्र(CCCS)मा शुरू भयो।रिचर्ड होगार्ट, स्टुअर्ट हल र रेमंड विलियम्स जस्तो बर्मिंघम स्कूलको विद्वानों ने विगत नव-मार्क्सवादी सिद्धांतमा परिलक्षित 'उत्पादक' र उपभोक्ताओं'को बीच निर्भीक विभाजनमा प्रश्न करते हुए, सांस्कृतिक ग्रन्थों र जनोत्पादित उत्पादों का कुन प्रकार प्रयोग हुदछ, यसको पारस्परिकतामा जोर दिया। सांस्कृतिक शिक्षा, अपनी विषय-वस्तुको सांस्कृतिक प्रथाओं र सत्ताको साथ उनको संबंधोंको सन्दर्भमा जांच गर्दछ। उदाहरणको लागी, उप-संस्कृति का एक अध्ययन (जस्तो लन्दनको कामकाजी वर्गको गोरे युवा), युवाको सामाजिक प्रथाहरूमा विचार करेगा, क्योंकि वे शासक वर्गसँग संबंधित छ।

अपराध र विचलन

मुख्य लेखहरू: Criminology तथा Sociology of deviance

'विचलन' क्रिया वा व्यवहार का वर्णन गर्दछ, जो सांस्कृतिक आदर्शों सहित औपचारिक रूपबाट लागू-नियमों (उदा.,जुर्म) तथा सामाजिक मानदंडों का अनौपचारिक उल्लंघन गर्दछ.समाजशा स्त्रिहरू लाई यो अध्ययन गर्ने ढील दीईएको छ कि कस्तो यो मानदंड निर्मित हुए; कस्तो त्यो समयको साथ बदलिन्छ; र कसरी त्यो लागू हुदछ। विचलनको समाजशास्त्रमा अनेक प्रमेय शामिल छ, जो सामाजिक व्यवहारको उचित रूपबाट समझनेमा मदद दिनको लागी, सामाजिक विचलनको अंतर्गत निहित प्रवृत्तियों र स्वरूपको सटीक रूपमा वर्णित चाहदछन.विपथगामी व्यवहारको वर्णित गर्ने वाले तीन स्पष्ट सामाजिक श्रेणिहरू छ: संरचनात्मक क्रियावाद; प्रतीकात्मक अन्योन्यक्रियावाद; र विरोधी सिद्धान्त

अर्थशास्त्र

मैक्स वेबर का द प्रोटेस्टेंट एथिक एंड द स्पिरिट अफ कैपिटलिस्म

मुख्य लेखहरू: Economic sociology तथा Socioeconomics

आर्थिक समाजशास्त्र, आर्थिक दृश्य प्रपञ्च का समाजशास्त्रीय विश्लेषण छ; समाजमा आर्थिक संरचनाहरू तथा संस्थाहरूको भूमिका, तथा आर्थिक संरचनाहरू र संस्थाहरूको स्वरूपमा समाज का प्रभाव पूंजीवाद र आधुनिकताको बीच सम्बन्ध एक प्रमुख मुद्दा हो। मार्क्सको ऐतिहासिक भौतिकवादले यो दर्शाउने कोशिश गर्‍यो कि कसरी प्रकार आर्थिक बलको समाजको ढांचामा मौलिक प्रभाव छ। मैक्स वेबरले पनि , हालांकि केही कम निर्धारक तौर पर, सामाजिक समझको लागि आर्थिक प्रक्रियाओँको महत्वपूर्ण माने। जर्ज सिमेल, विशेष रूपबाट अपने फिलासफी अफ मनी में, आर्थिक समाजशास्त्रको प्रारम्भिक विकासमा महत्वपूर्ण रहे, जिस प्रकार एमिले दर्खिम अपनी द डिवीजन अफ लेबर इन सोसाइटी जैसी रचनाहरू से.आर्थिक समाजशास्त्र प्रायजसो सामाजिक-आर्थिकी का पर्याय हुदछ। तथापि, थुप्रै मामलामा, सामाजिक-अर्थशास्त्री, विशिष्ट आर्थिक परिवर्तनको सामाजिक प्रभावमा ध्यान केन्द्रित गर्दछ, जस्तो कि फैक्ट्री का बंद होना, बाजारमा हेराफेरी, अंतर्राष्ट्रीय व्यापार सन्धीहरूमा हस्ताक्षर, नए प्राकृतिक ग्याँस विनियमन इत्यादि.(यसलाई पनि हेर्नुहोस: औद्योगिक समाजशास्त्र)

पर्यावरण

मुख्य लेख: Environmental sociology

पर्यावरण सम्बन्धि समाजशास्त्र, सामाजिक-पर्यावरणीय पारस्परिक संबंधों का सामाजिक अध्ययन हो, जो पर्यावरण सम्बन्धि समस्यालाई सामाजिक कारकों, उन समस्याहरू का समाजमा प्रभाव, तथा उनको समाधानको प्रयासमा जोड् दिदछ। यसको अलावा, सामाजिक प्रक्रियाहरूमा यथेष्ट ध्यान दिइन्छ, जसको कारणबाट कतिपय परिवेशगत परिस्थितियां, सामाजिक रूपमा परिभाषित समस्या बन्दछ। (यसलाई पनि हेर्नुहोस: आपदा का समाजशास्त्र)

शिक्षा

मुख्य लेख: Sociology of education

शिक्षा का समाजशास्त्र, शिक्षण संस्थानों द्वारा सामाजिक ढांचों, अनुभवों र अन्य परिणामहरू लाई निर्धारित गर्नेको तौर-तरीक़ों का अध्ययन हो। यो विशेष रूपबाट उच्च, अग्रणी, वयस्क, र सतत शिक्षा सहित आधुनिक औद्योगिक समाजको स्कूली शिक्षा प्रणालीसँग संबंधित छ.

परिवार र बाल्यकाल

मुख्य लेखहरू: Sociology of the family, sociology of fatherhood, तथा sociology of childhood

परिवार का समाजशास्त्र, विभिन्न सैद्धांतिक दृष्टिकोणोंको जरिए परिवार एकक, विशेष रूपमा मूल परिवार र त्यसको आफ्नो अलग लैंगिक भूमिकाको आधुनिक ऐतिहासिक उत्थानको जांच गर्दछ। परिवार, प्रारम्भिक र पूर्व-विश्वविद्यालयीन शैक्षिक पाठ्यक्रमों का एक लोकप्रिय विषय हो.

लिंग र लिंग-भेद

मुख्य लेखहरू: Feminist theory, Feminist sociology, Gender theory, तथा Sociology of gender

लिंग र लिंग-भेद का समाजशास्त्रीय विश्लेषण, सानो मात्रामा पारस्परिक प्रतिक्रिया र व्यापक सामाजिक संरचना, दुबै स्तरों पर, विशिष्टतः सामर्थ्य र असमानताको सन्दर्भमा इन श्रेणियों का अवलोकन र आलोचना गर्दछ। यस प्रकारको कार्यको ऐतिहासिक मर्म, नारीवाद सिद्धान्त र पितृसत्ताको मामला सँग जोडिएको छ: जो अधिकांश समाजोंमा यथाक्रम महिलाहरूको दमनको स्पष्ट गर्दछ। यद्यपि नारीवादी विचारको तीन 'लहरों', यथा (1) १९ औं शताब्दीको उत्तरार्धमा प्रारम्भिक लोकतांत्रिक मताधिकार आंदोलन, (2)१९६०को नारीवादको दोस्रो लहर र जटिल शैक्षणिक सिद्धान्त का विकास, तथा (3) वर्तमान 'तीसरी लहर', जो सेक्स र लिंगको विषयमा सबै सामान्यीकरणोंबाट दूर होती प्रतीत हुदछ, एवं उत्तरआधुनिकता, गैर-मानवतावादी, पश्चमानवतावादी, समलैंगिक सिद्धान्त सँग नजदीकबाट जोडिएको छ। मार्क्सवादी नारीवाद र स्याह नारीवाद पनि महत्वपूर्ण स्वरूप हो। लिंग र लिंग-भेदको अध्ययन, समाजशास्त्रको अंतर्गत हुनुको सट्टा, उसको साथ-साथ विकसित भएको छ। हालांकि अधिकांश विश्वविद्यालयोंको पास यस क्षेत्रमा अध्ययनको लागि पृथक प्रक्रिया होईन, तथापि यसलाई सामान्यतया सामाजिक विभागोंमा पढाईन्छ.

इन्टरनेट

मुख्य लेख: Sociology of the Internet

इन्टरनेट समाजशास्त्रिहरूको लागि विभिन्न तरीकहरूबाट रुचिकर छ.इन्टरनेट अनुसंधानको लागि एक उपकरण (उदाहरणार्थ, अनलाईन प्रश्नावली का सञ्चालन), र चर्चा-मंच तथा एक अनुसन्धान विषयको रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। व्यापक अर्थमा इन्टरनेटको समाजशास्त्रमा अनलाईन समुदायों (उदाहरणार्थ, समाचार समूह, सामाजिक नेटवर्किंग साइट) र आभासी दुनिया का विश्लेषण पनि शामिल छ.संगठनात्मक परिवर्तन इन्टरनेट जस्तो नई मीडिया बाट उत्प्रेरित हुदछ र तद्द्वारा विशाल स्तरमा सामाजिक बदलावको प्रभावित गर्दछ। यो एक औद्योगिक बाट एक सूचनात्मक समाजमा बदलावको लागि रूपरेखा तैयार गर्दछ (देखें मैनुअल कैस्टेल्स तथा विशेष रूपबाट उनको "द इन्टरनेट गैलेक्सी"मा शताब्दीको काया-पलट का वर्णन).अनलाईन समुदायों का सांख्यिकीय रूपमा अध्ययन नेटवर्क विश्लेषणको माध्यमबाट गर्न सकिन्छ र साथै, आभासी मानव-जाति-वर्णनको माध्यमबाट उसको गुणात्मक व्याख्या सकिन्छ.सामाजिक बदलाव का अध्ययन, सांख्यिकीय जनसांख्यिकी वा अनलाईन मीडिया अध्ययनोंमा बदलते संदेशों र प्रतीकहरूको व्याख्याको माध्यमबाट गन सकिन्छ.

ज्ञान

मुख्य लेख: Sociology of knowledge

ज्ञान का समाजशास्त्र, मानवीय विचारों र सामाजिक सन्दर्भको बीच संबंधों का, जिसमा उसका उदय भएको छ, र समाजोंमा प्रचलित विचारोंको प्रभाव का अध्ययन गर्दछ। यो शब्द पहिलो पटक १९२०को दशकमा व्यापक रूपबाट प्रयुक्त हुआ, जब धेरै जर्मन-भाषी सिद्धांतकारों ने ठूलो मात्रामा यस बारेमा लिखा, इनमा सबभन्दा उल्लेखनीय मैक्स शेलर, र कार्ल मैन्हेम हुन। २० औं शताब्दीको मध्यको वर्षहरूमा प्रकार्यवादको प्रभुत्वको साथ, ज्ञान का समाजशास्त्र, समाजशास्त्रीय विचारहरूको मुख्यधाराको परिधिमा नै बनिरह्यो रहा। १९६०को दशकमा यसलाई व्यापक रूपबाट पुनः परिकल्पित गरिएको थियो तथा पीटर एल.बर्गर एवं थामस लकमैन द्वारा द सोशल कंस्ट्रक्शन अफ रियाल्टी (१९६६)मा विशेष रूपमा दैनिक जिंदगीमा र पनि निकटबाट लागू गरिएको थियो, तथा र यो अहिले मानव समाजमा गुणात्मक समझको साथ निपटने वाले तरीकोंको केंद्रमा छ (सामाजिक रूपमा निर्मित यथार्थ सँग तुलना गर्नुहोस)।मिशेल फोकाल्टको "पुरातात्विक" र "वंशावली" अध्ययन धेरै समकालीन प्रभाव छ।

कानून र दण्ड

मुख्य लेखहरू: Sociology of law तथा Sociology of punishment

क़ानून का समाजशास्त्र, समाजशास्त्रको उप-शाखा र क़ानूनी शिक्षाको क्षेत्रांतर्गत अभिगम, दुबैलाई सन्दर्भित गर्दछ। क़ानून का समाजशास्त्रीय अध्ययन विविधतापूर्ण छ, जो समाजको अन्य पहलुहरू जस्तो कि क़ानूनी संस्थाएं, सिद्धान्त र अन्य सामाजिक घटनाएं र यसको विपरीत प्रभावों का क़ानूनको साथ पारस्परिक संपर्क का परीक्षण गर्दछ। उसको अनुसंधानको कतिपय क्षेत्रोंमा क़ानूनी संस्थाओंको सामाजिक विकास, क़ानूनी मुद्दोंको सामाजिक निर्माण र सामाजिक परिवर्तनको साथ क़ानूनसँग सम्बन्ध शामिल छ। क़ानून का समाजशास्त्र न्यायशास्त्र, क़ानून का आर्थिक विश्लेषण, अपराध विज्ञान जस्तो अधिक विशिष्ट विषय क्षेत्रोंको आर-पार जान्छ. क़ानून औपचारिक हो र यसकारण 'मानक'को समान छैन। यसको विपरीत, विचलन का समाजशास्त्र, सामान्य देखि औपचारिक र अनौपचारिक दुबै विचलनों, यथा अपराध र विचलनको सांस्कृतिक रूपों, दुबैको परीक्षण गर्दछ.

मीडिया

मुख्य लेख: Media studies

सांस्कृतिक अध्ययनको समान ही, मीडिया अध्ययन एक अलग विषय हो, जो समाजशास्त्र र अन्य सामाजिक-विज्ञान तथा मानविकी, विशेष रूपबाट साहित्यिक आलोचना र विवेचनात्मक सिद्धान्त का सम्मिलन चाहन्छ.हालांकि उत्पादन प्रक्रिया वा सुरूचिपूर्ण स्वरूपहरूको आलोचनाको छूट समाजशास्त्रीहरूलाई छैन, अर्थात् सामाजिक घटकों का विश्लेषण, जस्तो कि वैचारिक प्रभाव र दर्शकको प्रतिक्रिया, सामाजिक सिद्धान्त र पद्धतिबाट नै उटेको हो। यस प्रकार 'मीडिया का समाजशास्त्र' स्वतः एक उप-विषय होईन, बरु मीडिया एक सामान्य र प्रायजसो अति-आवश्यक विषय हो.

सैन्य

मुख्य लेख: Military sociology

सैन्य समाजशास्त्र का लक्ष्य, सैन्य का एक संगठनको बजाय सामाजिक समूहको रूपमा व्यवस्थित अध्ययन गर्नु हो। यो एक धेरै विशिष्ट उप-क्षेत्र हो, जो सैनिकों सँग संबंधित मामिलाको एक अलग समूहको रूप में, आजीविका र युद्धमा जीवित रहनेसँग जुड़े साझा हितोंमा आधारित, बाध्यकारी सामूहिक कार्‍यों की, नागरिक समाजको अंतर्गत अधिक निश्चित र परिमित उद्देश्यों र मूल्यों सहित जांच गर्दछ। सैन्य समाजशास्त्र, नागरिक-सैन्य संबंधों र अन्य समूहों वा सरकारी एजेंसीहरूको बीच पारस्परिक क्रियाहरू सँग पनि संबंधित छ.यो पनि हेर्नुहोला: आतंकवाद का समाजशास्त्र. शामिल विषय हो:

1. सैन्यद्वारा धारित प्रबल धारणाएं,
2. सेनाको सदस्यहरूको लड़ने इच्छामा परिवर्तन,
3. सैन्य एकता,
4. सैन्य वृत्ति-दक्षता,
5. महिलाहरू का वर्धित उपयोग,
6. सैन्य औद्योगिक-शैक्षणिक परिसर,
7. सैन्यको अनुसंधान निर्भरता, र
8. सेनाको संस्थागत र संगठनात्मक संरचना.

राजनैतिक समाजशास्त्र

मुख्य लेख: Political sociology

अग्रणी जर्मन समाजशास्त्री र महत्वपूर्ण विचारक, युर्गेन हैबरमास

राजनैतिक समाजशास्त्र, सत्ता र व्यक्तित्वको प्रतिच्छेदन, सामाजिक संरचना र राजनीति का अध्ययन हो। यो अंतःविषय हो, जहाँ राजनीति विज्ञान र समाजशास्त्र अर्कोको विपरीत रहन्छ.यहां विषय समाजको राजनैतिक माहौलको समझनेको लागी, सरकारी र आर्थिक संगठनको प्रणालीको विश्लेषण हेतु, तुलनात्मक इतिहास का उपयोग गर्दछ। इतिहास र सामाजिक आंकडाहरूको तुलना र विश्लेषण पछी, राजनैतिक रुझान र स्वरूप उठेर अगाडी आउदछ। राजनैतिक समाजशास्त्रको संस्थापक मैक्स वेबर, मोइसे ऑस्ट्रोगोर्स्की र रबर्ट मिशेल्स थिए।

समकालीन राजनैतिक समाजशास्त्रको अनुसंधान का ध्यान चार मुख्य क्षेत्रहरूमा केंद्रित छ:

1. आधुनिक राष्ट्र का सामाजिक-राजनैतिक गठन.
2. "कसको शासन छ?" समूहोंको बीच सामाजिक असमानता (वर्ग, जाति, लिंग, आदि) कस्तो राजनीतिलाई प्रभावित गर्दछ.
3. राजनैतिक सत्ताको औपचारिक संस्थानोंको बाहर कुन प्रकार सार्वजनिक हस्तियां, सामाजिक आंदोलन र प्रवृतियां राजनीतिको प्रभावित गर्दछ.
4. सामाजिक समूहों (उदाहरणार्थ, परिवार, कार्यस्थल, नौकरशाही, मीडिया, आदि)को भीतर र परस्पर सत्ता संबंध

वर्ग एवं जातीय सम्बन्ध

मुख्य लेख: Ethnic relations

वर्ग एवं जातीय सम्बन्ध समाजशास्त्रको क्षेत्र हो, जो समाजको सबै स्तरहरूमा मानव जातिको बीच सामाजिक, राजनैतिक र आर्थिक संबंधो का अध्ययन गर्दछ। यो जाति र नस्लवाद तथा विभिन्न समूहोंको सदस्योंको बीच जटिल राजनैतिक पारस्परिक क्रियाओंको अध्ययनको आवृत गर्दछ। राजनैतिक नैतिको स्तर पर, यस मुद्दको सामान्यतया चर्चा वा तो समीकरणवाद वा बहुसंस्कृतिवादको सन्दर्भमा गरिन्छ। नस्लवाद-विरोधी र उत्तर-औपनिवेशिकता पनि अभिन्न अवधारणाहरू हुन। प्रमुख सिद्धांतकारहरूमा पल गिलरय, स्टुअर्ट हल, जन रेक्स र तारिक मदूद शामिल छन्।

धर्म

मुख्य लेख: Sociology of religion

धर्म का समाजशास्त्र, धार्मिक प्रथाओं, सामाजिक ढांचों, ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, विकास, सार्वभौमिक विषयों र समाजमा धर्मको भूमिकासँग संबंधित छ। सबै समाजों र पूरे अभिलिखित ऐतिहासिक काल में, धर्मको पुनरावर्ती भूमिकामा विशिष्ट जोड दिईरहेको छ.निर्णायक रूपमा धर्मको समाजशास्त्रमा किसी विशिष्ट धर्मसँग जुड़े सच्चाईको दावों का मूल्यांकन शामिल छैन , यद्यपि धेरै विरोधी सिद्धांतहरूको तुलनाको लागी, पीटर एल.बर्गर द्वारा वर्णित, अन्तर्निहित 'विधिक नास्तिकता'को आवश्यकता हुन सक्क्दछ.धर्मको समाजशास्त्रियों ने धर्ममा समाजको प्रभाव र समाजमा धर्मको प्रभाव को, अर्को शब्दमा उनको द्वंदात्मक संबंधको स्पष्ट गर्ने प्रयास गरेको छ। यो भन्न सकिन्छ कि समाजशास्त्र विषय दुर्खिमले १८८७मा गरियो क्याथोलिक र प्रोटेस्टेंट जनताको आत्महत्या अध्ययन दरमा धर्म विश्लेषणबाट आरंभ भयो.

वैज्ञानिक ज्ञान एवं संस्थाएं

मुख्य लेख: Sociology of scientific knowledge

विज्ञानको समाजशास्त्रमा विज्ञान का अध्ययन, एक सामाजिक गतिविधिको रूपमा शामिल छ, विशेषतः जो "वैज्ञानिक गतिविधीहरूको सामाजिक संरचना र प्रक्रिया सहित, विज्ञानको सामाजिक परिस्थिति र प्रभावहरू" सँग वास्ता राख्दछ. सिद्धांतकारहरूमा गेस्टन बेकेलार्ड, कार्ल पपर, पल फेयरबेंड, थमस कुन, मार्टिन कश, ब्रूनो लेटर, मिशेल फाउकाल्ट, एन्सेल्म स्ट्रस लूसी सचमैन, सैल रिस्टिवो, केरिन नर-सेटिना, रैनडाल कलिन्स, बैरी बार्नेस, डेविड ब्लूर,हैरी कलिन्स र स्टीव फुलरशामिल छ.

स्तर-विन्यास

मुख्य लेख: Social stratification

सामाजिक स्तर-विन्यास, समाजमा व्यक्तियोंको सामाजिक वर्ग, जाति र विभागको पदानुक्रमित व्यवस्था हो.आधुनिक पश्चिमी समाजमा स्तर-विन्यास, पारंपरिक रूपमा सांस्कृतिक र आर्थिक वर्गको तीन मुख्य स्तरहरूसँग संबंधित छ् : उच्च वर्ग, मध्यम वर्ग, र निम्न वर्ग, तर हर एक वर्ग आगे गएर र छोटे वर्गहरूमा उप-विभाजित हो सक्दछ (उदाहरणार्थ, व्यावसायिक).सामाजिक स्तर-विन्यास समाजशास्त्रमा बिल्कुल भिन्न प्रकारबाट उल्लिखित छ। संरचनात्मक क्रियावादको समर्थकों का सुझाव छ कि, सामाजिक स्तर-विन्यास अधिकांश राष्ट्र समाजमा मौजूद हुने कारणले, त्यसको अस्तित्वलाई स्थिर गर्ने हेतु मदद देनेमा पदानुक्रम लाभकारी हुनु पर्छ। यसको विपरीत, विवादित सिद्धांतकारों ने विभजित समाजमा संसाधनोंको अभाव र सामाजिक गतिशीलताको अभावको आलोचना गरे। कार्ल मार्क्सले पूंजीवादी व्यवस्थामा सामाजिक वर्गहरूलाई त्यसको उत्पादकताको आधारमा विभाजित गरे: पूंजीपति-वर्गको नै दबदबा हो, तर यो स्वयं नै दरिद्रतम श्रमिक वर्गको शामिल गर्दछ, चूंकि कार्यकर्ता केवल अपनी श्रम शक्ति लाई बेच्न सक्दछन (ठोस भवनको ढाचाको नींव तयार गर्दै)। अन्य विचारक जस्तो कि मैक्स वेबर ने मार्क्सवादी आर्थिक नियतत्ववादको आलोचना गरे, र यस कुरामा ध्यान दिया कि सामाजिक स्तर-विन्यास विशुद्ध रूपमा आर्थिक असमानताहरूमा निर्भर छैन, बल्कि स्थिति र शक्तिमा भिन्नतामा पनि निर्भर छ। (उदाहरणको लागि पितृसत्ता मा)। राल्फ दह्रेंदोर्फ जस्तो सिद्धांतकारों ने आधुनिक पश्चिमी समाजमा विशेष रूपमा प्राबिधीक अथवा सेवा आधारित अर्थव्यवस्थाहरूमा एक शिक्षित कार्य बलको जरूरतको लागि एक विस्तृत मध्यम वर्ग तर्फ झुकावलाई उल्लेखित गरे। भूमंडलीकरणसँग जोडिएको दृष्टिकोण, जस्तो कि निर्भरता सिद्धान्त सुझाव दिन्छन् कि यो प्रभाव तीसरी दुनियामा कामगारोंको बदलावको कारण हो.

शहरी र ग्रामीण स्थल

मुख्य लेखहरू: Urban sociology तथा Rural sociology

शहरी समाजशास्त्रमा सामाजिक जीवन र महानगरीय क्षेत्रमा मानवीय संबंधों का विश्लेषण पनि शामिल छ। यो एक मानक का अध्ययन हो, जिसमा संरचनाओं, प्रक्रियायों, परिवर्तन र शहरी क्षेत्रको समस्याहरूको जानकारी देने का प्रयास गरिन्छ, र ऐसा कर आयोजना र नीति निर्माणको लागि शक्ति प्रदान गरिन्छ.समाजशास्त्रको अधिकांश क्षेत्रको सरह, शहरी समाजशास्त्री तथ्याङ्क विश्लेषण, निरीक्षण, सामाजिक सिद्धान्त, अन्तरवार्ता, र अन्य तरीकाको उपयोग, धेरै विषयों जस्तो पलायन, र तथ्याङ्क प्रवृत्तियों, अर्थशास्त्र, गरीबी, वंशानुगत सम्बन्ध, आर्थिक रुझान इत्यादिको अध्ययनको लागि गरिन्छ। औद्योगिक क्रांतिको बाद जर्ज सिमेल जस्तो सिद्धांतकारों ने द मेट्रोपोलिस एंड मेंटल लाइफ (१९०३)मा शहरीकरणको प्रक्रिया र प्रभावित सामाजिक अलगाव र गुमनामीमा ध्यान केन्द्रित गरे। १९२० र १९३०को दशकमा शिकागो स्कूल ने शहरी समाजशास्त्रमा प्रतीकात्मक पारस्परिक सम्बद्धताको क्षेत्रमा अनुसंधानको एक विधिको रूपमा उपयोगमा ल्याएर एक विशेष काम गरेको छ। ग्रामीण समाजशास्त्र, यसको विपरीत, गैर सामाजिक जीवन महानगरीय क्षेत्रोंको अध्ययनसँग जुड़े समाजशास्त्र का एक क्षेत्र हो.

अनुसन्धान विधि

सिंहावलोकन

मुख्य लेख: Social research

समाजशास्त्रमा सामाजिक अन्योन्यक्रिया र उसको परिणामको बारेमा अध्ययन गरिन्छ

सामाजिक अनुसन्धान विधिहरूलाई दुई व्यापक श्रेणीमा विभाजित गर्न सकिन्छ:-

• मात्रात्मक डिजाइन, धेरै मामलोंको मध्य छोटी मात्राको लक्षणोंको बीच संबंधोमा प्रकाश डालते हुए, सामाजिक घटनाको मात्रा निर्धारित गर्ने र संख्यात्मक आंकड़ोंको विश्लेषणको प्रयाससँग सम्बद्ध छ.

• गुणात्मक डिजाइन, मात्रात्मकताको सट्टा व्यक्तिगत अनुभव र विश्लेषणमा जोर दिन्छन् र सामाजिक घटनाको प्रयोजनको समझनेसँग जोडिएको छ र अपेक्षाकृत चंद मामलोंको मध्य धेरै लक्षणोंको बीच संम्बधमा केन्द्रित छ.

जबकि धेरै पहलुहरूमा धेरैहदसम्म भिन्न हुँदाहुँदै, गुणात्मक र मात्रात्मक, दुबै दृष्टिकोणमा सिद्धांत र आंकडोंको बीच व्यवस्थित अन्योन्य-क्रिया समावेश हुन्छ । विधिको छनौट धेरै हदसम्म यस कुरामा निर्भर गर्दछ कि अनुसन्धानकर्ता के खोजी रहेको छ। उदाहरणको लागि, एक पूरी आबादीको सांख्यिकीय सामान्यीकरण का खाका खींचनेसँग जोडिएको अनुसन्धानकर्ता, एक प्रतिनिधि नमूना जनसंख्याको एक सर्वेक्षण प्रश्नावली वितरित गर्न सक्दछ। यसको विपरीत, एक अनुसन्धानकर्ता, जो कुनै व्यक्तिको सामाजिक कार्यको पूर्ण प्रसंगलाई समझना चाहान्छन, नृवंशविज्ञान आधारित प्रतिभागी अवलोकन वा स्वतन्त्र साक्षात्कार छान्न सक्दछन। सामान्यतया अध्ययन एक 'बहु-रणनीति' डिजाइनको हिस्साको रूपमा मात्रात्मक र गुणात्मक विधिहरू लाई मिलाउदछ। उदाहरणको लागी, एक तथ्याङ्क स्वरूप वा एक लक्षित नमूना हासिल गर्नको लागि मात्रात्मक अध्ययन गर्न सकिन्छ, र फेरी एक साधनलाई आफ्नो प्रतिक्रिया निर्धारित गर्नको लागि गुणात्मक साक्षात्कारको साथ संयुक्त गर्न सकिन्छ.

जस्तो कि अधिकांश विषयको मामलामा छ, प्रायजसो समाजशास्त्री विशेष अनुसंधान प्रविधीहरूको समर्थन शिविरोंमा विभाजित गरिएको छ। यो विवाद सामाजिक सिद्धान्तको ऐतिहासिक कोरसँग संबंधित छ (प्रत्यक्षवाद र गैर-प्रत्यक्षवाद, तथा संरचना र साधन).

पद्धतिहरूको प्रकार

शोध विधिहरूको निम्नलिखित सूची न तो अनन्य छ र न त विस्तृत छ :

'नोड्स' नामक, एक-एक व्यक्ति (या संगठनों) बाट बनेको एक सामाजिक नेटवर्क ढांचा, जो एक वा एक भन्दा अधिक, विशेष प्रकारको पारस्परिक निर्भरता द्वारा जिडिएको हुन्छ

• अभिलेखीय अनुसंधान: कहिलेकाही "ऐतिहासिक विधि"को रूपमा संबोधित। यो अनुसन्धान जानकारीको लागि विभिन्न ऐतिहासिक अभिलेखहरूको उपयोग गर्दछ जस्तो आत्मकथाएं, संस्मरण र समाचार विज्ञप्ति.
• सामाग्री विश्लेषण: साक्षात्कार र प्रश्नावलीको सामाग्री का विश्लेषण, व्यवस्थित अभिगमको उपयोगबाट गरिन्छ। यस प्रकारको अनुसंधान प्रणाली का एक उदाहरण "प्रतिपादित सिद्धांत"को रूपमा जानिन्छ। पुस्तक र पत्र-पत्रिकाको पनि विश्लेषण यो जान्नको लागि गरिन्छ कि मानिसहरू कस्तो संवाद गर्दछन र त्यो संदेश, जसको बारेमा मानिसहरू कुरा गर्दछन वा लेख्दछन.
• प्रयोगात्मक अनुसंधान: अनुसन्धानकर्ता एक एकल सामाजिक प्रक्रिया वा सामाजिक घटनालाई पृथक गर्दछ र डाटा का उपयोग सामाजिक सिद्धांतको वा तो पुष्टि अथवा निर्माणको लागि गर्दछ। प्रतिभागियों ("विषय"को रूपमा पनि उद्धृत)को विभिन्न स्थितियों वा "उपचार"को लागि बेतरतीब ढंगबाट नियत गरिन्छ, र फिर समूहोंको बीच विश्लेषण गरिन्छ। यादृच्छिकता अनुसन्धानकर्ताको यो सुनिश्चित गराउदछ कि यो व्यवहार समूहको भिन्नताहरूमा प्रभाव पार्दछ कि अन्य बाहरी कारकों पर.
• सर्वेक्षण अनुसन्धान: अनुसन्धानकर्ता साक्षात्कार, प्रश्नावली, वा एक विशेष आबादी का प्रतिनिधित्व गर्नको लागि चुने गए लोगोंको एक समूहबाट (यादृच्छिक चयन सहित) समान पुनर्निवेश प्राप्त गर्दछ। एक अन्तरवार्ता प्रश्नावलीबाट प्राप्त सर्वेक्षण वस्तुहरू, खुले-अंत वाली अथवा बंद-अंत वाली हुन सक्दछ.
• जीवन इतिहास: यो व्यक्तिगत जीवन प्रक्षेप पथ का अध्ययन हो। अन्तर्वार्ताको एक श्रृंखलाको माध्यमबाट, अनुसन्धानकर्ता तिनको जीवनको निर्णायक पल वा विभिन्न प्रभावलाई जाच्न सक्दछ.
• अनुदैर्ध्य अध्ययन: यो एक विशिष्ट व्यक्ति वा समूह का एक लंबी अवधिमा गरिएको व्यापक विश्लेषण हो.
• अवलोकन: इन्द्रियजन्य डाटा का उपयोग करते हुए, कोई व्यक्ति सामाजिक घटना वा व्यवहारको बारेमा जानकारी रेकर्ड गर्दछ। अवलोकन प्रबिधी वा प्रतिभागी अवलोकन अथवा गैर-प्रतिभागी अवलोकन हुन सक्छ। प्रतिभागी अवलोकन में, अनुसन्धानकर्ता क्षेत्रमा जान्छन् (जस्तो एक समुदाय वा कामको ठाउमा), र त्यसबाट गहराईसँग समझने हेतु एक लम्बी अवधिको लागि क्षेत्रको गतिविधियोंमा भागीदारी गर्दछ। यि प्राबिधिको माध्यमबाट प्राप्त डाटा का मात्रात्मक वा गुणात्मक तरीकोंबाट विश्लेषण गर्न सकिन्छ.

व्यावहारिक अनुप्रयोग

सामाजिक अनुसंधान, अर्थशास्त्रियों,राजनेतbalatkar|शिक्षाविदों, योजनाकारों, क़ानून निर्माताओं, प्रशासकों, विकासकों, धनाढ्य व्यवसायियों, प्रबंधकों, गैर-सरकारी संगठनों र लाभ निरपेक्ष संगठनों, सामाजिक कार्यकर्ताओं, सार्वजनिक नीतियोंको निर्माण तथा सामान्य रूपबाट सामाजिक मुद्दोंको हल गर्नमा रुचि रखने वाले मान्छेहरू लाई जानकारी दिन्छ.

माइकल ब्रावोले सार्वजनिक समाजशास्त्र, व्यावहारिक अनुप्रयोगोंबाट स्पष्ट रूपबाट जुड़े पहलू, र प्राज्ञिक समाजशास्त्र , जो पेशेवर र छात्रहरू लाई बीच सैद्धांतिक बहसको लागि सिधारूपमा संबंधित छ,को बीच अंतरको दर्शाएको छ.

समाजशास्त्र र अन्य सामाजिक विज्ञान

समाजशास्त्र विभिन्न विषयहरू लाई साथ अतिच्छादन गर्दछ, जो समाज का अध्ययन गर्दछ; "समाजशास्त्र" र "सामाजिक विज्ञान" अनौपचारिक रूपबाट पर्यायवाची हो। नृविज्ञान, अर्थशास्त्र, दर्शनशास्त्र, राजनीति विज्ञान र मनोविज्ञान ने समाजशास्त्रको प्रभावित गरेको छ र यसबाट प्रभावित पनि भएको छ; चूंकि ये क्षेत्र एकै इतिहास र सामयिक रूचिको साझा गर्दछ.

सामाजिक मनोविज्ञान का विशिष्ट क्षेत्र सामाजिक र मनोवैज्ञानिक हितोंको थुप्रै बाटोबाट उठेर आएको छ; यो क्षेत्र आगे चल कर सामाजिक वा मनोवैज्ञानिक बलको आधारमा चिनिएको छ। विवेचनात्मक सिद्धान्त, समाजशास्त्र र साहित्यिक सिद्धांतोंको संसृतिबाट प्रभावित छ।

सामाजिक जैविकी, यस कुरा का अध्ययन हो कि कसरी सामाजिक व्यवहार र संगठन, विकास र अन्य जैविक प्रक्रियाओं द्वारा प्रभावित भएको छ। यो क्षेत्र समाजशास्त्रको अन्य धेरै विज्ञानसँग मिश्रित हुदछ जस्तो नृविज्ञान, जीव विज्ञान, प्राणी शास्त्र वा अन्य सामाजिक जैविकीले, समाजीकरण र पर्यावरणीय कारकको सट्टा जीन अभिव्यक्तिमा बहुत अधिक ध्यान दिएको कारण, सामाजिक अकादमीको भित्र विवाद उत्पन्न गरेकोछ ('प्रकृति अथवा पोषण' हेर्नुहोस).

यो पनि हेर्नुहोस

मुख्य लेख: Outline of sociology

• समाजशास्त्रीहरूको सूची
• समाजशास्त्रमा वैज्ञानिक पत्रिकाहरूको सूची
• समाजशास्त्रमा महत्वपूर्ण प्रकाशनको सूची
• सामाजिक मानदंड
• सामाजिक दर्शन
• सामाजिक मनोविज्ञान
• संरचना र साधन
• सामाजिक सिद्धान्त
• समाजशास्त्रको उप-क्षेत्र
• समाजशास्त्रको समय-रेखा

संबंधित सिद्धान्त, तरीका र जांचको क्षेत्र

• नृविज्ञान
• अपराधशास्त्र
• परजीवी जीव विज्ञान
• हेतु विज्ञान
• राजनीति विज्ञान
• मनोविज्ञान
• सामाजिक नृविज्ञान
• सामाजिक मनोविज्ञान
• सामाजिक-विज्ञान
• सामाजिक अर्थशास्त्र
• सामाजिक कल्पना
• सामाजिक जीवन विद्या
• सांख्यिकीय सर्वेक्षण

ग्रंथ सूची

• एबी, स्टीफेन एच. सोशिऑलोजी: ए गाइड टू रेफरेन्स एंड इनफर्मेशन, 3सरा संस्करण .लिटिलटन, CO, पुस्तकालय असीमित संकलन, 2005, ISBN 1-56308-947-5, OCLC 57475961 
• केल्हन, क्रेग (संस्करण) डिक्शनरी अफ सोशल साइन्सस ,ऑक्सफोर्ड विश्वविद्यालय प्रेस, 2002, 1SBN 978-0195123715, OCLC 45505995 
• मैकिओनिस, जन जे. 2004.सोशिऑलोजी (10 ौं संस्करण) .अप्रेंटिस हल, ISBN 0-13-184918-2, OCLC 52846261 
• नैश, केट. 2000.कंटेम्पोररी पोलिटिकल सोशिऑलोजी: ग्लोबलाइजेशन, पलिटिक्स, एंड पवर . ब्लैकवेल प्रकाशक. ISBN 0-631-20660-4, OCLC 41445647 
• स्कट, जन & मार्शल, गर्डन (eds)ए डिक्शनरी अफ सोशिऑलोजी (3रा संस्करण).ऑक्सफोर्ड यूनिभर्सिटी प्रेस, 2005, ISBN 0-19-860986-8,, OCLC 60370982 

अतिरिक्त पठन

• विकिबुक्स : समाजशास्त्र का परिचय
• बेबी, अर्ल आर.. (2003).द प्रैक्टिस अफ सोशल रिसर्च, 10 ौं संस्करण . वड्सवर्थ, थमसन लर्निंग इंक., ISBN 0-534-62029-9, OCLC 51917727 
• कलिन्स, रैंडल.1994.फोर सोशिऑलोजिकल ट्रेडिशन्स. ऑक्सफोर्ड, ऑक्सफोर्ड यूनिभर्सिटी प्रेस ISBN 0-19-508208-7, OCLC 28411490 
• कोसर लुईस ए., मास्टर्स अफ सोशिऑलोजिकल थट: आइ़डियास इन हिस्टारिकल एंड सोशल कन्टेक्स्ट , न्यूयर्क, हरकोर्ट ब्रेस जोह्वंविक, 1971.ISBN 0-15-555128-0.
• गिडेंस, एंथोनी. 2006.सोशिऑलोजी (5 ौं संस्करण), राजनीति, क्याम्ब्रिज. ISBN 0-7456-3378-1, OCLC 63186308 
• मेर्टों, रबर्ट के.. 1959.सोशल थिओरी एंड सोशल स्ट्रक्चर. सिद्धांत र अनुसंधानको संहिताकरण तर्फ , ग्लेन्को : Ill.(संशोधित र विस्तृत संस्करण), OCLC 4536864 
• मिल्स, सी. राइट, द सोशिऑलोजिकल इमाजिनेशन, 195 9, OCLC 165883 
• सी.राइट मिल्स, बौद्धिक शिल्पकौशलको सलाहको अग्रणी युवा समाजशास्त्री कसरी प्रकार काम गर्ने.
• Mitchell, Geoffrey Duncan (2007, originally published in 1968), A Hundred Years of Sociology: A Concise History of the Major Figures, Ideas, and Schools of Sociological Thought, New Brunswick, NJ: Transaction Publishers, ISBN 9780202361680, OCLC 145146341 
• निस्बेत, रबर्ट ए. 1967.द सोशिऑलोजिकल ट्रेडिशन, लन्डन, हेंएमन शैक्षिक किताबें. ISBN 1-56000-667-6, OCLC 26934810 
• रित्जेर, जर्ज र डगलस जे. गुड्मैन. 2004.सोशिऑलोजिकल थिओरी, छठा संस्करण. मैक्ग्रा हिल. ISBN 0-07-281718-6, OCLC 52240022 
• वैलेस, रूथ ए. एवं एलिसन वुल्फ. 1995.कनटेम्पोररी सोशिऑलोजिकल थिओरी: कन्टिन्यूइंग द क्लासिकल ट्रेडिशन , 4था संस्करण., अप्रेंटिस-हल. ISBN 0-13-036245-X, OCLC 31604842 
• व्हाइट, हैरिसन सी.. 2008.आइडेन्टिटी एंड कंट्रोल. हाउ सोशल फार्मेशन्स इमर्ज .(2रा संस्करण., पूर्णतया संशोधित संस्करण)) प्रिंसटन, प्रिंसटन यूनिभर्सिटी प्रेस.ISBN 978-0-691-13714-8, OCLC 174138884 
• विलिस, इवान. 1996.द सोशिऑलोजिकल क्वेस्ट: एन इंट्रो़डक्शन टू द स्टडी अफ सोशल लाइफ , न्यू ब्रंसविक, NJ, रजर्स विश्वविद्यालय प्रेस.ISBN 0-81-135-2367-2, OCLC 34633406 

बाह्य लिंक

At Wikiversity you can learn more and teach others about समाजशास्त्र at:

The School of समाजशास्त्र

• - सामाजिक र स्थानिक असमानताएं

व्यावसायिक संगठन

• अफ्रीकी सामाजिक संघ (AfSA)
• अमेरिकी सामाजिक संघ (ASA)
• ऑस्ट्रेलियाई सामाजिक संघ (TASA)
• ब्रिटिश सामाजिक संघ (BSA)
• ब्राजील सामाजिक संस्था (SBS) - Sociedade Brasileira de Sociologia
• कैनेडियन सामाजिक संघ (CSA)
• यूरोपीय सामाजिक संघ (ESA)
• जर्मन सामाजिक संघ (DGS)
• अंतर्राष्ट्रीय सामाजिक संघ (ISA)
• भारतीय सामाजिक संस्था (Insoso)
• पोर्चुगली सामाजिक संस्था (APS) - Associação Portuguesa de Sociologia
• आयरलैंड का सामाजिक संघटन (SAI)
• दक्षिण अफ्रीकी सामाजिक संघ (SASA)

अन्य संसाधन

• नोट्रे डैम विश्वविद्यालय बाट समाजशास्त्र ओपनकोर्सवेअर
• इन्टरनेट समाजशास्त्री, समाजशास्त्रको छात्रहरू लाई इन्टरनेट अनुसन्धान कौशल सिखाने के लागि एक शुल्क मुक्त अनलाईन शिक्षण
• सोशियोलग समाजशास्त्र संसाधनको एक निर्देशिका
• सोशियोसाईट, समाजशास्त्र संसाधनको निर्देशिका
• सोशिऑलोजी, समाजशास्त्रको छात्रों र पेशेवरहरूमा एक ई-फोरम
• सामाजिक विज्ञान र मानविकी
• समाजशास्त्र at the Open Directory Project
• Sociologically.net, एक अन्तर्राष्ट्रीय सामाजिक समुदाय
• अंतर्राष्ट्रीय इन्टरनेट समाजशास्त्रीय समूह, एक इन्टरनेट आधारित सामाजिक व्यवहार अध्ययन समूह
• अंतर्राष्ट्रीय सामाजिक विज्ञानको अध्ययनको लागि समूह
• लन्डन पूर्व अनुसंधान समूह

ckb: کۆمەڵناسی