स्वप्रतिरक्षा

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
यो लेख वा खण्ड नेपाली भाषामा नभएर अर्को भाषामा लेखिएको छ।
यदि यो लेखमा तपाईंको योगदान छ भने यसलाई नेपाली भाषामा उल्था गर्नुहोला।
एक महिनासम्म उल्थानभएमा यसलाई हटाएर नयाँ लेख बनाइने छ ।
Autoimmunity
वर्गीकरण एवं बाह्य साधन
आईसीडी- 279.4
ओएमआईएम 109100
डिजीज-डीबी 28805
एम.ईएसएच D001327

स्वप्रतिरक्षा कुनै जीव द्धारा आफ्नो भागहरुलाई आफ्नो भएको पहिचान गर्नमा विफल हुनुलाई भन्छन, जसको फलस्वरूप उसको आफ्नो कोशिकाहरु र ऊतकहरुको प्रति एक प्रतिरक्षी प्रतिक्रिया हुन्छ। यस्तो पदभ्रमित प्रतिरक्षी प्रतिक्रियाको काऱण हुने वाला कुनै पनि रोगलाई स्वप्रतिरक्षी रोग भन्छन्। स्वप्रतिरक्षा अकसर लक्ष्यित पिंडमा जीवनपदार्थको विकासको अभावको कारण हुन्छ र यस तरिका प्रतिरक्षी प्रतिक्रिया उनको आफ्नो कोशिकाहरु र ऊतकोंको विरूद्ध कार्य गर्छ (फ्लावर्स 2009)। यसको उल्लेखनीय उदाहरणहरुमा शामिल हुन्, सीलियाक रोग, मधुमेह प्रकार 1 (आईडीडीएम (IDDM)), प्रणालिक लूपस एरिथीमेटोसस (एसएलई (SLE)), जोग्रेनको रोगसमूह, चुर्ग-स्ट्रस रोगसमूह, हशिमोटोको अवटुशोथ, ग्रेव्ज रोग, ईडियोपैथिक थ्राम्बोसाइटोपीनिक परपुरा र गठियारूप संधिशोथ (आरए (RA))। हेर्नुहोस, स्वतःप्रतिरक्षक रोगहरुको सूची.

यह गलतफहमी नयाँ हैन कि व्यक्तिको प्रतिरक्षक तन्त्र आफ्नो स्वयंको प्रतिजनहरुलाई पहिचाननमा संपूर्ण रूपले अक्षम हुन्छ। बीसऔं सताब्दीको प्रारंभमा पल एह्रलिचले हरर आटोटक्सिकसको सिद्धान्त प्रस्तुत गरे,जसको अनुसार ‘सामान्य’ शरीर आफ्नो स्वयंको ऊतकहरुको विरूद्ध प्रतिरक्षी प्रतिक्रिया शुरू गर्दैन। यस तरिका कुनै पनि स्वप्रतिरक्षी प्रतिक्रियाको असामान्य मानिन्थ्यो र मानव रोग संग संबंधित मानिन्थ्यो। अब यो स्वीकार गरिएको छ कि स्वप्रतिरक्षी प्रतिक्रियाहरु पृष्ठवंशी प्रतिरक्षक प्रणालिहरु (जसलाई कहिले काँही ‘प्राकृतिक स्वप्रतिरक्षा’ भन्छन)को एक अटूट भाग हुन्छ, जसलाई सामान्यतः रोग उत्पन्न गर्न बाट स्वतः-प्रतिजनहरुलाई प्रति प्रतिरक्षात्मक सहिष्णुताको क्रिया द्धारा रोकिन्छ। स्वप्रतिरक्षालाई कहिल्यै भिन्न-प्रतिरक्षकता सम्झिन पर्दैन।

कम-स्तरीय स्वप्रतिरक्षा[सम्पादन गर्ने]

स्वप्रतिरक्षाको उच्च स्तर जहाँ अस्वास्थ्यकर हुन्छ, वहीं यसको कम स्तर वास्तवमा लाभकारी हुन सक्छ। सर्वप्रथम, कम-स्तरीय स्वप्रतिरक्षा सीडी8+ टी कोशिकाहरु द्धारा नवोत्पादित कोशिकाहरुको पहिचानएरनेमा सहायता गर्छ, र यस तरिका क्यान्सरको घटनाहरुलाई कम गर्छ।

दोस्रो, स्वप्रतिरक्षाको संक्रमणको प्रारम्भिक अवस्थाहरुमा छिटो प्रतिरक्षी प्रतिक्रिया हुन दिनुमा भूमिका हुन सक्छ, जस समय विदेशी प्रतिजनहरुलाई उपलब्धि प्रतिक्रियाको सीमित गर्छ (अर्थात् जब केही नै प्रतिजनें रहेको रहछ)। स्टेफानोवा र अन्य (2002)ले आफ्नो अध्ययन मा, सीडी4+ टी कोशिका-एमएचसी (MSC) अन्तर्क्रियाको अस्थायी रूपले रोकनको लागि एमएचसी (MSC) वर्ग II अणु (H-2b)को एकल प्रकारको व्यक्त गर्न वाला एक प्रति-एमएचसी (HMC) वर्ग II प्रतिपिंडको इंजेक्शन चूहहरुलाई दिए. प्रति-एमएचसी देनेको 36 घन्टा पछि यिनी चूहों देखि प्राप्त अनुभवहीन सीडी4+ टी कोशिकाहरुमा प्रतिजन कबूतरको साइटोक्रोम सी पेप्टाइडको प्रति प्रतिक्रियामा कमी देखियो, जसको निश्चय जैप-70 फास्फोरिलीकरण, प्रफलन, र इंटरल्यूकिन-2को उत्पादनले भएको थियो। यस तरिका स्टेफानोवा र अन्य (20020ले दर्शाए कि स्व-एमएचसी बोध (जो अधिक शक्तिशाली भए पछि स्वप्रतिरक्षी रोग उत्पन्न गर्न सक्छ) विदेशी प्रतिजनहरुलाई अनुपस्थितिमा सीडी4+ टी कोशिकाहरुको प्रतिक्रियात्मकता बनाए राखइन्छ।[१] स्वप्रतिरक्षाको यो विचार सैद्धांतिक रूपले लडाईको खेल जस्तो छ। सिंहको बच्चाहरु (टीसीआर (TCR) र स्वतःएमएचसी (MHC))को लडाईको खेल देखि हल्की सी खरोंचें या चोटको निशान (कम-स्तरीय स्वप्रतिरक्षा) हुन सक्छन्, तर लामो अर्सेमा यो फायदेमंद साबित हुन्छ, क्यौंकि यो सिंहको बच्चाहरुको भविष्यमा राम्रो तरिका देखि लडनको लागि तैयार गर्दछ।

प्रतिरक्षक सहिष्णुता[सम्पादन गर्ने]

नोयल रोज र विटेब्स्की द्धारा न्यूयार्कमा र रौयट र दोनियाक द्धारा युनिवर्सिटी कलेज लन्डनमा गरिएको(थियो) पथप्रदर्शक कार्य देखि स्पष्ट सबूत मिले कि कम से कम प्रतिपिंड-उत्पादक बी लसीकाकोशिकाहरुलाई हद सम्म गठियारूप वात र अवटु-विषाक्तताको सम्बन्ध प्रतिरक्षक सहिष्णुताको अभाव देखि छ, जुन कुनै व्यक्तिको 'गैर-स्वयं'को प्रति प्रतिक्रिया गर्दै 'स्वयं'को ठुकरानेको क्षमता हुन्छ। यस टूट-फूटको कारण प्रतिरक्षी तन्त्र द्धारा स्वनिर्णायकहरुको विरूद्ध एक प्रभावशाली र विशिष्ट प्रतिरक्षी प्रतिक्रिया प्रारम्भ हुन्छ। प्रतिरक्षी सहिष्णुताको सही उत्पत्ति अझै सम्म ज्ञात छैन, तर यसको मूलको वर्णन गर्नको लागि मध्य-बीसऔं सताब्दीले धेरै सिद्दांत प्रस्तुत गरिएको(थियो) छन्।

प्रतिरक्षीवैज्ञानिकहरुको ध्यान तीन परिकल्पनाहरुले व्यापक रूपले खींचा है:

  • क्लोनल डिलीशन सिद्धांत , बर्नेट द्धारा प्रस्तुत, जसको अनुसार स्वतःप्रतिक्रियात्मक लसीकाभ कोशिकाहरु व्यक्तिमा प्रतिरक्षी तन्त्रको विकासको समय नष्ट हुन्छ। फ्रैंक एम. बर्नेट र पीटर बी. मेदावारको उनको यस कार्य र अर्जित प्रतिरक्षक सहिष्णुताको खोजको लागि 1960को शरीरक्रियाविज्ञान या चिकित्साशास्त्रमा नोबल पुरस्कार दिइएको.
  • क्लोनल एनर्जी सिद्धांत , नोस्साल द्धारा प्रस्तुत, जसमा स्वप्रतिक्रियात्मक टी- या बी- कोशिकाहरु सामान्य व्यक्तिमा निष्क्रिय हुन्छ र प्रतिरक्षी प्रतिक्रियाको बढयो हैन सकती छन्।[२]
  • ईडियोटाइप नेटवर्क सिद्दांत , जर्ने द्धारा प्रस्तुत, जहाँ स्वप्रतिरक्षी प्रतिपिंडहरुलाई निष्क्रिय गर्नमा सक्षम प्रतिपिंडहरुको एक जाल प्राकृतिक रूपले शरीरमा रहेको हुन्छ।[३]

इनके वाहेक दुई अन्य सिद्दांतहरुको गहन अध्ययन जारी छ:

  • "क्लोनल अज्ञानता" सिद्धान्त, जसको अनुसार पाहुना प्रतिरक्षी प्रतिक्रियाहरुलाई स्व-प्रतिजनोंमा ध्यान न देनेको निर्देश दिइन्छ।[४]
  • "दमनकारी आबादी" या "नियामक टी कोशिका" सिद्धान्त, जसमा नियामक टी-लसीका कोशिका (सामान्यतया सीडी4+ फाक्सपी3+ कोशिकाहरु) प्रतिरक्षी प्रणालीमा स्वआक्रामक प्रतिरक्षी प्रतिक्रियाहरुको रोकथाम, अवनियन्त्रण, या सीमित गर्नको कार्य गर्छं।

सहिष्णुता को, उपर्लिखित जांचको विधिहरुको केन्द्रिय लसीकाभ अवयवों (थाइमस र अस्थि मज्जा )या परिधिक लसीकाभ अवयवों (लसीका पर्व, प्लीहा आदि जहाँ स्व-प्रतिक्रियात्मक बी-कोशिकाहरुलाई नष्ट गरिन सक्छ)मा कार्य गर्न या न गर्नको आधारमा ‘केन्द्रिय’ र ‘परिधिक’ सहिष्णुताहरुमा विभाजित पनि गरिन सक्छ। यस कुरामा जोर दिन मा्छ कि यिनीहरु सिद्दांत परस्पर अनन्य छैनन्, र यस कुराको अधिकाधिक संकेत मिल रहे छन् कि यिनीहरु सबै प्रक्रियाहरु पृष्ठवंशी प्रतिरक्षक सहिष्णुतामा सक्रिय रूपले भाग लिन सक्छ।

स्वैच्छिक मानव स्वप्रतिरक्षकतामा सहिष्णुताको लोप हो जाना एक उलझनभरा विशेष गुण छ, जुन लगभग पुरा तरिकाले बी लसीकाकोशिकाहरु द्धारा उत्पन्न स्वप्रतिपिंड प्रतिक्रियाहरु सम्म नै सीमित हुन्छ। टी कोशिकाहरुमा सहिष्णुताको लोपको दर्शाना अत्यन्त नै कठिन छ, र जहाँ कहीं पनि असामान्य टी कोशिका प्रतिक्रियाको सबूत उपलब्ध छ, त्यो सामान्यतया स्वप्रतिपिंडों द्धारा पहिचानियो प्रतिजनहरुलाई प्रति हुन्न। यस तरह, गठियारूप वातमा आईजीजी (IgG) एफसी (Fc)को प्रति स्वप्रतिपिंड पाइन्छन्, तर उससे संबंधित टी कोशिका प्रतिक्रिया होती प्रतीत हुदैन. प्रणालिक लूपसमा डीएनए (DNA)को प्रति स्वप्रतिपिंड हुन्छन्, जुन टी कोशिका प्रतिक्रिया उत्पन्न हैन गरेर सकते, र टी कोशिकाहरुको प्रतिक्रियाहरुको सीमित सबूत न्यूक्लियोप्रोटीन प्रतिजनहरुलाई दोषी पाउँछ। सीलियाक रोगमा ऊतक ट्रांसग्लूटामिनेजको प्रति स्वप्रतिपिंड हुन्छन्, तर टी कोशिका प्रतिक्रिया विदेशी प्रतिजन ग्लयाडिनको प्रति हुन्छ। यस असमानताको कारण यो विचार आएको छ कि मानव स्वप्रतिरक्षी रोग अधिकांश मामलाहरुमा (टाइप 1 मधुमेह सहित केही संभावित अपवादहरुलाई छोडएर) बी कोशिका सहिष्णुताको लोप भए पछि आधारित छ, जुन विदेशी प्रतिजनहरुलाई विरूद्ध सामान्य टी कोशिका प्रतिक्रियाहरुको प्रयोग विविध प्रकारको पथभ्रष्ट तरीकाले गर्छन।[५]

जननिक कारक[सम्पादन गर्ने]

केही मान्छेहरुमा स्वप्रतिरक्षी रोग होनेको जननिक रूपले अतिसंवेदनशीलता हुन्छ। यो अतिसंवेदनशीलता धेरै जीनहरु र अन्य जोखम कारकहरु संग सम्बन्ध राख्छ। जननिक रूपले संवेदनशील मान्छेहरुमा स्वप्रतिरक्षी रोग सदैव नै विकसित हुदैनन्।

कई स्वप्रतिरक्षी रोगहरुमा जीनहरुलाई तीन मुख्य सेट होनेको संदेह छ। यिनीहरु जीनें निम्न देखि संबंधित हुन्:

  • इम्यूनोग्लबुलिन
  • टी-कोशिका ग्राहक
  • मुख्य ऊतकअनुकूलता समूह (एमएचसी (MHC))

पहिले दो, जुन प्रतिजनहरुलाई पहचानमा भाग लिन्छन् सहज रूपले परिवर्तनशील र पुनर्संयोजनको प्रति संवेदनशील हुन्छन्। यिनीहरु परिवर्तन प्रतिरक्षी तन्त्रको अत्यन्त विविध प्रकारको आक्रामकोंको प्रति प्रतिक्रिया गर्नको क्षमता प्रदान गर्छन,किंतु साथ नै स्व-प्रतिक्रिया गर्नको क्षमता वाली लसीकाकोशिकाहरु पनि उत्पन्न गर्न सक्छन्।

एच. मैकडीविट, जी. नेपोम, जे. बेल र जे. टड जस्तै वैज्ञानिकहरुले यो जतानेको लागि मजबूत सबूत उपलब्ध कराए छन् कि कतिपय एमएचसी वर्ग II ऐलोवर्ग निम्न देखि बलपूर्वक संबंधित हुन्

  • एचएलए डीआर2 जोरदार सकारात्मक रूपले प्रणालिक लूपस एरिथिमेटोसस, नार्कोलेप्सी[६] र बहुलक स्क्लीरोसिस से, र नकारात्मक रूपले मधुमेह प्रकार 1 देखि संबंधित छ।
  • एचएलए डीआर3 शक्तिशाली रूपले जोग्रेन रोगसमूह, मयेस्थीनिया ग्रैविस, एसएलई (SLE), र मधुमेह प्रकार 1 देखि संबंधित छ।
  • एचएलए डीआर4 गठियारूप संधिवात, मधुमेह मेलिटस प्रकार 1, र पेम्फिगस वल्गैरिसको उत्पत्ति देखि सम्बन्ध राखइन्छ।

एमएचसी (MHC) वर्ग 1 अणुहरु संग कम नै सम्बन्ध पाइन्छन्। सबै भन्दा उल्लेखनीय र सतत सम्बन्ध एचएलए बी27 र अचलताकारक कशेरूकाशोथको बीच छ। वर्ग II एमएचसी (MHC) प्रोत्साहकोंको बहुरूपताओं र स्वप्रतिरक्षी रोगको बीच सम्बन्ध हुन सक्छन्।

एमएचसी समूहको बाहिर जीनहरुको योगदान रोगको पशु माडलों (एनओडी (NOD) मूषकमा मधुमेहमा लिंडा विकरको विस्तृत जननिक अध्ययन) र रोगिहरु (ब्रियन कटजिनको एसएलई (SLE)को प्रति अतिसंवेदनशीलताको कडी विश्लेषण)मा शोधको विषय हो।

लिंग[सम्पादन गर्ने]

स्वप्रतिरक्षी रोगहरुको पोथी/नरमा घटना
को अनुपात
हशिमोटोको अवटुशोथ 10/1[७]
ग्रेव्जको रोग 7/1[७]
मल्टीपल स्क्लेरोसिस (एमएस (MS)) 2/1[७]
मयेस्थीनिया ग्रैविस 2/1[७]
प्रणालिक लूपस एरिथिमेटोसस (एसएलई (SLE)) 9/1[७]
गठियारूप संधिशोथ 5/2[७]

किसी पनि व्यक्तिको लिंगको पनि स्वप्रतिरक्षकताको विकासमा केही भूमिका हुन्छ, जसको अनुसार अधिकांश स्वप्रतिरक्षी रोगहरुलाई लिंग-संबंधी रोगहरुको रूपमा वर्गीकृत गर्‌उछ। स्वप्रतिरक्षी रोगहरु संग ग्रस्त 23.5 मिलियन भन्दा अधिक अमरीकियहरुको 75 प्रतिशत[७] स्त्रिहरु हुन्, हुनत यो कम मान्छेहरुलाई ठेगाना हो कि लाखों पुरूष पनि यिनी रोगहरु संग ग्रस्त छन्। अमेरिकन आटोइम्यून रिलेटेड डिसीजेज एसोसियेशन (एएआरडीए (AARDA))को अनुसार पुरूषहरुमा होने वाला स्वप्रतिरक्षी रोग अधिक तीव्र हुन्छन्। यस्तो केही स्वप्रतिरक्षी रोगहरु, जसको पुरूषहरुमा होनेको स्त्रिहरुको बराबर या अधिक संभावना हुन्छ,मा शामिल छन् –अचलताकारक कशेरूकाशोथ, प्रकार 1 मधुमेह, वेजेनरको ग्रेनुलोमेटोसिस, क्रानको रोग र अपरस.

स्वप्रतिरक्षकतामा लिंगको भूमिकाको कारण अस्पष्ट छन्। स्त्रिहरुमा सामान्यतया प्रतिरक्षी तन्त्रहरुको प्रोत्साहित भए पछि पुरूषहरुको अपेक्षा अधिक ठूलो शोथजनक प्रतिक्रियाहरु उत्पन्न होती प्रतीत हुन्छ।[७] सेक्स स्टीरायडोंको लिप्त होनेको संकेत यस कुरा देखि पाइन्छन् कि धेरै स्वप्रतिरक्षी रोगहरुमा हारमोन परिवर्तनहरु संग-साथ उतार-चढाव हुन्छन्, जस्तै, गर्भावस्था मा, मासिक चक्रको समय, या मौखिक गर्भनिरोधकहरुको प्रयोग गरे पछि.[७] गर्भधारणको इतिहास पनि स्वप्रतिरक्षी रोगको सतत अधिक जोखम छोडता प्रतीत हुन्छ।[७] यो सुझाव दिए गएको छ कि गर्भावस्थामा माताओं र उनको बच्चाहरुको बीच जरा सा पनि कोशिकाहरुको विनिमय स्वप्रतिरक्षकता उत्पन्न गर्न सक्छ।[८] उससे लिङ्ग-सन्तुलन पोथीको दिशामा झुकछ।

एक अन्य सिद्धांतको अनुसार पोथीको स्वप्रतिरक्षकता देखि ग्रस्त होनेको अधिक संभावना एक असंतुलित एक्स क्रोमोसोमको निष्क्रियताको कारण हुन्छ।[९] प्रिंसटन युनिवर्सिटीको जेफ स्टीवर्ट द्धारा प्रस्तुत एक्स-निष्क्रियताको बाङ्गा सिद्धांतको हाल नैमा स्क्लेरोडर्मा र स्वप्रतिरक्षी अवटुशोथमा प्रायोगिक रूपले पुष्टि गरिएको छ।[१०] अन्य जटिल एक्स-संबंधित जननिक संवेदनशीलता प्रक्रियाहरु प्रस्तुत गरिएको छन् र अध्ययनाधीन छन्।[७]

पर्यावरणीय कारक[सम्पादन गर्ने]

संक्रामक रोगहरु र स्वप्रतिरक्षी रोगहरुको बीच एक रूचिपूर्ण विलोम सम्बन्ध रहेको हुन्छ। जस क्षेत्रहरुमा अनेक संक्रामक रोग स्थानिक हुन्छन्, वहां स्वप्रतिरक्षी रोग एकदम कम हुन्छन्। केही हद सम्म यसको उल्टा पनि सत्य भएजस्तो लाग्छ। शुभ्रता परिकल्पनामा यिनी सम्बन्धहरुलाई रोगाणुहरु द्धारा प्रतिरक्षकताको परिवर्तित गर्नको युद्धनीतिहरु देखि जोडाइएको छ। हुनत यस विचारको मिथ्या र अप्रभावशाली करार दिए गएको छ, फेरि पनि केही अध्ययनहरुको अनुसार परजीवी सङ्क्रमण संग स्वप्रतिरक्षी रोगहरुको गतिविधि कम होती पाई गई छ।[११][१२][१३]

प्रख्यात प्रक्रियाको अनुसार परजीवी आफ्नो रक्षा गर्नको लागि पाहुनाको प्रतिरक्षी प्रतिक्रियाको कम गर्छ। यसले स्वप्रतिरक्षी रोगले ग्रस्त पाहुनाको सौभाग्यवश लाभ मिलन सक्छ। परजीवी प्रतिरक्षी प्रतिक्रियाको परिवर्तनको विवरण अझै सम्म ज्ञात छैनन्, तर यिनीहरुमा शोथविरोधी कारकहरुको स्राव या पाहुनाको प्रतिरक्षी संकेतन शामिल हुन सक्छन्।

एक विरोधाभासात्मक समीक्षामा कतिपय सूक्ष्मजीवहरुको स्वप्रतिरक्षी रोगहरु संग शक्तिशाली सम्बन्ध देख्यो गएको छ। उदाहरणको लागि, क्लेबसियेला निमोनिये र काक्ससैकीभाइरस बीको शक्तिशाली सम्बन्ध क्रमशः अचलताकारक कशेरूकाशोथ र मधुमेह प्रकार 1 संग पाइएको छ। यसलाई संक्रामक जीवाणुको यस्तो महा-प्रतिजन उत्पन्न गर्नको प्रवृतिको आधारमा समझाया गएको छ, जुन बी-लसीकाकोशिकाओंको बहुक्लोनीय सक्रियीकरण गर्न, र विभिन्न विशिष्टतों वाला प्रतिपिंडोंको ठूलो मात्राहरु पैदा गर्नको क्षमता राखछन, जसमा भन्दा केही स्व-प्रतिक्रियाशील हुन सक्छन् (नीचे हेर्नुहोस)।

केहि रसायनिक कारक र औषधिहरु पनि स्वप्रतिरक्षी रोगहरु, या स्वप्रतिरक्षी रोगहरुको समान दिखने वाला रोगहरुको उत्पत्ति देखि संबंधित हुन सक्छ। यिनीहरु मध्ये सबै भन्दा उल्लेखनीय छ, औषधि-उत्प्रेरित लूपस एरिथिमेटोसस. साधारणतया,आक्रामक औषधिको रोक देनेमा रोगीको लक्षण कम हो जान्छन्।

धूम्रपान अब गठियारूप संधिशोथको घटना र तीव्रताको मुख्य जोखम कारकको रूपमा स्थापित भएको छ।[स्रोत नखुलेको] यसको सम्बन्ध प्रोटीनहरुको असामान्य सिट्रूलीकरण देखि हुन सक्छ, क्यौंकि धूम्रपानको प्रभावहरुको सम्बन्ध सिट्रूलिकृत पेप्टाइडोंको प्रति प्रतिपिंडोंको उपस्थिति देखि पाइएको छ।[स्रोत नखुलेको]

स्वप्रतिरक्षकताको रोगजनविज्ञान[सम्पादन गर्ने]

स्वप्रतिरक्षी रोगहरुको रोगजननविज्ञान मा, जननिक संवेदनशीलता र पर्यावरणीय परिवर्तनको पृष्ठभूमिमा धेरै प्रक्रियाहरुको कार्य गर्नको अनुमान लागायाइएको छ। यिनी प्रक्रियाहरु हरुमा प्रत्येकको बारेमा लेखन यस लेखको दायरेको बाहिर छ तर केही महत्वपूर्ण प्रक्रियाहरुको सारांश यहाँ प्रस्तुत गरे जा रहेको छ :

  • टी-कोशिका उपमार्गीकरण – सामान्य प्रतिरक्षी प्रणालीको बी-कोशिकाओंको ठूलो मात्राहरुमा प्रतिपिंडहरुको उतपादन गर्नको पहिले उनको टी-कोशिकाहरु द्धारा सक्रियीकरण किये जानेको आवश्यकता हुन्छ। टी-कोशिकाको यो आवश्यकता केही विरल अवस्थाहरुमा टाल दी जान्छ, जस्तै, महा-प्रतिजन पैदा गर्न वाला जीवाणुहरु द्धारा सङ्क्रमण, जुन गैर-विशिष्ट तरिका देखि टी-कोशिका ग्राहकोंको बीटा-उपइकाई देखि सीधा जुडकर बी-कोशिकाहरु या टी-कोशिकाओंको बहुक्लोनीय सक्रियीकरण गर्नको क्षमता राखछन।
  • टी-कोशिका-बी-कोशिका विभिन्नता – सामान्य प्रतिरक्षी प्रतिक्रिया मा, यो जानते भएका पनि कि बी कोशिकाहरु र टी कोशिकाहरु धेरै भिन्न प्रकारको वस्तुहरुको पहिचानछ – बी कोशिकाहरुको सतहमा रहेको प्रारूपों र टी कोशिकाहरुको लागि प्रोटीनहरुको पूर्व-तैयार पेप्टाइड अंश - बी र टी कोशिकाहरुलाई एक नै प्रतिजनको प्रति प्रतिक्रिया करते मानिन्छ। फेरि भी, जहाँ सम्म हामीलाई ज्ञात छ, यसको कुनै आवश्यकता हैन पडती. केवल यति आवश्यक हुन्छ कि प्रतिजन एक्सको पहिचानन वाली बी कोशिकाको अन्तर्कोशिकीकरण हुन्छ र त्यो एक प्रोटीन वाई (सामान्यतया=एक्स) तैयार गरेर उसलाई टी कोशिकाको प्रदान गरेर देती छ। रूस्नेक र लैंजावेगर्‍योले दिखाया कि प्रतिरक्षी समूहको भागको रूपमा आईजीजीएफसी (IgGFc)को पहिचानन वाली बी कोशिकाहरु बी कोशिका द्धारा आईजीजी (IgG) संग सह-अन्तर्कोशिकीकृत प्रतिजनको प्रति प्रतिक्रिया गर्न वाली कुनै पनि टी कोशिकाले मदद लिन सक्छ। सीलियाक रोगमा यो सम्भव छ कि ऊतक ट्रांसग्लूटेमीनको पहिचानन वाली बी कोशिकाहरुको मदद ग्लयाडिनको पहिचानन वाली टी कोशिकाहरु द्धारा गरिन्छ।
  • पथभ्रष्ट बी कोशिका ग्राहक-मध्यस्थीकृत प्रत्यार्पण – मानव स्वप्रतिरक्षी रोगको एक विशेष गुण यो छ कि यो प्रतिजनहरुलाई एक साना देखि समूह सम्म नै सीमित हुन्छ,जसमा देखि धेरैको प्रतिरक्षी प्रतिक्रियामा ज्ञात संकेतक भूमिकाहरु हुन्छ (डीएनए (DNA), सी1क्यू (C1q), आईजीजीएफसी (IgGFC), आरओ (Ro), कन. एक ग्राहक, पीनट एग्लूटेनिन ग्राहक (पीएनएआर (PNAR)))। यस तथ्य देखि यस कुराको विचार आउछ कि स्वैच्छिक स्वप्रतिरक्षकता तब उत्पन्न हुन सक्छ जब केही प्रतिजनहरु संग प्रतिपिंडको जुडनेको कारण पथभ्रष्ट संकेत झिल्लिहरु देखि बंधे लाइगैंडोंको माध्यमले पैतृक बी कोशिकाहरुलाई फिर्ता भेज दिये जान्छन्। यिनी लाइगैंडहरुमा बी कोशिका ग्राहक (प्रतिजनको लागि), आईजीजी एफसी (IgGFC) ग्राहक, सीडी21, जुन काम्प्लीमेंट सी3डी देखि संयुक्त हुन्छ, पथकर-सदृश ग्राहक 9 र ७ (जो डीएनए (DNA) र न्यूक्लियोप्रोटीनहरुलाई संयुक्त गर्न सक्छन् र पीएनएआर (PNAR) शामिल छन्। अधिक अप्रत्यक्ष पथभ्रष्ट बी कोशिका सक्रियीकरण एसिटाइलकोलीन ग्राहक (थायमिक मयाइड कोशिकाहरुमा) र हारमोन तथा हारमोन बंधक प्रोटीनहरुको प्रति स्वप्रतिपिंडों संग देख्न सकिन्छ। टी-कोशिका-बी-कोशिका विभिन्नताको सिद्धान्त संग यो विचार स्वतःस्थिरकारक स्वप्रतिक्रियात्मक बी कोशिकाहरुको परिकल्पनाको आधार छ।[१४] स्वैच्छिक स्वप्रतिरक्षकतामा स्वप्रतिक्रियात्मक बी कोशिकाहरु टी कोशिका सहायता पथमार्ग र बी कोशिका ग्राहकको माध्यमले प्रत्यार्पण संकेत दुवैको विनाशको कारण, जसबाट टी कोशिकाको स्व-सहिष्णुताको लोप भएका बिना बी कोशिका स्व-सहिष्णुताको लागि जिम्मेदार नकारात्मक संकेतहरुलाई काबूमा गरेर, बच जान्छं।
  • आण्विक नकल - बाह्यजनिक प्रतिजनमा केही पाहुना प्रतिजनहरु जस्तो रचनात्मक समानताहरु हुन सक्छ; यस तरह, यस प्रतिजनको विरूद्द उत्पन्न कुनै पनि प्रतिपिंड, सिद्दांतरूप से, पाहुना प्रतिजनहरु भन्दा पनि बंध सक्छ, र प्रतिरक्षी प्रतिक्रियाको बढयो सक्छ। आण्विक नकलको विचार रूमेटिक ज्वरको संदर्भमा उत्पन्न भयो, जुन समूह ए बीटा-हीमोलिटिक स्ट्रेप्टोकोकाईको सङ्क्रमण पछि हुन्छ। हुनत रूमेटिक ज्वरको आधी शताब्दी देखि आण्विक नकल देखि जोडयो जा रहेको छ , कुनै पनि प्रतिजन औपचारिक रूपले पहिचानयो गएनहै (हां धेरैयहरुको नाम जरूर लियाइयो है)। यसको वाहेक, रोगको जटिल ऊतक विस्तार (हृदय, जोड, छाला, बेसल गैंग्लिया) हृदय-विशिष्ट प्रतिजनको विरूद्ध तर्क प्रस्तुत गर्दछ। यो नितांत सम्भव छ कि यो रोग उदा. प्रतिरक्षी समूहों, काम्प्लीमेंट अंशहरु र अन्तर्कलाको बीच कुनै असामान्य अन्तर्क्रियाको कारण हुन्छ।
  • ईडियोटाइप प्रतिकूल-प्रतिक्रिया – ईडियोटाइप इम्यूनोग्लब्युलिन अणुको प्रतिजन-बंधक भाग (फैब)मा पाइने वाला प्रतिजनिक एपिटोप हुन्। प्लट्ज र ओल्डस्टोनले सबूत प्रस्तुत गरे कि स्वप्रतिरक्षकता भाइरस-विरोधी प्रतिपिंड स्थित ईडियोटाइप र प्रश्नाधीन भाइरसको लागि पाहुना कोशिका ग्राहकमध्ये प्रतिकूल-प्रतिक्रियाको परिणामस्वरूप हुन्छ। यस मामला मा, मेजबान-कोशिका ग्राहकको भाइरसको आंतरिक छविको रूपमा देखाउछन्, र ईडियोटाइप प्रतिपिंड पाहुना कोशिकाहरु संग प्रतिक्रिया गर्न सक्छन्।
  • साइटोकाइन कुनियमन – साइटोकाइनहरुलाई हालमा उनको द्धारा समर्थित कार्य गर्न वाली कोशिकाहरुको संख्याको अनुसार दुई समूहहरुमा विभाजित गरियो छ – सहायक टी-कोशिकाहरु प्रकार 1 या प्रकार 2. साइटोकाइनोंको दोस्रो वर्ग, जसमा आएल-4, आईएल-10 र टीजीएफ-बीटा (TGF-β) शामिल हुन्,को भूमिका शोथसमर्थक प्रतिरक्षी प्रतिक्रियाहरुलाई बढन देखि रोकनमा हुन्छ।
  • डेन्ड्राइटिक कोशिका स्वतःहनन – डेन्ड्राइटिक कोशिका नामक प्रतिरक्षी तन्त्र कोशिकाहरु सक्रिय कोशिकाहरुको सम्मुख प्रतिजनहरुलाई प्रस्तुत गर्छं। स्वतःहननमा विकृत डेंड्राइटिक कोशिकाहरुको कारण अनुचित प्रणालिक लसीकाकोशिका सक्रियीकरण र उसपछि स्व-सहिष्णुतामा कमी हुन्छ।[१५]
  • एपीटोपको फैलाव या एपीटोप संवहन – जब प्रतिरक्षी प्रतिक्रिया प्राथमिक एपीटोपको निशाना बनान देखि अन्य एपीटोपहरुलाई पनि निशाना बनानमा परिवर्तित हुन्छ।[१६] आण्विक नकल जस्तै, अन्य एपीटोपहरुको रचनात्मक रूपले प्राथमिक एपीटोपको समान हुनु जरूरी हुँदैन.

विशेषज्ञ प्रतिरक्षानियामक कोशिका प्रकारों, जस्तै नियामक टी कोशिकाहरु, एनकेटी कोशिकाहरु (NKT cells), गामाडेल्टा टी कोशिकाहरु (γδ T-cells)को स्वप्रतिरक्षी रोगमा भूमिकाहरु अध्ययनाधीन छन्।

वर्गीकरण[सम्पादन गर्ने]

स्वप्रतिरक्षी रोगहरुलाई प्रत्येक रोगको मुख्य चिकित्सकीय-रोगजनक विशेष गुणोंको आधारमा मोटे तरिकामा प्रणालिक र अवयव-विशिष्ट या स्थानिक स्वप्रतिरक्षी विकारहरुमा विभाजित गरिन सक्छ।

  • प्रणालिक स्वप्रतिरक्षी रोगहरुमा शामिल हुन्, एसएलई (SLE), जोग्रेन रोगसमूह, स्क्लेरोडर्मा, गठियारूप संधिवात, र डर्मेटोमयोसीइटिस. यिनीहरु रोग यस्तो प्रतिजनहरुलाई प्रति उत्पन्न प्रतिपिंडों देखि संबंधित हुन्छन् जुन ऊतक-विशिष्ट हुदैनन्. यस तरिका हुनत पलिमयोसाइटिस प्रस्तुतिमा कमोबेश ऊतक-विशिष्ट हुन्छ,इसे यस समूहमा शामिल गरिन सक्छ, क्यौंकि यसको स्वप्रतिजन अकसर सर्वव्याप्त टी-आरएनए सिंथटेज हुन्छन्।
  • स्थानीय रोगसमूह जुन कुनै विशिष्ट अङ्ग या ऊतकको प्रभावित गर्छन:
    • अन्तर्स्रावग्रंथिकीय- मधुमेह प्रकार 1, हशिमोटोको अवटुशोथ, एडीसनको रोग
    • आमाशयांत्रीय - सीलियाक रोग, पर्नीशियस रक्ताल्पता
    • छालाव्याधिक – पेम्फीगस वल्गैरिस, प्राथमिक श्वित्र
    • रक्तव्याधिक – स्वप्रतिरक्षी हीमोलाइटिक रक्ताल्पता, ईडियोपैथिक थ्राम्बोसाइटोपीनिक परपुरा
    • नाडीरोगसंबंधी – मयेस्थीनिया ग्रैवि

पारम्परिक "अवयव विशिष्ट" र "गैर-अवयव विशिष्ट" वर्गीकरण योजनाको प्रयोग गरेर, अनेक रोगहरुलाई स्वप्रतिरक्षी रोग छत्रछायाको अधीन एकत्रित गर्‍यो गएको छ। तर धेरै दीर्घकालिक शोथकारी मानव विकारहरुमा बी र टी कोशिका द्धारा सञ्चालित प्रतिरक्षीरोगजन्यताको स्पष्ट सम्बन्ध हैन पायो जाता. पछिल्लो दशकमा यो भली प्रकार स्थापित गर्‍यो गएको छ कि ऊतकको "स्वयंको विरूद्ध शोथ" आवश्यक रूपले असामान्य टी र बी कोशिका प्रतिक्रियाहरुमा निर्भर हुँदैन.

यसले यस कुराको प्रस्ताव हालमा अगाडी आएको छ कि स्वप्रतिरक्षकताको वर्ण-पटको प्रतिरक्षकता रोग कंटीन्युअम संग देख्यो जान पर्छ, जसमा आदर्श स्वप्रतिरक्षी रोग एक सिरेमा र आंतरिक प्रतिरक्षी तन्त्र द्धारा सञ्चालित रोग दोस्रो सिरेमा हुन्छन्। यस योजना मा, स्वप्रतिरक्षकताको पूर्ण वर्ण-पट शामिल गरिन सक्छ। यस नयाँ योजनाको प्रयोग गरेर धेरै साधारण मानव स्वप्रतिरक्षी रोगहरुमा एकदम आंतरिक प्रतिरक्षा द्धारा मध्यस्थको गई प्रतिरक्षारोगजन्यता देखि जान सक्छ। यस नयाँ वर्गीकरण योजनाको उपयोग रोगको प्रक्रियाहरुलाई समझने र उपचारको विकासमा हुन सक्छ।(देखिये पीएलओएस मेडिसिन लेख, http://www.plosmedicine.org/article/info:doi/10.1371/journal.pmed.0030297)।

निदान[सम्पादन गर्ने]

स्वप्रतिरक्षी विकारहरुको निदान सटीक इतिहास र रोगीको शारीरिक परीक्षा, तथा नियमित प्रयोगशाला परीक्षणहरुमा कतिपय असामान्यताहरु (उदा.बढेको सी-रिएक्टिव प्रोटीन)को पृष्ठभूमिमा संदेहको उच्च सूचकमा निर्भर हुन्छ। धेरै प्रणालिक विकारहरु मा, विशिष्ट स्वप्रतिपिंडहरुलाई पहिचानन वाला सीरोवैज्ञानिक परीक्षणहरुको प्रयोग गरिन सक्छ। स्थानिक विकारहरुको सबै भन्दा राम्रो निदान बयाप्सी नमूनोंको इम्यूनोफ्लोरेसेंस द्धारा गरिन सक्छ। स्वप्रतिपिंडहरुको प्रयोग धेरै स्वप्रतिरक्षी रोगहरुको निदानको लागि गर्‌उछ। स्वप्रतिपिंडोंको स्तरहरुलाई रोगको विकासको निश्चित गर्नको लागि नापइन्छ।

उपचार[सम्पादन गर्ने]

स्वप्रतिरक्षी रोगको उपचार पारम्परिक रूपले प्रतिरक्षाशामक, शोथविरोधी, या सांत्वनात्मक रहे छन्।[४] गैरप्रतिरक्षी उपचार,जस्तै हशिमोटोको शायरायडशोथ या प्रकार 1 मधुमेहमा हारमोन विस्थापन स्वतःआक्रामक प्रतिक्रियाको परिणामको उपचार गर्छन, यसैले यिनीहरु सांत्वनात्मक उपचार हुन् । आहारको परिवर्तन सीलियाक रोगको तीव्रताको सीमित गर्दछ। स्टीरयड या एनएसएआईडी (NSAID) उपचार धेरै रोगहरुको शोथकारी लक्षणहरुलाई सीमित गर्दछ। आईवीआईजीको प्रयोग सीआईडीपी र जीबीएसको लागि गर्‌उछ। विशिष्ट प्रतिरक्षापरिवर्तक उपचार जस्तै टीएनएफ अल्फा विरोधी (उदा.एटानर्सेप्ट), बी कोशिकाको कम गर्न वाला कारक रिटुक्सिमैब, आईएल-6 ग्राहक विरोधी टोसिलीजुमैब र सहप्रोत्साहन अवरोधी एबेटासेप्टको आरएको उपचारको लागि उपयोगी दर्शाए गएको छ। यिनीहरु मध्ये केही प्रतिरक्षीउपचारहरुको सम्बन्ध दुष्प्रभावहरुको बढेको जोखम संग हुन सक्छ, जस्तै संक्रमणको संभावना.

हेल्मिंथिक उपचार एक प्रायोगिक तरीका छ जसमा रोगीको विशिष्ट परजीवी आंत्र निमाटोड (हेल्मिंथ) दिये जान्छन्। आजकल दुई करीब देखि संबंधित उपचार उपलब्ध हुन्, निकेटर अमेरिकैनस,जसे साधारण तरिकामा हुकवर्म भनिन्छ या त्रिचुरिस सुइसको अण्डे, जसलाई साधारण तरिकामा पिग व्हिपवर्म अण्डे भनिन्छ।[१७][१७][१८][१९][२०][२१]

टी कोशिका टीकाकरणको पनि स्वप्रतिरक्षी विकारहरुको संभावित भविष्यको उपचारको रूपमा अध्ययन गरे जा रहेको छ ।

यिनलाई पनि हेर्नुहोस[सम्पादन गर्ने]

  • स्व-प्रतिरक्षित रोग
  • सुरक्षित औटोइम्युनिटी
  • प्रणालीगत स्व-प्रतिरक्षित रोग

संदर्भ[सम्पादन गर्ने]

  1. Stefanova I., Dorfman J. R. and Germain R. N. (2002), "Self-recognition promotes the foreign antigen sensitivity of naive T lymphocytes", Nature 420(6914): 429–434, PMID 12459785, doi 10.1038/nature01146 
  2. Pike B, Boyd A, Nossal G (1982), "Clonal anergy: the universally anergic B lymphocyte", Proc Natl Acad Sci USA 79(6): 2013–7, PMID 6804951, doi 10.1073/pnas.79.6.2013 
  3. Jerne N (1974), "Towards a network theory of the immune system", Ann Immunol (Paris) 125C(1-2): 373–89, PMID 4142565 
  4. ४.० ४.१ सहिष्णुता र औटोइम्युनिटी
  5. Edwards JC, Cambridge G, Abrahams VM (1999), "Do self perpetuating B lymphocytes drive human autoimmune disease?", Immology 97: 1868–1876 
  6. Klein J, Sato A (September 2000), "The HLA system. Second of two parts", N. Engl. J. Med. 343(11): 782–6, PMID 10984567, doi 10.1056/NEJM200009143431106 
  7. ७.०० ७.०१ ७.०२ ७.०३ ७.०४ ७.०५ ७.०६ ७.०७ ७.०८ ७.०९ ७.१० कृशा मैककय द्धारा प्रतिदिन स्वास्थ्य > महिलाहरु र स्व-प्रतिरक्षित विकार. लिंडसी मार्सेलिन, एमडी (MD), एमपीएच (MPH) द्धारा चिकित्सकीय समीक्षित. अंतिम अद्धतन: 12-02-2009
  8. ऐंसवर्थ, क्लेयर (15 नोभेम्बर 2003)। द स्ट्रेंजर विदीन . न्यू साइंटिस्ट (प्रमाणीकरण)। (यहां पुनर्मुद्रित)
  9. सिद्धांत: असंतुलित एक्स क्रोमोसोम निष्क्रियीकरणको कारण पोथीहरुमा उच्च स्वप्रतिरक्षकता: [१]
  10. Uz E, Loubiere LS, Gadi VK, et al. (June 2008), "Skewed X-chromosome inactivation in scleroderma", Clin Rev Allergy Immunol 34(3): 352–5, PMID 18157513, doi 10.1007/s12016-007-8044-z 
  11. Saunders K, Raine T, Cooke A, Lawrence C (2007), "Inhibition of autoimmune type 1 diabetes by gastrointestinal helminth infection", Infect Immun 75(1): 397–407, PMID 17043101, doi 10.1128/IAI.00664-06 
  12. परजीवी संक्रमण अधिक स्केलेरोसिस विरामीहरुलाई लाभ दे सकते हुन्
  13. Wållberg M, Harris R (2005), "Co-infection with Trypanosoma brucei brucei prevents experimental autoimmune encephalomyelitis in DBA/1 mice through induction of suppressor APCs", Int Immunol 17(6): 721–8, PMID 15899926, doi: 10.1093/intimm/dxh253 , <http://intimm.oxfordjournals.org/cgi/content/full/17/6/721> 
  14. Edwards JC, Cambridge G (2006), "B-cell targeting in rheumatoid arthritis and other autoimmune diseases.", Nature Reviews Immunology 6(5): 394–403, PMID 16622478, doi 10.1038/nri1838 
  15. Kubach J, Becker C, Schmitt E, Steinbrink K, Huter E, Tuettenberg A, Jonuleit H (2005), "Dendritic cells: sentinels of immunity and tolerance", Int J Hematol 81(3): 197–203, PMID 15814330, doi 10.1532/IJH97.04165 
  16. डीएनए (DNA) टीकाकरण पछि टायरोसिनेज-संबंधी प्रोटीनहरुको विरूद्ध स्वप्रतिपिंडहरुको उपपादन:प्रोटीन खुट्टालागको प्रति अनपेक्षित प्रतिक्रियात्मकता रूपा श्रीनिवासन, एलन एन. ह्यूटन, र जेड डी. वोलचोक
  17. १७.० १७.१ Zaccone P, Fehervari Z, Phillips JM, Dunne DW, Cooke A (2006), "Parasitic worms and inflammatory diseases", Parasite Immunol. 28(10): 515–23, PMID 16965287, doi 10.1111/j.1365-3024.2006.00879.x 
  18. Dunne DW, Cooke A (2005), "A worm's eye view of the immune system: consequences for evolution of human autoimmune disease", Nat. Rev. Immunol. 5(5): 420–6, PMID 15864275, doi 10.1038/nri1601 
  19. Dittrich AM, Erbacher A, Specht S, et al. (2008), "Helminth Infection with Litomosoides sigmodontis Induces Regulatory T Cells and Inhibits Allergic Sensitization, Airway Inflammation, and Hyperreactivity in a Murine Asthma Model", J. Immunol. 180(3): 1792–9, PMID 18209076 
  20. Wohlleben G, Trujillo C, Müller J, et al. (2004), "Helminth infection modulates the development of allergen-induced airway inflammation", Int. Immunol. 16(4): 585–96, PMID 15039389, doi 10.1093/intimm/dxh062 
  21. Quinnell RJ, Bethony J, Pritchard DI (2004), "The immunoepidemiology of human hookworm infection", Parasite Immunol. 26(11-12): 443–54, PMID 15771680, doi 10.1111/j.0141-9838.2004.00727.x 

बाहिरी लिंक्स[सम्पादन गर्ने]

Source[सम्पादन गर्ने]

[[Category:स्व-प्रतिरक्षित रोग]]