हिन्दू वर्ण व्यवस्था

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्

यो लेख हिन्दीबाट अनुवाद गरिएको हो। यहाँ क्लिक गरेर यस लेखमा रहेका त्रुटिहरु सुधार्न सक्नुहुन्छ।

वर्ण व्यवस्था हिन्दू धर्ममा प्राचीन कालदेखि चले आ रहोस् सामाजिक गठनको अंग छ, जसमा विभिन्न समुदाहरूका मानिसेको काम निर्धारित हुन्थ्यो। यी मानिसेको सन्तानहरूका कार्य पनि यिनैंमा निर्भर गरिन्थ्यो तथा विभिन्न प्रकारका कार्यहरूका अनुसार बनेका यस्ता समुदाहरूलाई जाति वा वर्ण भनिन्थ्यो। प्राचीन भारतीय समाज ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य तथा शूद्र वर्णहरूमा विभाजित थियो। ब्राह्मणहरूको कार्य शास्त्र अध्ययन, वेदपाठ तथा यज्ञ गराना हुन्थ्यो जबकि क्षत्रिय युद्ध तथा राज्यका कार्यहरूका उत्तरदायी थिए। वैश्हरूको काम व्यापार तथा शूद्रहरूको काम सेवा प्रदान गर्नु हुन्थ्यो। प्राचीन कालमा यो सब संतुलित थियो तथा सामाजिक संगठनको दक्षता बढानोका काम आन्थ्यो। तर कालोन्तरमा ऊँच-नीचका भेदभाव तथा आर्थिक स्थिति परिवर्तन गर्नेका कारण यसबाट विभिन्न वर्णहरूका बीच दूरिया बढीं। आज आरक्षणका कारण विभिन्न वर्णहरूका बीच अलग सा रिश्ता बन्दै जा रह्यो छ। भनिन्छ कि हिटलर भारतीय वर्ण व्यवस्थासित धेरै प्रभावित भएको थियो। भारतीय उपमहाद्वीपका धेरै अन्य धर्म तथा सम्प्रदाय पनि यसको पालन आंशिक वा पूर्ण रूपले गर्दछन्। यिनमा सिक्ख, इस्लाम तथा इसाई धर्मको नाम उल्लेखनीय छ।

चार वर्ण[सम्पादन गर्ने]

वास्तवमा चार वर्ण मनुष्य जातिको मूलभूत स्वभाव हो, ज्योतिषमा पनि यसका लक्षण मिल्दछन् र श्री मदभगवत गीतामा पनि। ौं यस प्रकार छ- १-युद्धलोलुप- लड्नेलाई प्राय अमादा- क्षत्रिय २-ग्यानलोलुप- विद्याहरू सिक्नलाई इच्छुक- किताबी कीरा-ब्राम्हण ३-धनलोलुप- अत्यन्त लोभी, ठग,- सधैं ९९लाई १०० गर्नका चक्कर मा- बनिया वा वैश्य ४-बेपरवाह, मस्तमौला जीव- कलको फिक्र छैन,मेहनत गर र खाउपिउ मोज गर-शूद्र। दुर्भाग्यदेखि यी स्वभावहरूलाई कुटिल मानिसहरूले जातिमा बदल गर्न आफ्नोलाई श्रेष्ठ घोषित गरिदिए, अथवा ब्राम्हण, र मानिसहरूलाई धर्म, भगवानका नाममा ठग ठग गर्न तिनको कमाईमा ऍश गर्न लागोस्।यहींदेखि धर्ममा विकृति आउने थाल्यो, किनभनें धर्म शास्त्रको मनमानि व्याख्या आफ्नो स्वार्थ सिद्धीका लागि तिनीहरूले गरे ब्रम्हभोजलाई ब्राम्हणभोजमा बदल दिए।

क्षत्रिय[सम्पादन गर्ने]

क्षत्रियहरुको काम राज्यको शासन तथा सुरक्षा थियो। क्षत्रिय युद्धमा लडन्थे ।क्षत्रिय मानिस बल,बुद्दि र विद्या तीन मेँ पराँगत हुन्छन्ँ। भारतको मुख्य क्षत्रिय जातिहरू निम्न छन् राजपूत, जाट , डोगरा ,गोरखा ,मीणा , आदि।

ब्राह्मण[सम्पादन गर्ने]

शिक्षा दिनु, यज्ञ गर्नु-गराउनु, वेद पाठ, मन्त्रोच्चारण, क्रियाएर्म तथा विविध संस्कार गराउनु जस्तै कार्य ब्राह्मणहरू द्वारा निष्पादित गरिन्थे। मन्दिरहरूको हेरचाह तथा देवताहरूको पूज गर्न तथा गराउने दायित्व पनि उनिहरुकै हो। मंदिरहरूमा वेदहरूका ज्ञानका अतिरिक्त नृत्य तथा संतीतको पनि प्रचलन थियो। भारतका विभिन्न भागहरूमा विभिन्न उपनामहरूदेखि जानिन्छन्। द्विवेदी, दूबे, त्रिवेदी, चतुर्वेदी, पाण्डेय, शर्मा तथा झा जस्तै नाम क्षेत्रका अनुसार बदल्दछन्।

वैश्य[सम्पादन गर्ने]

ौं वर्ग जसलाई व्यापारको काम सुम्पिइएको थियो त्यो यस जाति मेँ आउँछन्ँ।तिनको नामका अघि लाला,मित्तल,गुप्ता आदि लागेको हुन्छ।

शूद्र[सम्पादन गर्ने]

यी विभिन्न कार्यहरूलाई गर्नका लागि जिम्मेवार थिए जस्तै कृषि, पशुपालन(यादव), कंभकार,कुम्हार(माटोका भाँडाकुँडा),मालि,लौहकार,बढई(लकडीको काम),डोम(नाली को सफाई गर्ने),नाउ,धोबी,teli,kahar,dhimar,khatik इत्यादि।

उत्पत्ति[सम्पादन गर्ने]

वर्णहरू कि उत्पत्तिका दुइ मान्य सिद्धन्त छन्।

धार्मिक उत्पत्ति[सम्पादन गर्ने]

धर्मका अनुसार श्रिष्टीका बन्नका समय मानवहरूलाई उत्पत्त गर्दै समय ब्रह्मा जीका विभिन्न अंगहरूदेखि उत्पन्न हुनको कारण धेरै वर्ण बनेका।

खंडन[सम्पादन गर्ने]

माथिोक्त कल्पित विचारको खंडन भगवान बुद्धले आफ्नो जीवन कालमा हे गरिदिएको थियो | दिघ निकायका आगण सुत्तका अनुसार पृथ्वीको उत्पत्तिका पछि जब जीवोलाई क्रमिक विकास भयो र उनमे तृष्णा लोभी अभिमान जेसे भावोको जन्म भयो त ती प्रारम्भिक सत्वोमा विभिन्न प्रकारको विकृतिया र आयुमा क्रमश: कमी हुने लगी | यसका पछि ती मानिस चोरी जेसे गर्मोमा प्रवृत्त हुने लागोस् र पकडे जानमा क्षमा याचनामा छोड दिए जाने लागोस् किन्तु लगातार चोर गरम गर्नका कारण सबै जन समुदाय परेशां भएर एक सम्म्नानीय व्यक्तिका नजीक गए र बोले तिमीयहाँ अनुशासनको स्थापना गरो उचित र अनुचितको निर्णय गरो हामी तुम्हे आफ्नो अन्नमा देखि भाग द्नेछ्न् त्यस व्यक्तिले यो मान लिया | चूँकि त्यो सर्व जन द्वारा सम्मत थियो यस कारण महा सम्मत नामले प्रसिंद्ध , मानिसोका क्षेत्रो (खेतहरू)को रक्षक थियो यस कारण क्षत्रिय भयो र जनताको रंजन गर्नका कारण राजा कहलाया | ती सर्व प्रथम व्यक्तिलाई आज मनु भने जाता हे जसका आचार विचारमा चलने भएका मनुष्य कहलाये | यस प्रकार क्षत्रिय वर्णको उत्पत्ति प्रजतात्त्रिक तरिकाले जनता द्वारा रजा चुननेका कारण भएको | यो वर्णको निर्णय धर्म (निति)का आधारमा भयो नको कुनै देविय सत्ताके कारण | यसै प्रकार ब्राहमण वेश्य र शुद्र वर्गको उत्पत्तिभी आफ्नो त्यस समयका गर्मोका अनुसार भएको पेज २४० [१]

इतिहासकारहरूका अनुसार उत्पत्ति[सम्पादन गर्ने]

भारतवर्षमा प्राचीन हिन्दू वर्ण व्यचस्थामा मानिसहरूलाई तिनको द्वारा गरिने कार्यका अनुसार अलग-अलग वर्गहरूमा राखिएको थियो।

  • पूजा-पाठ अनि अध्ययन-अध्यापन आदि कार्योलाई गर्ने ब्राह्मण
  • शासन-व्यवस्था तथा युद्ध कार्यहरूमा संलग्न वर्ग क्षत्रिय
  • व्यापार आदि कार्यहरूलाई गर्ने वैश्य
  • श्रमकार्य अनि अन्य वर्गहरूका लागि सेवा गर्ने 'शूद्र कहे जान्थे। यो ध्यान राख्ने योग्य छ कि वैदिक कालको प्राचीन व्यवस्थामा जाति वंशानुगत हुँदैन थियो तर गुप्तकालका आउँदा-आउँदै आनुवंसिक आधारमा मानिसेका वर्ण तय हुने लागोस्। परस्पर श्रेष्ठताका भावका चल्दै नई-नई जातिहरूको रचना हुने लगी। यहाँसम्म कि श्रेष्ठ समझे जाने ब्राह्मणहरूले पनि आफ्नो भित्र दर्जनहरू वर्गीकरण गर्न डाला। अन्य वर्णका मानिसहरूले यसको अनुसरण गरे र जातिहरूको सङ्ख्या हजारौंमा पुग गयी।

वैदिक कालमा वर्ण-व्यवस्था जन्म-आधारित न भएर गरम आधारित थियो|

आरक्षण र वर्तमान स्थिति[सम्पादन गर्ने]

उन्नाइसौं तथा बीसवी शताव्दीमा पनि जाति व्यवस्था कायम छ नीच जाति वालोँलाई आरक्षणका नाममा तिनको नीचता उन्हे याद दिलाउनई जाँदैछ।आरक्षण जहाँ पिछडी जातियोँलाई अवसर दिरहेको छ त्यही ती उन्हे यी ज्ञान पनि याद गरवा्दछ कि ती उपेक्षित छँ। महात्मा गांधी, भीमराव अंबेदकर जस्तै मानिसहरूले भारतीय वर्ण व्यवस्थाको कुरीतिहरूलाई समाप्त गर्ने कोशिश गरे।धेरै मानिसहरूले जाति प्रथालाई समाप्त गर्ने कुरा गरे।पछिल्लो धेरै सताव्दीहरूदेखि "उच्च जाति" कहे जाने मानिसेको श्रेष्ठताको आधार तिनको गर्मको मानक हुने लागेको। ब्राह्मण बिना केही गरे पनि मानिसहरूदेखि माथि छैन समझे जान लागोस्। भारतीय संविधानमा जातिका आधारमा अवसरमा भेदभाव गर्नमा रोक लागेको दिएको। पछिल्लो धेरै सताव्दीहरूदेखि पिछडी रही धेरै जातिहरूका उत्थानका लागि आरक्षणको व्यवस्था गरिएको। यो भनिएको कि १० सालहरूमा बिस्तारै आरक्षण हटा लिया जानेछ,मा राजनैतिक तथा कार्यपालिक कारणहरूदेखि यस्तो छैनपाओस्।

धारे धीरे पिछडे वर्गहरूको स्थितिमा त सुधार आयामा तथाकथित उच्च वर्गका मानिसहरूलाई लागे लागेको कि दलितहरूका आरक्षणका कारण तिनको अवसर कम भइरहेकाछ्न्। यस समयसम्म जातिवाद भारतीय राजनीति तथा सामाजिक जीवनदेखि जुड गया। अब पनि धेरै राजनैतिक दल तथा नेता जातिवादका कारण चुनाव जीत्दछन्। आज आरक्षणलाई बढाउने कवायद तथा त्यसका विरोध जारी छ। जाति स्ब एक् ह्ौं कोइ हीन् नही ह्ौं सब मनुष ह्वे।

क्षेत्रीय विविधता[सम्पादन गर्ने]

दलितहरूलाई लिएर विभिन्न मानिसहरूमा मतभेद छन्। केही जातिहरू कुनै एक राज्यमा पिछडे वर्गको श्रेणीमा आउँछन् त अर्कामा छैन यसका कारण आरक्षण जस्तै विषयहरूमा धेरै अन्यमनस्कताको स्थिति बनी भएको छ। धेरै मानिस दलितहरूको परिभाषालाई जातिका आधारमा न बनाएर आर्थिक स्थितिका आधारमा बनाउनेका पक्षमा छन्।

यो पनि हेर्नुहोस्[सम्पादन गर्ने]

बाह्य कडीहरू[सम्पादन गर्ने]

Reference[सम्पादन गर्ने]

  1. http://www.dli.gov.in/cgi-bin/metainfo.cgi?&title1=digh nikaya_(1936)_ac_726&author1=NULL&subject1=NULL&year=1941 &language1=hindi&pages=374&barcode=99999990262307&author2=NULL&identifier1=NULL&publisher1=NULL&contributor1=NULL&vendor1=NONE&scanningcentre1=cdac,noida&slocation1=NONE&sourcelib1=vir seva mandir daryaganj&scannerno1=0&digitalrepublisher1=digital library of india&digitalpublicationdate1=2009-10-01&numberedpages1=0&unnumberedpages1=0&rights1=not available&copyrightowner1=NULL&copyrightexpirydate1=0000-00-00&format1=tagged image file format &url=/data4/upload/0115/111