हीलियम

तरलीकृत हीलियम

शुद्ध हीलियमदेखि भरिएको ग्यास डिस्चार्ज ट्यूब

हिलियम (अंग्रेजी: Helium) एउटा रासायनिक तत्त्व हो जो प्रायः ग्यासीय अवस्थामा रहन्छ। यो एउटा निष्क्रिय ग्यास वा नोबल ग्यास (Noble gas) हो तथा रंगहीन, गंधहीन, स्वादहीन, विष-हीन (नन-टक्सिक) पनि हो। यसको परमाणु क्रमांक २ हो। सबै तत्वहरूमा यसको क्वथनांक (boiling point) एवं गलनांक (melting point) सबैभन्दा कम हो। द्रव हिलियमको प्रयोग पदार्थहरूलाई अत्यन्त कम तापसम्म ठण्डा गर्नका लागि गरिन्छ; जस्तै अतिचालक ताराहरूलाई १.९ डिग्री केल्विनसम्म ठण्डा गर्नको लागि।

हीलियम अक्रिय ग्यासको एउटा प्रमुख सदस्य हो। यसको संकेत He, परमाणुभार ४, परमाणुसंख्या २, घनत्व ०.१७८५, क्रान्तिक ताप -२६७.९०० र क्रान्तिक दबाव २ २६ वायुमण्डल, क्वथनांक -२६८.९०से र गलनांक -२७२ डिग्री से. हो। यसका दुइ स्थायी समस्थानिक He3, परमाण्विक द्रव्यमान ३.०१७० र He4, परमाण्विक द्रव्यमान ४.००३९ र दुइ अस्थायी समस्थानिक He5, परमाण्विक द्रव्यमान ५.०१३७ र रेडियोएक्टिव He6, परमाण्विक द्रव्यमान ६.०२८ पाए गए छन्।

खोज एवं प्राप्ति

१८६८ ई.मा सूर्यका सर्वग्रास ग्रहणका अवसरमा सूर्यका वर्णमण्डलका स्पेक्ट्रममा एउटा पहेंलो रेखा देखिन्थ्यो जो सोडियमको पीली रेखा भन्दा भिन्न थियो। जानसेनले यस रेखाको नाम डी3 राखे र सर जे. नार्मन लकयर यस परिणाममा पुगे कि यो रेखा कुनै यस्ता तत्वको छ जो पृथ्वीमा पाइंदैन। उनले नैं हीलियम (ग्रीक शब्द, शब्दार्थ सूर्य)का नाममा यसको नाम हीलियम रखा। १८९४ ई.मा सर विलियम रामजेमले क्लीवाइट नामक खनिजदेखि निस्केको ग्यासको परीक्षादेखि सिद्ध गरे कि यो ग्यास पृथ्वीमा पनि पाइन्छ। क्लीवाइटलाई तनु सल्फ्यूरिक अम्लका साथ गरम गर्न र पछि क्वीवाइटलाई निर्वातमा गरम गर्नको लागि यस ग्यासलाई प्राप्त गरेको थियो। यस्तो ग्यासमा २० प्रतिशत नाइट्रोजन थियो। नाइट्रोजनका निकाल लिनमा ग्यासका स्पेक्ट्रम परीक्षणदेखि स्पेक्ट्रममा डी3 रेखा मिली। पछि ठेगाना लागेको कि केही उल्कालोहमा पनि यो ग्यास विद्यमान थियो। रामजे र टैवर्सले यस ग्यासलाई ठूला परिश्रम र ठूलो सूक्ष्मतादेखि परीक्षा गरि दिए कि यो ग्यास वायुमण्डलमा पनि रहन्छ। रामजे र फ्रेडेरिक सडीले रेडियोऐक्टिव पदार्थहरूका स्वत:विघटनदेखि प्राप्त उत्पादमा पनि यस ग्यासलाई पाए। वायुमण्डलमा ठूलो अल्प मत्रा (१८,६००मा एउटा भाग), केही अन्य खनिजों, जस्तै बोगेराइट र मोनेजाइटदेखि निस्केको ग्यासहरूमा यो पाइएको हो। मोनोजाइटका प्रति एउटा ग्राममा १ घन सेमी ग्यास पाइन्छ। पेट्रोलियम कूपहरूदेखि निस्केको प्राकृतिक ग्यासमा यसको मात्रा १ प्रतिशतदेखि लिएर ८ प्रतिशतसम्म पाइएकोछ।

उत्पादन

प्राकृतिक ग्यासका धुनाले कार्बन डाइआक्साइड र अन्य अम्लीय ग्यासहरू निस्कन्छन्। धुनमा मोनाइथेनोलेमिन र ग्लाइकोल मिलाइएको जल प्रयुक्त हुन्छ। धोए पछि ग्यासलाई सूकाएर त्यसलाई ग्र्क़देखि ३०० डिग्री तापसम्म ठंढा गर्दछन्। त्यस तापमा प्रति वर्ग इंच ६०० पौण्डदेखि अधिक दबाव हालिन्छ। यसदेखि हीलियम र केही नाइट्रोजनलाई छो्ड़ेर अन्य सब ग्यासहरू तरलीभूत हुन जान्छन्। अब हीलियम (५० प्रतिशत) र नाइट्रोजन (५०%)को मिश्रण बाँच्छ। यसलाई र ठंडा गर्न प्रति वर्ग इंच २,५०० पौण्ड दबावदेखि दबाइन्छन् जसदेखि अधिकांश नाइट्रोजन तरलीभूत हुन जान्छ र हीलियमको मात्रा ९८.२%सम्म पुग जान्छ। यदि यसदेखि अधिक शुद्ध हीलियम प्राप्त गर्नु छ भनें सक्रियकृत नारियलका कोइलालाई द्रव नाइट्रोजनका ऊष्मकमा राखेर त्यसको द्वारा हीलियमलाई पारित गर्दछन् जसदेखि केवल लेशमात्र अपद्रव्यवाला हीलियम प्राप्त हुन्छ।

गुणधर्म

वर्णरहित, गंधहीन र स्वादहीन ग्यास हो। तापध्वनि र विद्युतको सुचालक हो। जलमा अल्प विलेय हो। अन्य विलायकहरूमा अधिक घुल्दछ। यसको तरलन भएको हो। द्रव हीलियम दुइ रूपहरूमा पाइएको हो। यसको घनत्व ०.१२२ हो। यसको ठोसीकरण पनि भएको हो। तरल द्रवका १४० वायुमण्डल दबावमा २७२ डिग्री से.मा कीसमले १९२६ ई.मा ठोस हीलियम प्राप्त गरेको थियो। यसको ग्यासमा केवल एउटा परमाणु रहन्छ। यसको विशिष्ट ऊष्माहरूको अनुपात ४ : १.६६७ हो। कुनै पनि तत्वका साथ यो कुनै यौगिक छैन बन्दै। यसको संयोजकता शून्य हो। आवर्तसारणीमा यसको स्थान प्रथम समूहका प्रबल विद्युत् धनीय तत्वहरू र सप्तम समूहका प्रबल विद्युत् ऋणीय तत्वहरूका बीच हो।

उपयोग

वायुपोतहरूमा हीलियमको प्रयोग हुन्छ

वायुपोतहरूमा हाइड्रोजनका स्थानमा अब हीलियमको प्रयोग हुन्छ यद्यपि हाइड्रोजनको तुलनामा यसको उत्थापक क्षमता ९२.६ प्रतिशत नैं छ तर हाइड्रोजनका ज्वलनशील हुने र वायुका साथ विस्फोटक मिश्रण बन्नका कारण यसको नैं अब उपयोग हुँदैछ। मौसमको ठेगाना लगाउन कालि गोरुनहरूमा पनि हीलियमको आज उपयोग हुँदैछ। हल्की धातुहरूका जोडने र अन्य धातुकर्मसम्बन्धी उपचारहरूमा निष्क्रिय वायुमण्डलका लागि हीलियम काममा आ रहेकोछ। औषधिहरूमा पनि विशेषत: दमे र अन्य श्वसन रोगहरूमा अक्सिजनका साथ मिलाएर कृत्रिम श्वसनमा हीलियमको उपयोग बढ़ रहेकोछ। द्रव हिलियमको प्रयोग पदार्थहरूलाई अत्यन्त कम तापसम्म ठण्डा गर्नका लागि गरिन्छ; जस्तै अतिचालक ताराहरूलाई १.९ डिग्री केल्विनसम्म ठण्डा गर्नको लागि।

रसायनिक तत्व

हाइड्रोजन -- हेलियम -- लिथियम -- बेरिलियम -- बोरोन -- कार्बन -- नाइट्रोजन -- अक्सिजन -- फ्लोरिन -- नियोन -- सोडियम -- म्याग्नेसियम -- एल्युमिनियम -- सिलिकन -- फोस्फरस -- सल्फर -- क्लोरिन -- आर्गन -- पोटासियम -- क्याल्सियम -- स्क्यान्डियम -- टाइटानियम -- भेनेडियम -- क्रोमियम -- म्याङ्गनिज -- फलाम -- कोबल्ट -- निकेल -- तामा -- जस्ता -- ग्यालियम -- जर्मेनियम -- आर्सेनिक -- सेलेनियम -- ब्रोमिन -- क्रिप्टन -- रुबिडियम -- स्ट्रन्सियम -- इट्रियम -- जर्कोनियम -- नियोबियम -- मलिब्डेनम -- टेक्निसियम -- रुथेनियम -- रोडियम -- प्यालेडियम -- चाँदी -- क्याड्मियम -- इन्डियम -- राङ -- एन्टिमोनी -- टेलुरियम -- आयोडिन -- जेनन -- सिजियम -- बेरियम -- ल्यान्थनम -- सिरियम -- प्रेजियोडिमियम -- नियोडिमियम -- प्रोमिथियम -- समेरियम -- युरोपियम -- ग्याडोलिनियम -- टर्बियम -- डिस्प्रोजियम -- होल्मियम -- अर्बियम -- थुलियम -- इटर्बियम -- लुटिशियम -- ह्याफ्नियम -- ट्यान्टलम -- टङ्स्टेन -- रिनियम -- अज्मियम -- इरिडियम -- प्लेटिनम -- सुन -- पारो -- थ्यालियम -- सिसा -- बिस्मथ -- पलोनियम -- एस्टटिन -- रेडन -- फ्रान्सियम -- रेडियम -- एक्टिनियम -- थोरियम -- प्रोट्याक्टिनियम -- युरेनियम -- नेप्ट्युनियम -- प्लुटोनियम -- एमरिशियम -- क्युरियम -- बर्क्लियम -- क्यालिफोर्नियम -- आइन्स्टाइनियम -- फर्मियम -- मेन्देलिभियम -- नोबेलियम -- लरेन्सियम -- रदर्फोर्डियम -- दुब्नियम -- सिबोर्गियम -- बोरियम -- ह्यासियम -- माइट्नेरियम -- डार्मश्‌टाटियम -- रेन्टगेनियम -- उनुन्बियम -- उनुन्ट्रियम -- उनुन्क्वाडियम -- उनुन्पेन्टियम -- उनुन्हेक्सियम -- उनुन्सेप्टियम -- उनुनक्टियम

यी पनि हेर्नुहोस्

• अक्रिय ग्यास

वाह्य सूत्र

• The Periodic Table of Videos - Helium
• US Government' Bureau of Land Management: Sources, Refinement, and Shortage. With some History of Helium.
• U.S. Geological Survey Publicationson Helium beginning 1996
• It's Elemental – Helium

विस्तृत जानकारी

• Helium at the Helsinki University of Technology; includes pressure-temperature phase diagrams for helium-3 and helium-4
• Lancaster University, Ultra Low Temperature Physics - includes a summary of some low temperature techniques

विविध

• Physics in Speech with audio samples that demonstrate the unchanged voice pitch
• Article about helium and other noble gases
• Ebyte article on helium scarcity and potential effects on NMR and MRI communities

hydrogen ← helium → lithium - ↑ He ↓ Ne 2He पेरियोडिक तालिका
उपस्थिति
colorless gas, exhibiting a red-orange glow when placed in a high-voltage electric field Spectral lines of helium
साधारण गुणहरू
नाम, संकेत, संख्या	helium, He, 2
उच्चारण	/ˈhiːliəm/ hee-lee-əm
तत्वको प्रकार	noble gases
समुह, पेरियोड, व्लक	18, 1, s
मानक आणविक भार	4.002602(2)
इलेक्ट्रोन वितरण	1s2
प्रति सेल इलेक्ट्रोनहरू	2 (Image)
भौतिक गुणहरू
अवस्था	gas
घनत्व	(0 °C, 101.325 kPa) 0.1786 g/L
तरल घनत्व m.p. मा	0.145 g·cm−3
तरल घनत्व b.p. मा	0.125 g·cm−3
पग्लने विन्दु	(at 2.5 MPa) 0.95 K, −272.20 °C, −457.96 °F
उम्लने विन्दु	4.22 K, −268.93 °C, −452.07 °F
क्रिटिकल विन्दु	5.19 K, 0.227 MPa
फ्युजनको ताप	0.0138 kJ·mol−1
वाष्पिकरणको ताप	0.0829 kJ·mol−1
मोलार ताप क्षमता	5R/2 = 20.786 J·mol−1·K−1
वाष्पीय चाप (defined by ITS-90)
P (Pa) 1 10 100 1 k 10 k 100 k at T (K)     1.23 1.67 2.48 4.21
आणविक गुणहरू
अक्सिडेसन स्थितिs	0
इलेक्ट्रो निगेटिभिटी	no data (Pauling scale)
Ionization energies	1st: 2372.3 kJ·mol−1
	2nd: 5250.5 kJ·mol−1
कोभ्यालेन्ट अर्धव्यास	28 pm
भ्यान डर वाल अर्धव्यास	140 pm
अरु गुणहरू
मणिभ ज्यामिती	hexagonal close-packed
चुम्बकिय सूचिकरण	diamagnetic
थर्मल कन्डक्टिभिटी	0.1513 W·m−1·K−1
आवाजको गति	972 m·s−1
CAS registry number	7440-59-7
सबै भन्दा स्थिर आइसोटपहरू
Main article: Isotopes of helium
iso NA half-life DM DE (MeV) DP 3He 0.000137%* 3He is stable with 1 neutron 4He 99.999863%* 4He is stable with 2 neutrons *Atmospheric value, abundance may differ elsewhere.

रसायनिक तत्व

हाइड्रोजन -- हेलियम -- लिथियम -- बेरिलियम -- बोरोन -- कार्बन -- नाइट्रोजन -- अक्सिजन -- फ्लोरिन -- नियोन -- सोडियम -- म्याग्नेसियम -- एल्युमिनियम -- सिलिकन -- फोस्फरस -- सल्फर -- क्लोरिन -- आर्गन -- पोटासियम -- क्याल्सियम -- स्क्यान्डियम -- टाइटानियम -- भेनेडियम -- क्रोमियम -- म्याङ्गनिज -- फलाम -- कोबल्ट -- निकेल -- तामा -- जस्ता -- ग्यालियम -- जर्मेनियम -- आर्सेनिक -- सेलेनियम -- ब्रोमिन -- क्रिप्टन -- रुबिडियम -- स्ट्रन्सियम -- इट्रियम -- जर्कोनियम -- नियोबियम -- मलिब्डेनम -- टेक्निसियम -- रुथेनियम -- रोडियम -- प्यालेडियम -- चाँदी -- क्याड्मियम -- इन्डियम -- राङ -- एन्टिमोनी -- टेलुरियम -- आयोडिन -- जेनन -- सिजियम -- बेरियम -- ल्यान्थनम -- सिरियम -- प्रेजियोडिमियम -- नियोडिमियम -- प्रोमिथियम -- समेरियम -- युरोपियम -- ग्याडोलिनियम -- टर्बियम -- डिस्प्रोजियम -- होल्मियम -- अर्बियम -- थुलियम -- इटर्बियम -- लुटिशियम -- ह्याफ्नियम -- ट्यान्टलम -- टङ्स्टेन -- रिनियम -- अज्मियम -- इरिडियम -- प्लेटिनम -- सुन -- पारो -- थ्यालियम -- सिसा -- बिस्मथ -- पलोनियम -- एस्टटिन -- रेडन -- फ्रान्सियम -- रेडियम -- एक्टिनियम -- थोरियम -- प्रोट्याक्टिनियम -- युरेनियम -- नेप्ट्युनियम -- प्लुटोनियम -- एमरिशियम -- क्युरियम -- बर्क्लियम -- क्यालिफोर्नियम -- आइन्स्टाइनियम -- फर्मियम -- मेन्देलिभियम -- नोबेलियम -- लरेन्सियम -- रदर्फोर्डियम -- दुब्नियम -- सिबोर्गियम -- बोरियम -- ह्यासियम -- माइट्नेरियम -- डार्मश्‌टाटियम -- रेन्टगेनियम -- उनुन्बियम -- उनुन्ट्रियम -- उनुन्क्वाडियम -- उनुन्पेन्टियम -- उनुन्हेक्सियम -- उनुन्सेप्टियम -- उनुनक्टियम

यो पनि हेर्नुहोस्

• रसायन शास्त्र
• भौतिक शास्त्र
• जीव शास्त्र