सूक्ष्मजैविकी

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
यो लेख वा खण्ड नेपाली भाषामा नभएर अर्को भाषामा लेखिएको छ।
यदि यो लेखमा तपाईंको योगदान छ भने यसलाई नेपाली भाषामा उल्था गर्नुहोला।
एक महिनासम्म उल्थानभएमा यसलाई हटाएर नयाँ लेख बनाइने छ ।
सूक्ष्मजीवहरू देखि स्ट्रीक्ड एक अगार प्लेट

सूक्ष्मजैविकी उनी सूक्ष्मजीवहरूको अध्ययन हो, जसको एककोशिकीय या सूक्ष्मदर्शीय कोशिका-समूह जन्तु हुन्छन्। [१] यिनीहरूमा यूक्यार्‍योट्स जस्तै कवक एवं प्रोटिस्ट, र प्रोक्यार्‍योट्स, जस्तै जीवाणुआर्गर्‍यो पर्छन्। विषाणुहरूलाइ स्थायी तरिकामा जीव या प्राणी भनिएको त छैन, तैपनि हाल यसै अन्तर्गत यिनीहरूका पनि अध्ययन हुन्छ। [२] संक्षेपमा सूक्ष्मजैविकी ति सजीवहरूको अध्ययन हो, जुन कि नग्न आँखाले देखिंदैनन्। सूक्ष्मजैविकी एक अति विशाल शब्द हो, जसमा विषाणु विज्ञान, कवक विज्ञान, परजीवी विज्ञान, जीवाणु विज्ञान, तथा धेरै अन्य शाखाहरू पर्छन्। सूक्ष्मजैविकीमा धेरै अनुसन्धान भइ रहन्छ एवं यो क्षेत्रमा हरदिन प्रगति भइरहेको हुन्छ। अझै सम्म हामीले शायद पूरै पृथ्वीको सूक्ष्मजीवहरू हरूमध्ये एक प्रतिशतको मात्र अध्ययन गरिएको हुन सक्छ।[३] हुनत सूक्ष्मजीव लगभग तीन सय वर्ष पूर्व देखिएका थिए, तर जीव विज्ञानको अन्य शाखाहरू, जस्तै जन्तु विज्ञान या पादप विज्ञानको अपेक्षा सूक्ष्मजैविकी आफ्नो अति प्रारम्भिक स्तरमा नै छ।

सूक्ष्मजीवविज्ञान पूर्व[सम्पादन गर्ने]

सूक्ष्मजीवहरूको अस्तित्वको अनुमान उनको खोजले धेरै शताब्दिहरू पूर्व लागयोलिया गएको थियो। यिनीमा सबै सँग पहिलो सिद्धान्त प्राचीन रोमन विद्वान मार्कस टेरेंशियस वैर्रोले आफ्नो कृषिमा आधारित एक पुस्तकमा दिए थियो। यसमा उनले चेतावनी दिएको थियो कि दलदलको निकट खेत हैन बनाए जाने चाहिए।[क] कैनन अफ मैडिसिन नामक पुस्तक मा, अबु अली इब्न सिनाले भन्यो छ कि शरीरको स्राव, संक्रमित होने भन्दा पहिले बाहिरी सूक्ष्मजीवहरू द्वारा दूषित गरिन्छ।[४] उनले क्षय रोग तथा अन्य संक्रामक बिमारिहरूको संक्रमक स्वभावको परिकल्पनाको थियो, तथा संगरोध (क्वारन्टाइन)को प्रयोग संक्रामक बिमारिहरूको रोकथाम हेतु गरेको थियो।[५] चौधौं शताब्दीमा जब काली मृत्यु (ब्ल्याक डैथ) तथा ब्युबोनिक प्लेग अल-अण्डैलसमा पुगयो तब इब्न खातिमाले यो प्राक्कलन गरे कि सूक्ष्मजीव मानव शरीरको भित्र पुगेर, संक्रामक रोग उत्पन्न गर्छ [६]१५४६मा जिरोलामो फ्रैकैस्टोरोले यो प्रस्ताव दिए कि महामारिहरू स्थानांतरणीय बिउ जस्तै अस्तित्वहरू द्वारा फैलन्छन्। यिनीहरू प्रत्यक्ष या परोक्ष रूपले कहिले काँहि त बिना सम्पर्कको बिना नै लामो दूरी बाट पनि संक्रमित गर्न सक्छन्। सूक्ष्मजीवहरूको बारेमा यि सबै दावा अनुमान मात्र नै थिए किन भनें यिनीहरू कुनै आंकडाहरू या विज्ञानमा आधारित थिएनन्। सत्रौं शताब्दी सम्म सूक्ष्म जीव न त सिद्ध भएका थिए र न त हेरिएका थिए। इनको सत्रौं शताब्दीमा नै सही तरिकामा देखाइयो तथा वर्णित गरियो। यसको मूल कारण यो थियो कि सबै पूर्व सूचनाहरू तथा अनुसन्धान एक मूलभूत उपकरणको अभावमा गरिएका थिए, जुन सूक्ष्मजैविकी या जीवाणुविज्ञानको अस्तित्वमा रहनको लागि अत्यावश्यक थियो र त्यो थियो सूक्ष्मदर्शक यन्त्र। एंटोनी भोन ल्यूवेन्हक प्रथम सूक्ष्मजीववैज्ञानिक थिए जसले पहिलो पल्ट सूक्ष्मजीवहरूलाई सूक्ष्मदर्शक यन्त्रबाट देखेका थिए, त्यहि कारण उनलाई सूक्ष्मजैविकीको पिता भनिन्छ। यिनैले नै सूक्ष्मदर्शक यन्त्रको आविष्कार गरेका थिए।

सूक्ष्मजैविकीको खोज तथा उद्गम[सम्पादन गर्ने]

जीवाणु तथा सूक्ष्मजीवहरूको सर्वप्रथम एंटोनी वन ल्यूवेन्हकले १६७६मा स्वनिर्मित एकल-लेंस सूक्ष्मदर्शी देखि देख्यो थियो। यस्तो गरेर उनले जीव विज्ञानको क्षेत्रमा एक अभूतपूर्व कार्य गरे जसको द्वारा जीवाणु विज्ञान तथा सूक्ष्मजैविकीको आरम्भ भयो।[१] बैक्टीरियम शब्दको प्रयोग एकदम पछि (१८२८)मा एह्रेन्बर्गद्वारा भयो। यो यूनानी शब्द βακτηριον देखि निकला छ, जसको अर्थ छ - सानो सी डण्डी। हालकि ल्यूवेन्हकको प्रथम सूक्ष्मजैविज्ञ भनिएको छ, किन्तु प्रथम मान्यता प्राप्त सूक्ष्मजैविक रबर्ट हूक (१६३५-१७०३)को मानिन्छ जसले मोल्डको फलनको अवलोकन गरेको थियो।[७]

सूक्ष्मदर्शक यन्त्र

जीवाणु विज्ञान (जो पछिमा सूक्ष्मजैविकीको एक उप-विभाग बन्यो) फर्डिनैंड कोह्न (१८२८–१८९८) द्बारा स्थापित गर्‍यो मानिन्छ। यिनीहरू एक पादपवैज्ञानिक थिए, जसको शैवाल तथा प्रकाशसंश्लेषित जीवाणुमा गरिएको(थियो) शोधले उनलाई बैसिलस तथा बैग्गियैटोआ सहित धेरै अन्य जीवाणुहरूको वर्णन गर्नलाई प्रेरित गरेको थियो। कोह्न नै जीवाणुहरूको वर्गीकरणको योजनाको परिभाषित गराउन वाला प्रथम व्यक्ति थिए।[८]लुई पाश्चर (१८२२१८९५) तथा रबर्ट कोच (१८४३१९१०) कोह्नको समकालीन थिए तथा उनलाई आयुर्विज्ञान सूक्ष्मजैविकीको संस्थापक मानिन्छ।[९] पाश्चर तत्कालीन सहज उत्पादनको सिद्धांतलाई झुठलानेको लागि आफ्नो द्वारा गरिएको(थियो) श्रेणीबद्ध प्रयोगहरूको लागि प्रसिद्ध हो चुके थिए। इसीसे सूक्ष्मजैविकीको धरातल र ठोस भयो।[१०] पाश्चरले खाद्य संरक्षणको उपाय खोजहरू थिए (पाश्चराइजेशन) उनले नै ऐन्थ्रैक्स, फाउल कलरा एवं रेबिउ सहित धेरै रोगहरूको सुरक्षा सुइहरूको खोजको थियो।[१] कोच आफ्नो रोगहरूको जीवाणु सिद्धान्तको लागि प्रसिद्ध थिए, जसको अनुसार कुनै विशिष्ट रोग, कुनै विशिष्ट रोगजनक सूक्ष्मजीवको कारण नै हुन्छ। उनले नै कोच्स पस्ट्युलेट्स बनाए थिए। कोच शुद्ध कल्चर हरूमा जीवाणुहरूको पृथकीकरण गराउन वाला वैज्ञानिकहरू हरूमा प्रथम रहे हुन्/छन्। जसको परिणामस्वरूप धेरै नवीन जीवाणुहरूको खोज तथा वर्णन गरे जा सके, जसमा माइकोबैक्टीरियम ट्यूबर्क्युलोसिस, क्षय रोगको मूल जीवणु पनि रहयो।

पाश्चर एवं कोच प्रायः सूक्ष्मजैविकीको जनक कहे जान्छन् तर उनको कार्य सही ढंग देखि सूक्ष्मजैविक संसारको वास्तविक विविधताको दर्शाउदैन, किन भनें उनक ध्यान प्रत्यक्ष चिकित्सा सम्बन्धी सन्दर्भों वाला सूक्ष्मजीवहरूमा नै केन्द्रित रहयो। मार्टिनस विलियम बेइजरिंक (१८५११९३१) एवं सर्जेई विनोग्रैड्स्की (१८५६१९५३), जुन सामान्य सूक्ष्मजैविकी (एक पुरातन पद, जसमा सूक्ष्मजैविक शरीरक्रिया विज्ञान, विभेद एवं पारिस्थितिकी आउछन्)को संस्थापक कहे जान्छन्,को कार्हरूको उपरांत ही, सूक्ष्मजैविकीको सही-सही परिधिको ज्ञान भयो।[१]

बेइजरिंकको सूक्ष्मजैविकीमा दुई महान योगदान छन्/हुन्: विषाणुहरूलाई खोज तथा उपजाऊ संवर्धन प्रविधी (एन्ररिचमेंट कल्चर टैक्नीक)को विकास।[११] उनको तम्बाकू मोजाइक विषाणुमा गरिएको(थियो) अनुसंधान कार्यले विषाणु विज्ञानको मूलभूत सिद्धान्त स्थापित किये थिए। यो उनको एनरिच्मेंट कल्चरको विकास थियो, जसको तात्क्षणिक प्रभाव सूक्ष्मजैविकीमा पर्यो। यसको द्वारा एक वृहत सूक्ष्मजीवहरूको शृंखलाको संवर्द्धित गरे जा सका, जसको शारीरिकी विविध प्रकारको थियो। विनोग्रैड्स्कीले अकार्बनिक रासायनिक पदार्थहरू (कीमोलिथोट्रफी)मा प्रथम सिद्धान्त प्रस्तुत गरेको थियो, जसको साथ नै सूक्ष्मजीवहरूको भूरासायनिक प्रक्रियाहरूमा अतिमहत्वपूर्ण भूमिका उजागर भयो। [१२] यिनले नै सर्वप्रथम नाइट्रिफाइंग तथा नाइट्रोजन-फिक्सिंग जीवाणु का पृथकीकरण गरेको थियो।[१]

सूक्ष्मजीवहरूको प्रकार[सम्पादन गर्ने]

जीवाणु

सूक्ष्म जीवी अनेक प्रकारको हुन्छन् जसमा जीवाणु प्रमुख हुन्/छन्। जीवाणु एक एककोशिकीय जीव हो। यसको आकार कुनै मिलीमीटर सम्म नै हुन्छ। यिनको आकृति गोल या मुक्त-चक्राकार देखि लिएर छड आदिको आकारकहरू हुन सक्छ।ये प्रोकैरियोटिक, कोशिका भित्तियुक्त, एककोशकीय सरल जीव हुन्/छन् जुन प्रायः सर्वत्र पाये जान्छन्। यिनीहरू पृथ्वीमा माटो मा, अम्लीय गर्म जल-धाराहरूमा, नाभिकीय पदार्थहरूमा [१३], जल मा,भू-पपडी मा, यहाँ सम्मको कार्बनिक पदार्थहरूमा तथा पौधौं एवं जन्तुहरूको शरीरको भित्र पनि पाइन्छन्। साधारणतः एक ग्राम माटोमा ४ करोड जीवाणु कोष तथा १ मिलीलीटर जलमा १० लाख जीवाणु पाइन्छन्। संपूर्ण पृथ्वीमा अनुमानतः लगभग ५X१०३० जीवाणु पाइन्छन्। [१४] जो संसार के बायोमास का एक बहुत बड़ा भाग है।[१५] यिनीहरू धेरै तत्वहरूको चक्रमा धेरै महत्वपूर्ण भूमिका निभाउँछन, जस्तै कि वायुमण्डलको लागि नाइट्रोजनको स्थिरीकरण मा। हुनत धेरै जसो वंशको जीवाणुहरूको श्रेणी विभाजन पनि भएको छैन तथापि लगभग आधा जतिका कुनै न कुनै जातिलाई प्रयोगशालामा उमारि सकिएकोको छ।[१६] जीवाणुहरूको अध्ययन ब‍याक्टेरियोलोजीको अन्तर्गत गरिन्छ जुन सूक्ष्मजैविकीको नै एक शाखा हो।

ई. कोलाई नामक जीवाणु, सर्वाधिक अध्ययन गरिएको सूक्ष्मजीव

मानव शरीरमा जति मानव कोशिकाहरू छन्, त्यसको लगभग १० गुणा धेरै जीवाणु कोष छन्। यिनीहरूमा भन्दा अधिकांश जीवाणु छाला तथा अहारनलिमा पाइन्छन्।[१७] हानिकारक जीवाणु सुरक्षा तन्त्रको रक्षक प्रभावको कारण शरीरको नोकसान पुग्न पाउदैन। कुनै जीवाणु लाभदायक पनि हुन्छन्। अनेक प्रकारको परजीवी जीवाणु धेरै रोग उत्पन्न गर्छन्, जस्तै - हैजा, मियादी ज्वरो, निमोनिया, तपेदिक या क्षयरोग, प्लेग इत्यादि। मात्र क्षय रोगले प्रतिवर्ष लगभग २० लाख मान्छे मर्छन जसमध्ये अधिकांश उप-सहारा क्षेत्रका हुन्छन्।[१८] विकसित देशहरूमा जीवाणुहरूको संक्रमणको उपचार गर्नको लागि तथा कृषि कार्यहरूमा प्रतिजैविक प्रयोगहरूको लागि यिनीहरूका उपयोग हुन्छ, यसैले जीवाणुहरूमा यिनी प्रतिजैविक दबाइहरूको प्रति प्रतिरोधक शक्ति विकसित हुँदै गइरहेको छ। औद्योगिक क्षेत्रमा जीवाणुहरूको किण्वन क्रिया द्वारा दही, पनीर इत्यादि वस्तुहरूको निर्माण हुन्छ। यिनीहरूको उपयोग प्रतिजैविकी तथा र रसायनहरूको निर्माणमा तथा जैवप्रौद्योगिकीको क्षेत्रमा हुन्छ।[१९]

यसको अतिरिक्त विषाणु जुन अतीसूक्ष्म जीव हुन्/छन्। उनी शरीरको बाहिर त मृत हुन्छन् तर शरीरको भित्र जीवित हुन्छन्। यिनलाइ क्रिस्टलको रूपमा जम्मा गर्न सकिन्छ। कवक जुन एक प्रकारको बिरुवा हो, आफ्नो भोजन सडेको गलेको म्रृत कार्बनिक पदार्थहरू बाट प्राप्त गर्छन् र जसको सबै भन्दा धेरै लाभ संसारमा अपमार्जकको रूपमा कार्य गर्न छ, प्रोटोजोआ एक एककोशिकीय जीव हो, यसका कोशिकाहरू युकैरियोटिक प्रकारको हुन्छ र साधारण सूक्ष्मदर्शक यन्त्र भन्दा सजिलै सँग हेर्न सकिन्छ , आर्गर्‍यो या आर्किबैक्टीरिया जुन आफ्नो सरल रूपमा ब्याक्टेरिया जस्तै नै हुन्छन्मा उनको कोशीय संरचना धेरै अलग हुन्छ। र शैवाला जुन सरल सजीव छन्/हुन्, बिरुवाहरूको समान सूर्यको प्रकाशकहरू उपस्थितिमा प्रकाश संश्लेषणको क्रिया द्वारा आफ्नो भोजन स्वंय बनाछन र एक कोशिकीय देखि लिएर बहु-कोशिकीय अनेक रूपहरूमा हुन सक्छन्, तर बिरुवाहरूको समान यसमा जरा, पातहरू इत्यादि रचनाहरू हैन पाउए जान्छं पनि सूक्ष्मजीविहरूको श्रेणीमा आउछन्।

अध्ययनको विधि[सम्पादन गर्ने]

सूक्ष्मजीव जस्तै जीवाणु तथा विषाणु अत्यन्त सूक्ष्म हुन्छन् तर यिनको संरचना सरल हुन्छ। यिनको अध्ययनमा सूक्ष्मदर्शक यन्त्रको महत्वपूर्ण भूमिका हो। इलेक्ट्रन सूक्ष्मदर्शक यन्त्रको आविष्कारकहरू पछि त यिनीहरूका अध्ययन र पनि सरल भयो छ। इलेक्ट्रन सूक्ष्मदर्शीको आवर्धन क्षमता साधारण या यौगिक सूक्ष्मदर्शी देखि हजारहरू गुणा अधिक छ। यस सँग सूक्ष्मजीवहरूलाई वास्तविक आकारले लाखों गुणा ठूलो गरेर देख्यो जान्छ। जीवाणुहरूलाई अभिरंजित गराउनको विधिहरूको खोज होनेको पछि यिनको चिनारी सरल भयो छ। ग्राम स्टेनको सहायता देखि जीवाणुहरूको वर्गीकरण एवं अध्ययन गरिन्छ। प्रयोगशालामा संवर्धनद्वारा जीवाणुहरूको कलोनी उमारए जान्छ। यस प्रकार देखि उमारईएको जीवाणु-कलोनी जीवाणुहरूमा अनुसन्धान गराउनमा अत्यन्त उपयोगी सिद्ध भयो छ।

एक आदर्श विषाणु

अध्ययनको लागि सूक्ष्मजैविकीको क्षेत्रलाई प्रायः धेरै उप-क्षेत्रहरूमा बांटा जान्छ: सूक्ष्मजीव शरीर क्रिया विज्ञान यसमा सूक्ष्मजैविक कोशिकाहरू कुन प्रकार जैवरासायनिक क्रियाहरू करतीं छन्/हुन्, यसको अध्ययन तथा सूक्ष्मजैविक उपज, सूक्ष्मजैविक उपपाचय (मैटाबोलिज्म) एवं सूक्ष्मजैविक कोशिका संरचना सम्मिलित हुन्/छन्। सूक्ष्मजैविक अनुवांशिकी यसमा सूक्ष्मजीवहरूमा जीन तथा उनको कोशिकीय क्रियाहरू लाईसम्बन्ध मा, उनी कुन प्रकार व्यवस्थित तथा नियमित हुन्छन्, यसको जानकारी प्राप्त गरिन्छ। यो श्रेणी आण्विक जैविकीको क्षेत्रले निकटता सँग सम्बन्धित छ। आयुर्विज्ञान सूक्ष्मजैविकी या सूक्ष्मजैव आयुर्विज्ञान यसमा मानवीय रोगहरूमा सूक्ष्मजीवहरूको भूमिकाको अध्ययन गरिन्छ। सूक्ष्मजैविक रोगजनन एवं महामारी विज्ञानको अध्ययन गरिन्छ साथ नै यो रोग विकृति विज्ञान एवं शरीरको सुरक्षा विज्ञान भन्दा पनि सम्बन्धित छ। पशु सूक्ष्मजैविकी यसको सूक्ष्मजीवहरूको पशु चिकित्सा या पशु वर्गीकरणमा महत्वपूर्ण भूमिका हो। पर्यावरण सूक्ष्मजैविकी यसमा सूक्ष्मजीवहरूको प्राकृतिक पर्यावरण/वातावरणमा क्रिया तथा विभेदको अध्ययन गरिन्छ तथा यसमा सूक्ष्मजैविक पारिस्थितिकी, सूक्ष्मजैविकीय-मध्यस्थ पोषण चक्र, भूसूक्ष्मजैविकी, सूक्ष्मजैविक विभेद तथा बायोरीमैडियेशन पनि सम्मिलित हुन्/छन्। विकासवादी सूक्ष्मजैविकी यसमा सूक्ष्मजीवहरूको विकासकहरू अध्ययन गरिन्छ साथ नै यसमा जीवाण्विक सुव्यवस्था एवं वर्गीकरण पनि सम्मिलित छ। औद्योगिक सूक्ष्मजैविकी यसमा औद्योगिक प्रक्रियाहरूमा सूक्ष्मजीवहरूको अनुप्रयोग तथा उपयोगको अध्ययन गरिन्छ। उदाहरणार्थ, औद्योगिक प्रकिण्वन, व्यर्थ जल निरूपण इत्यादि। यो जैवप्रौद्योगिकी व्यवसायको निकट सम्बन्धी छ। यस क्षेत्रमा मद्यकरण पनि सम्मिलित छ, जुन सूक्ष्मजैविकीको महत्वपूर्ण अनुप्रयोग हो। वायु सूक्ष्मजैविकी यो वायुवाहित सूक्ष्मजीवहरूको अध्ययन हो। खाद्य सूक्ष्मजैविकी जसमा सूक्ष्मजीवहरू द्वारा खाद्य पदार्थहरूमा खराबी तथा खाद्य सम्बन्धी रोगहरूको अध्ययन गरिन्छ। सूक्ष्मजीवहरूलाई खाद्य पदार्थ उत्पादन हेतु प्रयोगमा लाना, जस्तै प्रकिण्वन आदि पनि यसमा शामिल छ। औषधीय सूक्ष्मजैविकीमा औषधियहरूमा दूषण लाने वाला सूक्ष्मजीवहरूको अध्ययन गरिन्छ। मौखिक सूक्ष्मजैविकीमें मुखको भित्रको सूक्ष्मजीवहरूको अध्ययन, खासकर जुन सूक्ष्मजीवी दंतक्षय एवं दंतपरिधीय (पैरियोडंन्टल) रोगहरूको कारण हुन् उनको अध्ययन गरिन्छ।

लाभ[सम्पादन गर्ने]

बीयर उत्पादन हेतु खमीर देखि पूर्ण टंगर्‍योँ
  • यद्यपि सूक्ष्मजीवहरूलाई उनको विभिन्न मानवीय रोगहरू सँग सम्बन्धित होनेको कारण, प्रायः नकारात्मक दृष्टिले देख्यो जान्छ, तथापि सूक्ष्मजीव धेरै लाभदायक प्रक्रियाहरूको लागि पनि उत्तरदायी हुन्छन्, जस्तै औद्योगिक प्रकिण्वन (उदाहरण स्वरूप मद्यसार (अल्कोहल) एवं दुग्ध-उत्पाद), जैवप्रतिरोधी उत्पादन। यो उच्च श्रेणीको जीवहरू जस्तै पादपहरूमा क्लोनिंग हेतु वाहन रूपमा पनि प्रयोग गरे जान्छन्। वैज्ञानिकोंले जैवप्रौद्योगिक दृष्टिले महत्वपूर्ण किण्वक जस्तै टैक पलिमरेज, रिपोर्टर जीन आदिको उत्पादन गराउनमा आफ्नो सूक्ष्मजीवहरूको ज्ञानको उपयोग गरेको छ। यिनी किण्वकहरूको प्रयोग अन्य अनुवांशिक तन्त्रहरूमा तथा नोवल आण्विक जीवविज्ञान प्रविधीहरूमा हुन्छ, जस्तै यीस्ट टू-हाइब्रिड सिस्टम इत्यादि।
  • जीवाणुहरूलाई अमीनो अम्लको औद्योगिक उत्पादनको लागि प्रयोग गरिन्छ। कराइनेबैक्टीरियम ग्लूटैमिकम जीवाणुको प्रयोग एल-ग्लूटामेट एवं एल-लाइसीन नामक अमीनो अम्लको उत्पादनमा गरिन्छ, जस सँग प्रति वर्ष दुई मिलियन टन अमीनो अम्लको उत्पादन हुन्छ। [२०]
  • अनेक प्रकारको जैव बहुअणुक जस्तै पलीसैक्कराइड, पलिएस्टर एवं पलीएमाइड; सूक्ष्मजीवहरू द्वारा नै उत्पादित गरिन्छ। सूक्ष्मजीवहरूको प्रयोग बहुअणुकोंको जैवप्रौद्योगिक उत्पादन हेतु पनि गरिन्छ। यो जीव उच्च मानकहरू आयुर्विज्ञानी अनुप्रयोगहरू, जस्तै ऊतक अभियांत्रिकी एवं ड्रग डिलीवरीको अनुकूल गुणहरू देखि लैस गरिएको हुन्छन्। सूक्ष्मजीवहरूको प्रयोग जैन्थैन, ऐल्जिनेट, सैल्युलोज, सायनोफाइसिन, पली-गामा ग्लूटोनिक अम्ल, लेवैन, हायल्युरनिक अम्ल, कार्बनिक औलिगोसैक्कराइड एवं पलीसैक्कराइड तथा पलीहाइड्रक्सीऐल्कैनोएट आदिको जैवसंश्लेषण हेतु पनि हुन्छ।[२१]
  • सूक्ष्मजीव घरेलु, कृषि या औद्योगिक कूडे तथा मृदा (मिट्टी), अवसाद एवं समुद्रीय पर्यावरणहरूमा अधोसतही प्रदूषणको सूक्ष्मजैविक विघटन या जैवपुनर्निर्माणमा प्रयुक्त हुन्छन्। प्रत्येक सूक्ष्मजीव द्वारा जहरीले कूडेको विघटनको क्षमता संदूषितको स्वभावमा पनि निर्भर गर्छ, किन भनें अधिकांश स्थल विभिन्न प्रकारको प्रदूषकों देखि युक्त हुन्छन्। सूक्ष्मजैविक विघटनको सर्वोत्तम प्रभावी पद्धति छ- विभिन्न जीवाण्विक जातिहरू तथा स्ट्रेन्स, जसमा देखि प्रत्येक एक या अनेक प्रकारको संदूषकोंको विघटनमा सक्षम हो,को मिश्रणको प्रयोग गर्न।[२२]
  • प्रोबायोटिक (पाचन प्रणालीमा संभवतः सहायक जीवाणु) एवं प्रीबायोटिक (प्रोबायोटिक सूक्ष्मजीवहरूको बढोत्तरी हेतु लिये गये पदार्थ) पदार्थहरू देखि मानवीय तथा पाश्विक स्वास्थ्यमा योगदानको धेरै दावे पनि भए हुन्/छन्।[२३]
  • हालको अनुसन्धानहरू देखि ज्ञात भयो छ कि सूक्ष्मजीव क्यान्सरको उपचारमा पनि सहायक हुन सक्छन्। गैर-पैथोजैनिक क्लोस्ट्रीडियाको धेरै स्ट्रेन देते घुसपैठ गरेर ठोस रसौलिहरूको भित्र नै प्रतिलिपिहरू बनयोसक्छ। क्लोस्ट्रिडियल वाहक सौरक्षित रूपले नियन्त्रित किये जान सकिन्छ, तथा उनको चिकित्सा सम्बन्धी प्रोटीनहरूलाई वहन गराउनको क्षमता धेरै प्रतिरूपहरूमा प्रदर्शितको जा चुकी छ।[२४]

टीका टिप्पणी[सम्पादन गर्ने]

क.^  ...and because there are bred certain minute creatures which cannot be seen by the eyes, which float in the air and enter the body through the mouth and nose and there cause serious diseases. वैर्रो औन एग्रीकल्चर 1,xii लोएब

सन्दर्भ[सम्पादन गर्ने]

  1. १.० १.१ १.२ १.३ १.४ Madigan M, Martinko J (सम्पादकहरू) (2006), Brock Biology of Microorganisms (11th ed. ed.), Prentice Hall, ISBN 0-13-144329-1 
  2. Rice G (2007-03-27), "Are Viruses Alive?" 
  3. अम्मान आर.आई, लुडविग डब्ल्यु, श्लेइफर के.एच (1995), "फाइलोजैनेटिक आइडेन्टिफिकेशन एण्ड यिनी सैटु डिटेक्शन अफ इन्डिभिजुअल माइक्रोबियल सेल्स, विदाउट कल्टिभेशन", Microbiol. Rev. 59: 143–169, <http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=pubmed&dopt=Abstract&list_uids=7535888> 
  4. इब्राहिम बी.सैयद, पी.एच.डी. (२००२). "इस्लामिक मैडिसिन: १००० ईयर्स अहेड अफ इट्स टाइम्स ", जर्नल अफ द इस्लामिक मैडिकल एसोसियेशन 2, p. 2-9.
  5. डैविड डब्ल्यु. शैन्ज, MSPH, PhD (अगस्ट २००३). "अरब रूट्स अफ यूरोपियन मैडिसिन्स ", हार्ट व्यूज 4 (2).
  6. Ibrahim B. Syed, Ph.D. (२००२). "इस्लामिक मैडिसिन: 1000 ईयर्स अहेड अफ इट्स टाइम्स ", जर्नल अफ द इस्लामिक मैडिकल एसोसियेशन 2, p. 2-9.
  7. जेस्ट एच (2005), "द रिमार्केबल भिजन ओ~फ रबर्ट हूक (१६३५-१७०३): फर्स्ट अब्जर्भर अफ द माइक्रोबियल वर्ल्ड", पर्स्पैक्ट. बायो. मैडि. 48(2): 266–72, PMID 15834198, doi 10.1353/pbm.2005.0053 
  8. ड्रियूज जी (1999), "फर्डिनैंड कोह्न, ए फाउंडर अफ मोडर्न माइक्रोबायोलजी", ए.एस.एम न्यूज 65(8), <http://www.asm.org/Articles/Ferdinand.html> 
  9. रायन के.जे., राय सी.जी. (सम्पादक) (2004), शैर्रिस मैडिकल माइक्रोबायोलजी (चतुर्थ संस्करण ed.), मैक्ग्र हिल, ISBN 0-8385-8529-9 
  10. बर्डिनैभ जी (2003), "लुई पाश्चर (1822-1895)", माइक्रोब्स इन्फैक्ट. 5(6): 553–60, PMID 12758285 
  11. जोनसन जे (1998-07-01), "मार्टिनस विलियम बेइजरिंक" 
  12. पाउस्टियन टी, रोबर्ट्स जी, "बेइजरिक एण्ड विनोग्रैड्स्की इनिशियेट थे फील्ड अफ एन्वायरैन्मैंटल माइक्रोबायोलजी", द माइक्रोबियल वर्ल्ड 
  13. Fredrickson J, Zachara J, Balkwill D, et al (2004), "Geomicrobiology of high-level nuclear waste-contaminated vadose sediments at the Hanford site, Washington state", Appl Environ Microbiol 70(7): 4230–41, PMID 15240306, doi: 10.1128/AEM.70.7.4230-4241.2004 , <http://aem.asm.org/cgi/content/full/70/7/4230?view=long&pmid=15240306> 
  14. Whitman W, Coleman D, Wiebe W (1998), "Prokaryotes: the unseen majority", Proc Natl Acad Sci U S a 95(12): 6578–83, PMID 9618454, doi: 10.1073/pnas.95.12.6578 , <http://www.pnas.org/cgi/content/full/95/12/6578> 
  15. Whitman W, Coleman D, Wiebe W (1998), "Prokaryotes: the unseen majority", Proc Natl Acad Sci U S a 95(12): 6578–83, PMID 9618454, doi: 10.1073/pnas.95.12.6578 , <http://www.pnas.org/cgi/content/full/95/12/6578> 
  16. Rappé MS, Giovannoni SJ (2003), "The uncultured microbial majority", Annu. Rev. Microbiol. 57: 369–94, PMID 14527284, doi 10.1146/annurev.micro.57.030502.090759 
  17. Sears CL (2005), "A dynamic partnership: celebrating our gut flora", Anaerobe 11(5): 247–51, PMID 16701579, doi 10.1016/j.anaerobe.2005.05.001 
  18. "2002 WHO mortality data" 
  19. Ishige T, Honda K, Shimizu S (2005), "Whole organism biocatalysis", Curr Opin Chem Biol 9(2): 174–80, PMID 15811802, doi 10.1016/j.cbpa.2005.02.001 
  20. बर्कोव्स्की ए (सम्पादक). (2008), कराइनेबैक्टीरिया: जीनोमिक्स एण्ड मलिक्यूलर माइक्रोबायोलजी, सैस्टर ऐकेडैमिक प्रैस, ISBN 978-1-904455-30-1 , <http://www.horizonpress.com/cory> 
  21. रेह्म बी.एच.ए. (सम्पादक) (2008), माइक्रोबिअल प्रोडक्शन अफ बायो पलीमर्सेण्ड पलीमर प्रीकर्सर्स: ऐप्लीकेशन्स एण्ड पर्स्पैक्टिव्स, सैस्टर ऐकेडैमिक प्रैस, ISBN 978-1-904455-36-3 , <http://www.horizonpress.com/biopolymers> 
  22. डायज ई (सम्पादक). (2008), माइक्रोबियल बायोडिग्रेडेसन: जीनोमिक्स एण्ड मलीक्युलर माइक्रोबायोलजी (प्रथम संस्करण ed.), सैस्टर ऐकेडैमिक प्रैस, ISBN 978-1-904455-17-2, <http://www.horizonpress.com/biod> 
  23. टैन्नक जी.डब्ल्यु (सम्पादक). (2005), प्रोबायोटिक्स एण्ड प्रीबायोटिक्स: साइंटिफिच आस्पैक्ट्स, सैस्टर ऐकेडैमिक प्रैस, ISBN 978-1-904455-01-1, <http://www.horizonpress.com/pro3> 
  24. मैन्जेशा एत एल (2009), "क्लोस्ट्रिडिया यिनी अंटी-ट्यूमर थैरेपी", क्लोस्ट्रिडिया: मलीक्युलर बायोलजी यिनी द पोस्ट जीनोमिक ऐरा, सैस्टर ऐकेडैमिक प्रैस, ISBN 978-1-904455-38-7 


विस्तृत पठन[सम्पादन गर्ने]

  • लर्नर, ब्रेन्डा विल्मौथ & के.ली लर्नर (संपा.) (2006), मैडिसिन, हैल्थ एण्ड बायोएथिक्स : असेन्शियल प्राइमरी सोर्सेज (प्रथम संस्करण ed.), थमसन गेल, ISBN 1-4144-0623-1 
  • विटजैनि, गुएन्थर (2008), बायो-कम्युनिकेशन अफ ब्याक्टेरिया एण्ड इत्स इभोल्यूश्नरी इंटररिलेशन्स टू नैचुरल जीनोम एडिटिंग कम्पिटैन्सेज अफ भाइरसेज, नेचर प्रिसीडिंग्स, hdl:10101/npre.2008.1738.1 

बाह्य सूत्र[सम्पादन गर्ने]

व्यावसायिक प्रतिष्ठान


यो पृष्ठ सूक्ष्मजैविकी हिन्दी बाट नेपाली विकीपिडियामा उल्था गरिएको हो । यसमा व्याकरणहरु को शुद्धता लाइ सच्याउन पर्ने हुन सक्छ । त्यसको लागि यस पृष्ठलाइ सम्पादन गर्न सक्नुहुन्छ।